ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Aalto Alvar - 1898-1976. Architekt i projektant fiński, jeden z pionierów modernizmu; jego twórczość cechuje unikatowy styl charakteryzujący się asymetrią, ścianami o nierównych powierzchniach, zróżnicowaniem faktury materiałów; opracował nową formę laminowanych giętych mebli ze sklejki (1932); otrzymał wiele nagród za projekty sprzętów gospodarstwa domowego i artykułów przemysłowych.

Aaron - około XIII wieku p.n.e. według Starego Testamentu starszy brat Mojżesza; razem wyprowadzili Żydów z Egiptu do Ziemi Obiecanej; kiedy wędrowcy stracili nadzieję na powrót Mojżesza z góry Synaj, Aaron odlał złotego cielca, któremu oddawano cześć; mimo to jednak pozostał arcykapłanem, a jego potomkowie otrzymali przywilej dziedziczenia tej funkcji.

Abadan - port naftowy w Iranie na wschodnim brzegu rzeki Szattal-Arab; ludność: 294 tysięcy (1986); główny ośrodek rafinacji ropy naftowej, o ogromnym znaczeniu dla irańskiego przemysłu; upaństwowienie Abadanu w 1951 zapoczątkowało ogólnoświatowe dążenie krajów produkujących ropę naftową do przejmowania kontroli nad zyskami z własnych surowców naturalnych.

abakus - przyrząd do liczenia, który tworzą kamyki umieszczone na ,,płaskiej powierzchni'' (z łacińskiego: abacus); znany Grekom i Rzymianom, prawdopodobnie używany również w starożytnym Babilonie; abakus znany w udoskonalonej formie jako liczydło; prawzór kalkulatora elektronicznego.

Abbado - Claudio 1933 r. Dyrygent włoski, przez długi czas związany z operą La Scala w Mediolanie; od 1979 główny dyrygent Londyńskiej Orkiestry Symfonicznej.

Abbadydzi - dynastia muzułmańska z siedzibą w Sewilli w Hiszpanii, panująca w latach 1023-1091; założona przez Abuel-Kasima Muhammada ibn Abbada, który poprowadził ludność miejską przeciw Berberom, kiedy upadł kalifat hiszpański; do momentu zajęcia Sewilli przez <$Almorawidów$$385$> władzę w mieście sprawowali kolejni przedstawiciele tej dynastii - Motadid (1042-1069) i Motamid (1069-1091).

Abbey Theatre - teatr narodowy w Dublinie związany z odrodzeniem literatury irlandzkiej na początku XX wieku; otwarty w 1904, wystawiał sztuki wielu dramaturgów rodzimych, m.in. Lady Gregory, W.B. Yeatsa, J.M. Synge'a i Seana O'Caseya; spłonął w 1951; odbudowany w 1966.

Abchazja - autonomiczna republika w Gruzji nad Morzem Czarnym stolica: Suchumi powierzchnia: 8600 km kw. gospodarka: główne produkty to cyna, owoce, tytoń ludność: 526 tysięcy (1989) historia: od 1989 obszar ten był sceną secesyjnej działalności mniejszości muzułmańskiej, która doprowadziła do ogłoszenia deklaracji niepodległości; w 1992 wojska gruzińskie wkroczyły do Abchazji i przejęły władzę, jednakże secesjoniści zdołali potem zająć północną część republiki.

Abel - według Starego Testamentu młodszy syn Adama i Ewy; zginął z ręki brata, Kaina, powodowanego zazdrością, iż Bóg odrzucił jego ofiarę z płodów ziemi, przyjął zaś ofiarę Abla z owiec.

Abélard - Pierre 1079-1142. Francuski filozof scholastyczny; zajmował się logiką i teologią; jego romans z uczennicą Heloizą wywołał w średniowieczu skandal; szczegóły swego kontrowersyjnego życia Abélard zawarł w książce autobiograficznej "Historia moich niedoli".

Aberdeen - miasto i port morski na wschodnim wybrzeżu Szkocji; ośrodek administracyjny regionu Grampian; ludność 201100 (1991); trzecie co do wielkości miasto Szkocji; przemysł maszyn rolniczych, papierniczy, tekstylny, stoczniowy, kamieniarski (granit), elektromaszynowy, rybołówstwo; bazy służb konserwacji i obsługi szybów wiertniczych na Morzu Północnym.

Abidżan - port i do 1983 stolica Wybrzeża Kości Słoniowej; ludność 1850 tysięcy; produkty eksportowe: kawa, olej kokosowy, kakao i drewno (mahoń).

abiotyczne czynniki - ogół czynników nieożywionych ekosystemu wpływających na życie organizmów, np. temperatura, światło i skład gleby; abiotyczne czynniki mogą niekorzystnie oddziaływać na środowisko, np. dwutlenek siarki emitowany z elektrowni powoduje powstanie kwaśnych deszczy.

abisal - strefa głębinowa, bezświetlna strefa oceanu leżąca na głębokości 2000-6000 m, o temperaturze wody 40 stopni Celsjusza. Trzy czwarte powierzchni dna oceanicznego leży w abisalu, który znajduje się w zbyt dużej odległości od powierzchni wody, by mógł w nim zachodzić proces fotosyntezy; niektóre ryby i skorupiaki żyjące w tej strefie są ślepe lub mają własne źródła światła; nad abisalem leży batial, poniżej hadal.

ablucja - obrzędowe obmycie ciała celem oczyszczenia duszy; Hindusi np. wierzą, że zapewni im je kąpiel w rzece Ganges; podobne przekonania znaleźć można w religii chrześcijańskiej oraz sinto (mityczny Izanagi oczyszcza się poprzez nurkowanie na dno morza oraz mycie ciała)

abolicjonizm - w historii Wielkiej Brytanii i USA, ruch dążący początkowo do zakazu handlu niewolnikami, a później zniesienia niewolnictwa i wyzwolenia niewolników; największego znaczenia nabrał pod koniec XVIII i na początku XIX wieku.

aborygeni - (z łacińskiego: ab origine - od początku) rdzenni mieszkańcy danego regionu lub kraju; termin ten zwykle odnosi się do pierwotnych ludów zamieszkujących tereny skolonizowane przez Europejczyków, zwłaszcza do aborygenów australijskich. Aborygeni australijscy - członkowie jednej z 500 grup pierwotnych mieszkańców Australii, przybyli z południowej Azji około 40 tysięcy lat temu; przed pojawieniem się Europejczyków byli myśliwymi i zbieraczami, żyjącymi w małych grupach na całym kontynencie; aborygeni rozwinęli kilka tysięcy języków; najważniejszy z nich to aranda (arunta); w ostatnich latach powstał ruch na rzecz uznania praw aborygenów, walczący z dyskryminacją rasową w zatrudnieniu, edukacji, płacach i pomocy medycznej.

Abraham - około 2300 p.n.e. Według Starego Testamentu ojciec narodu żydowskiego; w młodości nazywany Abramem; Bóg obiecał mu liczne potomstwo, ziemię Kanaan (Izrael) dla jego ludu i nadał mu imię Abraham (Ojciec Wielu Narodów); Bóg wystawił na próbę jego wiarę, dając rozkaz (który później odwołał), by złożył w ofierze swego syna Izaaka.

Abruzja - górzysty region w południowej części środkowych Włoch, obejmujący prowincje: L'Aquila, Chieti, Pescara i Teramo; powierzchnia 10800 km kw.; ludność 1272 tysięcy (1990); stolica L'Aquila; Gran Sasso (2914 m) jest najwyższym masywem Apeninów.

Absalom - według Starego Testamentu ulubiony syn króla Dawida; wystąpił przeciw ojcu, a kiedy został zwyciężony, próbował uciec na mule; jednakże włosy wplątały mu się między gałęzie drzewa i wówczas został zabity przez Joaba, jednego ze sług Dawida.

abscysynowy kwas - (dormina), hormon występujący u wszystkich roślin wyższych; bierze udział w procesie przechodzenia rośliny w stan spoczynku, hamuje kiełkowanie nasion i rozwój pąków, jest inhibitorem wzrostu (czynnikiem hamującym).

absolutyzm - (monarchia absolutna), forma rządów, która daje panującemu (lub panującym) nieograniczoną władzę; idea władzy absolutnej jako powierzonej monarsze przez Boga (król uważany był za pomazańca bożego), była powszechna w Europie w XVII i XVIII wieku; monarchia absolutna różni się od konstytucyjnej tym, że w wypadku tej ostatniej zakres władzy monarszej jest ściśle określony i ograniczony.

absorpcja - w chemii, wchłanianie jednej substancji przez drugą, np. cieczy przez ciało stałe (atramentu przez bibułę), lub rozpuszczanie gazu w cieczy (amoniaku w wodzie); w biologii absorpcja jest zjawiskiem przenikania składników odżywczych lub leków do tkanek i przez nie, np. przez ścianki jelit i naczyń krwionośnych; w fizyce absorpcja jest zjawiskiem pochłaniania promieniowania o określonej długości fali przez daną substancję, np. kawałek niebieskiego szkła absorbuje całe światło widzialne z wyjątkiem fal o długościach mieszczących się w paśmie niebieskim widma; pojęcie absorpcja obejmuje również zjawisko częściowej utraty energii pod wpływem przechodzenia przez dany ośrodek; w fizyce jądrowej absorpcja to wychwytywanie przez niektóre pierwiastki, np. bor, neutronów uwolnionych w wyniku rozszczepienia jąder w reaktorze.

abstrakcyjna sztuka - sztuka nie odwzorowująca; sztuka ornamentalna niefiguratywna pojawiała się w większości kultur; nowoczesny ruch abstrakcyjny w rzeźbie i malarstwie narodził się w Europie i Ameryce Północnej między 1910 a 1920; w zależności od sposobu pojmowania sztuki wyodrębniły się dwa różne style; jeden preferował obrazy, które zostały wyabstrahowane ze świata realnego do tego stopnia, że przestały już odbijać rzeczywistość konwencjonalną, drugi - obrazy bezprzedmiotowe, czyli czyste formy, które w założeniu nie miały żadnych odniesień do rzeczywistości.

a cappella - (z włoskiego - jak w kaplicy, w stylu kościelnym) wielogłosowy śpiew chóralny bez towarzyszenia instrumentów, charakterystyczny dla muzyki gospel, doo-wop oraz kościołów ewangelickich.

Acapulco - port i ośrodek turystyczno-wypoczynkowy w południowym Meksyku; ludność 592200 (1990); rybołówstwo morskie, eksport towarów kolonialnych; założone w 1550; do 1815 było głównym portem Meksyku nad Pacyfikiem.

acesulfamina K - słodzik nie zawierający węglowodanów, do trzystu razy słodszy niż cukier; używany do napojów bezalkoholowych i deserów.

Achilles - bohater greckiej Iliady Homera; syn Peleusa, króla Myrmidonu w Tesalii, i nimfy Tetydy, która zanurzając go w rzece Styks, uodporniła na rany jego ciało, z wyjątkiem pięty, za którą go trzymała; Achilles zabił Hektora podczas wojny trojańskiej, a sam poległ z ręki Parysa, który zatrutą strzałą ugodził go w piętę.

achromatyczne soczewki - układ soczewek zrobionych z materiałów o różnym współczynniku załamania, połączonych w taki sposób, by zminimalizować aberrację chromatyczną (przejawiającą się powstawaniem kolorowych obwódek wokół obrazu) będącą rezultatem zastosowania pojedynczych soczewek, które załamują fale światła białego o różnych długościach i pod różnymi kątami.

Adam - (z hebrajskiego: adham - człowiek), według Starego Testamentu protoplasta rodzaju ludzkiego; Bóg ulepił go z gliny, tchnął weń życie i umieścił w Edenie, po czym z jego żebra stworzył Ewę, która miała być mu towarzyszką; skuszony przez nią skosztował zakazanego owocu z drzewa wiadomości dobrego i złego, łamiąc tym samym przykazanie Stwórcy, za co oboje zostali wygnani z raju.

Addis Abeba - stolica Etiopii; ludność około 1413 tysięcy (1984); założona w 1887 przez Menelika, wodza Shoa, który wstąpił na tron w 1889; jego rezydencja jest teraz siedzibą rządu; w mieście tym ma siedzibę centralny zarząd Organizacji Jedności Afrykańskiej.

Addisona choroba - przewlekła niewydolność nadnerczy w produkowaniu hormonów; leczona przez podawanie hormonów; charakteryzuje się anemią, osłabieniem, niskim ciśnieniem krwi, brunatnym zabarwieniem skóry i śluzówek oraz zaburzeniami gospodarki potasowej.

Adelaide - miasto przemysłowe i stolica Australii Południowej; ludność 1049100 (1990); przemysł rafineryjny, stoczniowy, elektrotechniczny i samochodowy; eksport zboża, wełny, owoców i wina; założone w 1836 i nazwane na cześć królowej - żony Wilhelma IV.

Aden - główny port i ośrodek handlu tranzytowego Jemenu, położony na skalistym półwyspie w południowo-zachodniej części Arabii; sprawuje dozór nad wodami Morza Czerwonego; ludność 318 tysięcy (1984); gospodarka Aden opiera się głównie na przemyśle rafineryjnym, stoczniowym i na rybołówstwie; leżąc na terytorium brytyjskim od 1839, w 1967 wszedł w skład niepodległego Jemenu Południowego, a do 1990 był jego stolicą.

Adenauer - Konrad, 1876-1967. Polityk niemiecki; działacz chrześcijańsko-demokratyczny, kanclerz RFN 1949-63; wspomagany przez prezydenta Francji de Gaulle'a osiągnął pojednanie Francji i Niemiec i usilnie popierał wszelkie działania zmierzające do wzmocnienia zachodniego bloku państw w Europie.

Adjani - Isabelle, 1955-. Aktorka francuska pochodzenia niemiecko-algierskiego; grała tytułową rolę w filmie Truffauta Miłość Adeli H. (1975); występowała także w produkcjach międzynarodowych, m.in. Lokator (1976), Nosferatu - wampir (1979); tytułowa rola w Królowej Margot (1994).

Adler - Alfred, 1870-1937. Psycholog austriacki; uważał, że dążenie człowieka do władzy ma większy wpływ na jego zachowanie niż dążenie do zaspokajania potrzeb seksualnych;

Adonis - w mitologii greckiej; piękny młodzieniec, ukochany Afrodyty; rozszarpany przez dzika w czasie polowania; za zgodą Zeusa co pół roku wracał ze świata zmarłych na ziemię, by spotkać się z Afrodytą; z jego krwi wyrastały zawilce.

adsorpcja - zagęszczanie się gazu lub cieczy na powierzchni innej substancji, zwykle ciała stałego, np. adsorbowanie gazów przez węgiel drzewny; powoduje przyciąganie cząsteczek na powierzchni; powinna być odróżniana od absorpcji, w której gaz lub ciecz zostają wchłonięte w strukturę innej cieczy lub ciała stałego, dając jednolity roztwór.

aeronautyka - nauka o podróżach w atmosferze ziemskiej i pozaziemskiej; uwzględnia aerodynamikę, budowę statków powietrznych, napęd rakiet i odrzutowców oraz nawigację powietrzną.

aerozol - cząsteczki cieczy lub ciała stałego znajdujące się w gazie; przykładem jest mgła; pojemników aerozolowych, które zawierają sprężony gaz zmieszany z materiałem pędnym, używa się do rozpylania w formie drobnych kropelek perfum lub ciekłych środków czyszczących; w większości aerozoli jako materiały pędne stosowano chlorofluorowęglowodory, które jednakże wycofano, gdyż niszczyły powłokę ozonu w stratosferze

Afganistan - Demokratyczna Republika Afganistanu (Jamhuria Afghanistan) powierzchnia: 652090 km kw. stolica: Kabul miasta: Kandahar, Herat, Mazar-i-Szarif warunki naturalne: teren górzysty w środkowej i północno-wschodniej części, równiny na północy i południowym-zachodzie. warunki społeczne: około 95% populacji miejskiej nie ma dostępu do środków sanitarnych głowa państwa: Burhanuddin Rahmani od 1992 szef rządu: Gulbuddin Hekmatjar od 1993 system polityczny: przejściowy gospodarka: eksport dywanów, małych ilości rzadkich minerałów, skór jagniąt, karakułów i płaszczy afgańskich waluta: afgháni ludność: 15590 tysięcy (1989); ponad 5 milionów zostało uchodźcami po 1979; roczny przyrost naturalny: 0,6% język: pasztu, perski dari religia: islam, w tym sunnici 80%, szyici 20% dochód narodowy: 3,3 miliardów dolarów (1985); 275 dolarów na osobę historia: 1747 Afganistan staje się niepodległym emiratem 1839-42 i 1878-80 wojny afgańskie podżegane przez Wielką Brytanię, mające na celu likwidację wpływów Rosji w Afganistanie 1919 odzyskanie niepodległości po trzeciej wojnie afgańskiej 1953 generał Daud Khan zostaje premierem i rozpoczyna realizację programu reform 1963 Daud Khan zmuszony do rezygnacji z zajmowanego stanowiska; odbudowanie monarchii konstytucyjnej 1973 obalenie monarchii przez Dauda Khana 1978 Daud Khan odsunięty od władzy przez Tarakiego i Ludowo-Demokratyczną Partię Afganistanu 1979 przejęcie władzy przez Hafizullacha Amina; wkroczenie ZSRR oraz powołanie nowego rządu z Babrakiem Karmalem na czele; stracenie Amina 1986 przejęcie władzy przez Nadżibullacha Ahmadzai; częściowe wycofanie wojsk radzie ckich 1988 u stanowienie nowej konstytucji 1989 całkowite wycofanie wojsk radzieckich; wprowadzenie stanu wyjątkowego w związ ku z nasileniem się oznak wojny domowej 1990 zmiana nazwy Ludowo-Demokratyczna Partia Afganistanu na Partia Krajowa; prezydent Nadżibullach staje na jej czele 1991 plan pokojowy ONZ przyjęty przez Nadżibullacha, lecz odrzucony przez mudżahedinów; wycofanie wsparcia militarnego USA i ZSRR; rozmowy mudżahedinów z Rosjanami i rządem w Kabulu 1992 kwiecień: obalenie reżimu Nadżibullacha; czerwiec: po kilku krótkich kadencjach kolejnych prezydentów Burhanuddin Rabbani wybrany tymczasowo na głowę państwa; wprowadzenie prawa islamskiego.

Afryka - drugi pod względem wielkości kontynent, trzy razy większy od Europy, powierzchnia: 30097000 km kw. miasta: (o liczbie mieszkańców przekraczającej 1 milion) Kair, Algier, Lagos, Kinszasa, Abidżan, Kapsztad, Nairobi, Casablanca, Gaza, Addis Abeba, Luanda, Dar es-Salam, Ibadan, Douala, Mogadiszu warunki naturalne: zdominowana przez centralny płaskowyż, w skład którego wchodzą: płaskowyż południowy o średniej wysokości 1070 m, który ciągnie się na północ, gdzie osiąga średnią wysokość 460 m; mimo iż Afryka nie ma dużych regionów górzystych, jej średnia wysokość wynosi 610 m - dwa razy więcej niż Europy; najwyższe punkty to szczyt Kilimandżaro 5900 m n.p.m., szczyt Kenia 5200 m; najniższy punkt to jezioro Assal w Dżibuti 144 m; w porównaniu z innymi kontynentami Afryka ma niewiele rozbudowanych ujść rzecznych i zatok, co decyduje o jej proporcjonalnie najkrótszej linii brzegowej 24 000 km; najdalej wysuniętymi punktami kontynentu są przylądki: na wschód Hafun, na zachód Almadi, na północ Ras Ben Sekka i na południe Igielny; Sahel, wąski pas sawanny i lasów karłowatych, zajmuje 700 milionów ha zachodniej i środkowej Afryki; 75% kontynentu leży w strefie tropikalnej. gospodarka: 30% minerałów świata, w tym diamenty 51% i złoto 47%; 11% światowej produkcji ropy naftowej, 58% produkcji kakao (Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Kamerun, Nigeria), 23% produkcji kawy (Uganda, Wybrzeże Kości Słoniowej, Zair, Etiopia, Kamerun, Kenia), 20% produkcji orzeszków ziemnych (Senegal, Nigeria, Sudan, Zair) i 21% surowców drzewnych (Nigeria, Zair, Tanzania, Kenia) ludność: 610 milionów (1988); od 1960 ponaddwukrotny przyrost; roczny przyrost naturalny 3% (dziesięć razy większy niż w Europie); 27% niedożywionych mieszkańców świata żyje w krajach na południe od Sahary; około 25 milionów ludności Afryki cierpi głód; język: ponad 1000 języków; języki z rodziny nigeryjsko-kordofańskiej, tj. mandike, kwa, lingala, bemba, bantu (zulu, suahili, kikuju), używane przez ludność krajów od Mauretanii na zachód do krajów Afryki Południowej; języki z rodziny nilotycko-saharyjskiej regionu Sahary i Nilu, tj. dinka, szylluk, nuer, masa, używane w środkowej Afryce od łuku rzeki Niger do wzgórz Etiopii; języki afroazjatyckie, tj. arabski, berberyjski, etiopski, amharski, używane na północ od równika; języki khoisan z charakterystyczną wymową spółgłosek używane w południowo-zachodniej części Afryki przez Kungów, Khoisan i Namów z Namibii religia: na północnych i na wschodnich wybrzeżach aż do północnego i południowego Mozambiku - islam; w krajach na południe od Sahary - animizm wraz z chrześcijaństwem; religia katolicka i protestancka szczególnie w rejonach środkowej i południowej Afryki.

Agamemnon - w mitologii greckiej, bohater, syn Atreusza, król Myken; mąż Klitajmestry, ojciec Elektry, Ifigenii i Orestesa; dowodził atakiem na Troję i wziął w niewolę córkę Priama, Kassandrę; został zamordowany przez żonę i jej kochanka Egista w drodze do domu; zbrodnicza para zginęła następnie z rąk dzieci Agamemnona, Orestesa i Elektry.

Agencja Ochrony Środowiska - (Environmental Protection Agency), agencja amerykańska założona w 1970 w celu kontrolowania jakości wody i powietrza, stężenia odpadów przemysłowych i handlowych, pestycydów, hałasu i promieniowania; według statutu celem jej działalności jest bronić ,,kraj przed degradacją, a zdrowie obywateli przed zagrożeniem ze strony licznych działań człowieka, podjętych bez troski o ich dalekosiężny wpływ na czynniki podtrzymujące życie, na ekonomię i leczniczą wartość powietrza, ziemi i wody''

aglomeracja - największy zespół miejski na określonym obszarze, skupiający proporcjonalnie największą liczbę ludności i pełniący rolę ośrodka społeczno-gospodarczego.



agresja - w biologii i zoologii, zachowanie prowadzące do zastraszenia lub zranienia drugiego osobnika tej samej lub innej rasy, mające na celu obronę własnego terytorium, partnera godowego lub pożywienia; agresji często towarzyszy sygnał, który ma odstraszyć przeciwnika, aby uniknąć groźnego w skutkach kontaktu fizycznego; sygnałami takimi są: warczenie u psów, stroszenie piór u ptaków, unoszenie płetw u niektórych gatunków ryb czy ryk u jeleni.

ajatollah - (z arabskiego - znak Boga), szyicki tytuł honorowy nadawany w Iranie przez Zgromadzenie Narodowe.

akcelerator - w fizyce, urządzenie służące do nadawania cząsteczkom (takim jak protony i elektrony) dużych prędkości i wielkiej energii, dzięki czemu mogą być użyteczne w przemyśle, medycynie i fizyce; cząstki przyspieszone do niskich energii można wykorzystywać do wywoływania wizji w odbiorniku telewizyjnym, do generowania promieni Roentgena, niszczenia komórek nowotworowych lub bakterii; aby cząstki osiągnęły wymaganą energię, przykłada się stopniowo wysokie napięcie do elektrod umiejscowionych na trasie ich lotu; tor lotu cząstek jest linią prostą, natomiast w wypadku zastosowania pola magnetycznego przybiera kształt spirali.

akcje - papiery wartościowe przedsiębiorstw prywatnych lub państwowych; dokumenty świadczące o udziale ich właściciela w kapitale danej spółki (akcyjnej), uprawniające go do otrzymywania dywidend, uczestnictwa w walnych zgromadzeniach akcjonariuszy oraz dające mu bierne prawo wyborcze.

aklimatyzacja - zmiany fizjologiczne zachodzące w organizmie pod wpływem zmian warunków środowiskowych; np. kiedy człowiek wznosi się na dużą wysokość, stopniowo zwiększa się liczba czerwonych ciałek krwi, co powoduje silniejsze utlenienie krwi w celu zrekompensowania niskiej zawartości tlenu w powietrzu.

akomodacja - zdolność oka kręgowców do wyraźnego widzenia przedmiotów, położonych w bliskiej lub dalszej odległości, dzięki zmianie krzywizny soczewki.

akr - tradycyjna angielska jednostka powierzchni (gruntu) równa 4840 jardom kwadratowym (4047 m.kw./0,405 ha); pierwotnie obszar, który można było zaorać w ciągu dnia parą wołów.

Akra - miasto portowe i stolica Ghany; ludność zespołu miejskiego 1420 tysięcy (1984); handel kakao, złotem i drewnem; przemysł maszynowy, browarniczy i przetwórczy; zamek w Osu (Christiansborg) jest oficjalną rezydencją prezydencką.

akronim - słowo utworzone z pierwszych liter lub sylab innych wyrazów, tak by można było je wymówić, np. NATO (North Atlantic Treaty Organisation;

akropol(is) - wzgórze warowne miast starożytnej Grecji; na Akropolu w Atenach znajdują się ruiny Partenonu wraz z zespołem otaczających budowli wzniesionych tam za czasów świetności miasta; termin używany również w odniesieniu do podobnych struktur, np. ruin potężnych budowli z bloków granitowych w Zimbabwe.

aksjomat - w matematyce, zdanie uważane za prawdziwe, nie wymagające udowadniania, np. ,,dwie linie proste nierównoległe przecinają się w jednym punkcie''; wiele aksjomatów sformułował w swej geometrii grecki matematyk Euklides.

aktywa - termin oznaczający dobra (np. ziemię) posiadane przez spółkę lub osobę prywatną, należności za rachunki, inwestycje i wszystko, co może ulec spieniężeniu; bilans każdej firmy musi wykazać zgodność aktywów z jej stanem posiadania.

akupunktura - metoda leczenia polegająca na nakłuwaniu ciała długimi, cienkimi igłami w ściśle określonych miejscach w celu złagodzenia bólu; wykorzystywana jako środek znieczulający podczas operacji lub pomocny w leczeniu; akupunktura rozwinęła się w Chinach i staje się coraz bardziej popularna na Zachodzie; uważa się, że jest skuteczna dzięki temu, iż stymuluje mózg do wydzielania naturalnych środków uśmierzających ból - endorfin.

akwaforta - technika graficzna, w której wzór powstaje na metalowej płycie (zwykle miedzianej lub cynkowej), pokrytej woskowatą warstwą (werniksem), a następnie zarysowanej rylcem; miejsca odsłonięte są później ryte lub trawione przez substancję żrącą (kwas), tak by zatrzymywały farbę do druku; metoda ta powstała w Niemczech około 1500; najstarsza znana akwaforta pochodzi z 1513; wśród najwcześniejszych twórców akwaforty byli Dürer, van Dyck i Rembrandt.

akwalung - aparat umożliwiający oddychanie pod wodą, używany przez płetwonurków; wynaleziony na początku lat 40-tych XX wieku przez francuskiego płetwonurka Jacques'a Cousteau; do pleców nurka przytroczone są butle ze sprężonym powietrzem; z nich (poprzez system zaworów i specjalną rurę) nurek pobiera powietrze o tym samym ciśnieniu, jakie ma otaczająca go woda (zwiększa się ono wraz z głębokością).

akwarela - technika malowania barwnikami rozpuszczonymi w wodzie, znana w Chinach już w III wieku; jako sztuka nowoczesna zapoczątkowana została w Anglii w XVIII wieku pracami Paula Sandby'ego, a rozwinięta przez Thomasa Girtina oraz J.M.W. Turnera; znanymi akwarelistami byli także Raoul Dufy, Paul Cézanne i John Marin; technika ta wymaga dużej precyzji, ponieważ cienka i przezroczysta warstwa farby wyklucza dokonywanie poprawek.

akwedukt - sztuczny kanał wodny lub wodociąg, często na wysokiej konstrukcji kamiennej, drewnianej lub metalowej, wybudowany w celu transportowania wody przez doliny; 2500 lat temu Grecy wydrążyli tunel długości 1280 m nie daleko Aten; do dziś zachowało się wiele akweduktów rzymskich, np. niedaleko Nimes w południowej Francji, wybudowany około 18 (na wysokości 48 m)

Akwitania - region w południowo-zachodniej Francji stolica: Bordeaux powierzchnia: 41 300 km kw. ludność: 2718 tysięcy (1986) Dzieli się na departamenty: Dordogne, Gironde, Landes, Lot- -et-Garonne i Pyrénées-Atlantiques; w graniczącej z Gironde prowincji Médoc produkowane są czerwone wina (Margaux, St. Julien); w latach 1152-1452 Akwitania była w posiadaniu Anglii. 6 Akwizgran *** (Aachen), uzdrowisko w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia w Niemczech, 72 km na południowy zachód od Kolonii; ludność 239 tysięcy (1988); dobrze rozwinięty ośrodek przemysłu elektronicznego, szklarskiego i gumowego; jeden z głównych węzłów kolejnictwa w Niemczech; siedziba biskupstwa. ž Alabama *** stan w południowej części USA powierzchnia: 134 700 km kw. stolica: Alabama miasta: Birmingham, Mobile, Huntsville, Tuscaloosa warunki naturalne: równina Cumberland na północy; Black Belt (Canebrake), który jest doskonałym terenem do uprawy bawełny, w części środkowej na południu niziny nadbrzeżne zwane Piny Woods; najdłuższą rzeką jest Alabama gospodarka: bawełna wciąż odgrywa istotną rolę, aczkolwiek nie jest już najważniejszym bogactwem; główne produkty to: soja, orzeszki ziemne, drewno, węgiel, żelazo, chemikalia, tekstylia, papier ludność: 4 040 600 (1990) sławni ludzie: Nat King Cole, Helen Keller, Joe Louis, Jesse Owens, Booker T. Washington; historia: zakładana przez Francuzów na początku XVIII wieku; odstąpiona Wielkiej Brytanii w 1763, przeszła w ręce USA w 1783; prawa stanowe uzyskała w 1819; w czasie amerykańskiej wojny domowej wchodziła w skład Konfederacji.

Alaska - największy stan USA, położony w najdalej wysuniętej na północny zachód części Ameryki Północnej, oddzielony od pozostałych stanów przez kanadyjską Kolumbię Brytyjską powierzchnia ogólna: 1 530 700 km kw. powierzchnia lądowa: 1 478 457 km kw. stolica: Juneau miasta: Anchorage, Fairbanks, Fort Yukon, Holy Cross, Nome warunki naturalne: większa część stanu jest górzysta, leży tu góra McKinley (Denali), o wysokości 6194 m - najwyższy szczyt Ameryki Północnej, otoczony przez park narodowy Denali; w arktycznej tundrze żyją karibu, a pozostała część Alaski pokryta jest rozległymi lasami gospodarka: główne produkty: ropa naftowa, gaz ziemny, węgiel, miedź, żelazo, złoto, cyna, futra, drewno; połów i przetwórstwo łososi ludność: 550 tysięcy (1990), w tym 9% Indian amerykańskich, Aleutów i Eskimosów;

Albania - Republika Albańska (Republika e Shqipërisë) powierzchnia: 28748 km kw. stolica: Tirana miasta: Szkodra, Elbasani, Vlora, główny port Durreasi warunki naturalne: w większości tereny górzyste, rzeki płynące ze wschodu na zachód, wąskie niziny nadbrzeżne głowa państwa: Sali Berisha od 1992 szef rządu: Aleksander Meksi od 1992 system polityczny: rozwijająca się demokracja gospodarka: główne produkty: ropa naftowa, bituminy, chrom, ruda żelaza, nikiel, węgiel, drut miedziany, tytoń, owoce i warzywa waluta: lek ludność: 3270 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 1,9% język: albański i grecki religia: islam 70% (pomimo zakazu w latach 1967-1990) dochód narodowy: 1313 milionów dolarów (1986); 543 dolarów na osobę historia: około 1468 Albania stanowiła część imperium otomańskiego 1912 wyzwolenie się spod panowania Turcji 1925 proklamowanie republiki 1928-39 panowanie króla Zogu 1939-44 pod rządami włoskimi, a następnie niemieckimi 1946 proklamowanie republiki komunistycznej pod rządami Envera Hodży 1949 przyjęcie do RWPG 1961 zerwanie stosunków z ZSRR pod rządami Chruszczowa 1967 Albania ogłosiła się ,,pierwszym ateistycznym państwem na świecie'' 1978 zerwanie stosunków z ,,rewizjonistycznymi'' Chinami 1985 śmierć Hodży 1987 przywrócenie stosunków dyplomatycznych z Kanadą, Grecją i RFN 1988 uczestnictwo w konferencji krajów bałkańskich po raz pierwszy od lat 30-tych XX wieku. 1990 odejście od systemu jednopartyjnego; powstanie pierwszej partii opozycyjnej 1991 kwiecień: Albańska Partia Demokratyczna wygrała pierwsze wielopartyjne wybory; Ramiz Alia został ponownie wybrany na prezydenta; utworzenie trzech kolejnych rządów

albinizm - (bielactwo), rzadko występujący dziedziczny brak w organizmie tyrozyny - jednego z enzymów, które tworzą barwnik melaninę, w normalnych warunkach występujący w skórze, włosach i oczach; wynikiem albinizmu jest biały kolor włosów, bladoróżowy skóry i oczu; skóra jest nadwrażliwa na światło, a wzrok upośledzony; stan taki może wystąpić u wszystkich grup ludzi i zwierząt.

albuminy - grupa białek zawierających siarkę; najbardziej znane są albuminy białka jaja kurzego; inne występują w mleku oraz jako podstawowy składnik surowicy krwi; rozpuszczalne w wodzie i rozcieńczonym roztworze soli; ulegają koagulacji pod wpływem ciepła.

alchemia - metoda rzekomego przekształcania metali nieszlachetnych, np. ołowiu lub rtęci, w srebro i złoto przy użyciu kamienia filozoficznego - hipotetycznej substancji, której przypisywano moc dawania życia wiecznego.

alegoria - w literaturze, opis lub przedstawienie pewnej rzeczy za pomocą innej; utwór poetycki lub prozatorski w formie rozbudowanej przenośni lub przypowieści, posługujący się symbolicznymi zmyślonymi postaciami.

Aleksander Wielki - 356-323 p.n.e. Król Macedonii i zdobywca rozległego imperium Persów; będąc dowódcą olbrzymiej armii, podbił Grecję w 336; pokonał perskiego króla Dariusza w Azji Mniejszej w 333, a następnie przeniósł się do Egiptu, gdzie założył Aleksandrię; ponownie pokonał Persów w Asyrii w 331, a później posunął się dalej na wschód do rzeki Indus; podbił Pendżab, po czym ze względu na straty w ludziach został zmuszony do odwrotu.

Algieria - Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna (Al-Dżumhurijja al-Dżaza'irijja ad-Dimukratijja asz-Szabijja) powierzchnia: 2 381 741 km kw. stolica: Algier miasta: Konstantyna, porty: Oran, Annaba warunki naturalne: nadbrzeżne niziny z łańcuchami górskimi na północy; pustynia Sahara na południu. głowa państwa: Liamine Zéruwal od 1994 szef rządu: Mokdad Sifi od 1994 system polityczny: rządy wojskowe gospodarka: produkty: ropa naftowa, gaz ziemny, żelazo, wino, oliwa z oliwek waluta: dinar ludność: 25 715 tysięcy (1990), w tym Arabowie 83%, Berberowie 17%; roczny przyrost naturalny 3% język: arabski (urzędowy), berberyjski i francuski religia: islam sunnicki (państwowa) dochód narodowy: 64,6 miliardów dolarów; 2796 dolarów na osobę historia: 1954 wojna o niepodległość z Francją prowadzona przez Front Wyzwolenia Narodowego 1962 uzyskanie niepodległości, proklamowanie republiki; wybór Bena Belli na premiera 1963 Ben Bella wybrany na pierwszego prezydenta Algierii 1965 Ben Bella usunięty ze stanowiska przez wojsko pod dowództwem porucznika Houari Bumediena 1976 zatwierdzenie nowej konstytucji 1978 śmierć Bumediena 1979 wybór Ben Dżeddida Szadliego na prezydenta; Ben Bella zwolniony z aresztu domowego; Front Wyzwolenia Narodowego przyjmuje strukturę partyjną 1981 pomoc Algierii w uzyskaniu zapewnienia Iranu co do uwolnienia amerykańskich więźniów politycznych. 1983 ponowny wybór Szadliego 1988 zamieszki protestacyjne przeciw polityce rządu - 170 zabitych; wprowadzenie programu reform, przywrócenie stosunków dyplomatycznych z Egiptem 1989 propozycje zmian w konstytucji, które prowadziłyby do pluralizmu politycznego 1990 zwycięstwo fundamentalistycznego Islamskiego Frontu Wyzwolenia w wyborach miejskich i rejonowych 1991 grudzień: zwycięstwo Islamskiego Frontu Wyzwolenia w pierwszej rundzie wyborów wielopartyjnych 1992 styczeń: rezygnacja Szadliego; przejęcie przez wojsko kontroli nad rządem; Mohammed Boudiaf zostaje prezydentem; marzec: IFW otrzymuje rozkaz rozwiązania się; czerwiec: Boudiaf zamordowany; Ali Kafi wybrany na nowego prezydenta, a Belnid Absessalem - na premiera.

alianci - w czasie pierwszej wojny światowej 23 państwa (m.in. Francja, Włochy, Rosja, Wielka Brytania, Australia i inne kraje Wspólnoty Brytyjskiej oraz pod koniec wojny USA) zjednoczone przeciw mocarstwom centralnym (Prusom, Austro-Węgrom, Turcji i Bułgarii); w czasie II wojny światowej 49 państw (m.in. Francja, Wielka Brytania, Australia i inne państwa Wspólnoty, USA i Związek Radziecki) sprzymierzonych przeciw państwom osi (Niemcom, Włochom i Japonii).

alienacja - poczucie izolacji, bezsilności i wynikającej stąd frustracji; poczucie utraty kontroli nad własnym życiem, odsunięcia od społeczeństwa, a nawet od samego siebie; pojęcie rozwinięte przez niemieckich filozofów Hegla i Marksa, z których ostatni używał go do opisu i krytyki warunków, w jakich żyli robotnicy w społeczeństwie kapitalistycznym.

aligator - gad z rodziny Alligatoridae, spokrewniony z krokodylem; występują dwa gatunki: Alligator mississippiensis żyjący w południowych stanach USA oraz Alligator sinensis żyjący na bagnach w dolnym biegu rzeki Jangcy w Chinach; pierwszy z nich osiąga długość około 4 m, a drugi tylko 1,5 m; aligatory składają jaja w piasku; dobrze pływają, sterując ogonem; żywią się rybami, ssakami, rzadko jednak atakują ludzi.

alka - ptak wodny nurkujący z rodziny Alcidae; występuje na półkuli północnej; żywi się rybami, używa skrzydeł podczas podwodnych pościgów za zdobyczą.

alkaloidy - różnorodne fizjologiczne substancje czynne i często trujące, zawarte w niektórych roślinach; zwykle są zasadami organicznymi i zawierają azot; tworzą sole z kwasami, a jeśli są rozpuszczalne, dają roztwory o charakterze zasadowym.

alkany - węglowodory o wzorze ogólnym CnH2n+2, dawniej nazywane parafinami; lżejsze alkany, np. metan, etan, propan i butan, są bezbarwnymi gazami; cięższe są cieczami lub ciałami stałymi; w przyrodzie występują w gazie ziemnym i ropie naftowej; ponieważ zawierają tylko pojedyncze wiązania kowalencyjne, zalicza się je do związków nasyconych.

alkohole - grupa chemiczna związków organicznych; ich cechą charakterystycznąjest występowanie co najmniej jednej grupy OH (wodorotlenowej) w cząsteczce; tworzą estry z kwasami; używane głównie jako rozpuszczalniki do klejów roślinnych, żywic, lakierów i werniksu, przy wytwarzaniu farb, leków i podstawowych olejków w przemyśle perfumeryjnym; alkohol (etanol) jest produkowany w sposób naturalny w procesie fermentacji i konsumowany jako składnik napojów alkoholowych

Allen - Woody, (właściwie: Allen Stewart Konigsberg) 1935-. Amerykański scenarzysta, reżyser oraz aktor, znany z cynicznej, dowcipnej parodii, ekstrawaganckiego poczucia humoru; laureat trzech Oscarów za film Annie Hall (1975)

Alpy - łańcuch górski na granicy między Włochami, Francją, Niemcami i Austrią słynne szczyty: Mont Blanc 4809 m, zdobyty po raz pierwszy przez Jacquesa Balmata i Michela Paccarda w 1786; Matterhorn w Alpach Pennińskich 4479 m, po raz pierwszy zdobyty przez Edwarda Whympera w 1865 (czterech z siedmiu członków wyprawy zginęło, gdy pękła lina w czasie schodzenia); Eiger w Alpach Berneńskich 3970 m, o prawie pionowej ścianie północnej, zdobyty w 1858; Jungfrau, 4166 m; Finsteraarhorn 4275 m słynne przełęcze: Brenner, najniższa, pomiędzy Austrią a Włochami; Wielka Przełęcz Świętego Bernarda, jedna z najwyższych - 2472 m, między Włochami a Szwajcarią (przez nią Napoleon wkroczył do Włoch w 1800); Mała Przełęcz Świętego Bernarda, między Włochami i Francją (którą prawdopodobnie wykorzystał Hannibal); Przełęcz Świętego Gotharda w południowej Szwajcarii, przez którą wycofywały się z Włoch oddziały carskie pod dowództwem Suworowa; wszystkie naturalne przejścia górskie zostały zastąpione tunelami drążonymi w skałach; Alpy ciągną się jeszcze na terenie Jugosławii i północnej Albanii jako Alpy Julijskie i Góry Dynarskie.

Altman - Robert, 1925-. Amerykański niezależny reżyser filmowy; jego antywojenna komedia M.A.S.H. (1970) zdobyła uznanie krytyków i odniosła sukces finansowy; wśród później zrealizowanych filmów wyróżniają się: McCabe i pani Miller (1971), Długie pożegnanie (1973), Nashville (1975), Gracz (1992) i Na skróty (1993

Alzacja - okręg administracyjny we Francji powierzchnia: 8300 km kw. ludność: 1600 tysięcy (1986) Obejmuje departament Bas-Rhin oraz Haut-Rhin; stolica Strasburg; dawniej należała do Niemiec.

Alzheimera choroba - demencja, występuje u 5% ludzi powyżej 65 lat; ponieważ atakuje szare komórki mózgu, jest raczej chorobą umysłową niż niewydolnością funkcji fizycznych; charakteryzuje się utratą pamięci i osłabieniem intelektualnym.

Ałtaj - górzysty region w południowo-zachodniej Syberii; powierzchnia: 261 700 km kw.; ludność: 2744 tysięcy (1985); stolica: Barnauł; gospodarka: przemysł górniczy, chemiczny i drzewny; rosyjska kolonizacja Ałtaju rozpoczęła się w XVIII wieku

ałun - podwójny siarczan jednowartościowego metalu lub innego kationu (np. sodu, potasu czy amonu) oraz trójwartościowego metalu (np. glinu czy żelaza); najbardziej pospolitym alunem jest siarczan potasu i glinu K2Al2(SO4)4 * 24H2O, biały krystaliczny proszek, łatwo rozpuszczalny w wodzie, stosowany w leczeniu chorób skóry zwierząt; pozostałe ałuny wykorzystuje się przy produkcji papieru oraz w przemyśle tekstylnym do utrwalania barwnika.

Amazonia - regiony Brazylii, Kolumbii, Ekwadoru, Peru i Boliwii leżące w dorzeczu Amazonki.

Amazonka - (w narzeczu indiańskim Amossona - niszczycielka łodzi), rzeka w Ameryce Południowej, druga pod względem długości (6570 km) i największa pod względem zasobności w wodę; jej gówne dopływy, MaronŻon i Ucayali, biorą początek w środkowym Peru i łączą się, aby płynąć razem przez 4 tysiące km na wschód przez Brazylię; żeglowna na odcinku 48280 km; nawadnia powierzchnię 7 milionów km kw. (prawie połowę kontynentu); wpływa do Atlantyku pod równikiem ujściem szerokim na 80 km, niosąc ze sobą tak olbrzymią ilość wody, iż w odległości 64 km od brzegu słodka woda utrzymuje się na powierzchni oceanu; dorzecze Amazonki zajmuje powierzchnię 7,5 milionów km kw., z czego 5 milionów km kw. to las podzwrotnikowy zawierający 30% wszystkich znanych gatunków roślin i zwierząt (80 tysięcy znanych gatunków drzew, 3 tysiące znanych gatunków kręgowców, 2 tysiące gatunków ryb słodkowodnych); jest to najwilgotniejszy region na Ziemi; średnia roczna opadów wynosi 2,54 m.kw.; niezależne szacunki i badania satelitarne wykazały ogołocenie 12% obszaru leśnego Amazonki do końca 1985 (w 1975 tylko 0,6%).

ambasador - urzędnik najwyższej rangi w służbie dyplomatycznej, który reprezentuje głowę jednego niezależnego państwa na dworze lub w stolicy innego państwa.

amen - hebrajskie słowo oznaczające potwierdzenie (,,niech tak się stanie''), powszechnie używane na zakończenie żydowskiej i chrześcijańskiej modlitwy lub hymnu; zgodnie z kontekstem, w jakim Jezus używał tego słowa w Nowym Testamencie, tradycyjnie tłumaczono je jako ,,zaiste''.

Ameryka - kontynent na zachodniej półkuli, składający się z Ameryki Południowej i Ameryki Północnej wraz z Ameryką Środkową; ten olbrzymi obszar rozciąga się od Arktyki do Antarktydy, czyli od 750N aż poza 550S; powierzchnia lądu wynosi około 42 miliony km kw., a liczbę ludności szacuje się na ponad 500 milionów.

Ameryka Łacińska - państwa Ameryki Południowej i Środkowej (w tym Meksyk), których mieszkańcy posługują się językiem hiszpańskim, portugalskim i francuskim.

Ameryka Południowa - czwarty pod względem wielkości kontynent, prawie dwa razy większy od Europy (13% powierzchni lądów kuli ziemskiej), położony na południe od Ameryki Środkowej powierzchnia: 17864 tysięcy km kw. miasta: (powyżej 3,5 miliona ludności) Buenos Aires, SaŻo Paulo, Rio de Janeiro, Bogota, Santiago, Lima, Caracas warunki naturalne: zajmuje południową część lądów półkuli zachodniej, ciągnie się od przylądka Gallinas na wybrzeżu Morza Karaibskiego do przylądka Horn na Ziemi Ognistej; najbardziej wysuniętym na południe punktem głównej masy lądowej jest przylądek Froward na półwyspie Brunswick w południowej części Chile; w najszerszym miejscu kontynent mierzy 5120 km i rozciąga się od przylądka PerinŻas w Peru na zachód do przylądka Coqueiros w Brazylii na wschód; 5/6 kontynentu należy do półkuli południowej, a 2/3 do strefy tropikalnej; Amerykę Południową można podzielić na następujące regiony: 1) Andy, góry rozpoczynające się trzema łańcuchami na pólnocy i ciągnące się około 7200 km wzdłuż zachodniego wybrzeża; najwyższym szczytem jest Aconcagua 6960 m; szerokośc Andów wynosi od 40 km w Chile do 640 km w Boliwii; pomiędzy górami a Oceanem Spokojnym leży wąski nadbrzeżny pas lądu 2) obszar wyżynny z równinami wewnętrznymi na wysokości od 610 do 1520 m na wschodzie i północnym-wschodzie, czyli Wyżyna Brazylijska (1/2 powierzchni Brazylii) i Wyżyna Gujańska 3) nizina rzeki Orinoko w napływowej strefie tropikalnej między Andami Wenezuelskimi a Wyżyną Gujańską 4) tropikalna Nizina Amazonki rozciągająca się na obszarze 3200 km od wschodniego podgórza; będący niegdyś wewnętrznym morzem basen Amazonki został wypełniony materiałem osadowym i zrównany 5) równinna pampa w Argentynie, Paragwaju i Boliwii zajmująca byłą zatokę Atlantyku wypełnioną materiałem osadowym naniesionym z otaczających ją wyżyn 6) Wyżyna Patagońska na południu, w skład której wchodzą wzniesienia od Oceanu Atlantyckiego do podgórza Andów, poszarpane wskutek działania wiatru, deszczu i lodowców rzeki: Amazonka (najzasobniejsza na świecie w wody i druga pod względem długości), Parana, Madeira, Săo Francisco, Purus, Paragwaj, Orinoko, Araguaia, Negro, Urugwaj gospodarka: produkty: 44% światowej produkcji kawy (Brazylia, Kolumbia), 22% światowej produkcji kakao (Brazylia), 35% owoców cytrusowych, mięso (Argentyna, Brazylia), soja (Argentyna, Brazylia), bawełna (Brazylia), siemię lniane (Argentyna); Argentyna jest drugim na świecie producentem nasion słonecznikowych; Brazylia jest największym na świecie producentem bananów, a drugim w Ameryce Południowej producentem cytryn oraz trzecim producentem mango i tabaki, jak również zajmuje trzecie miejsce pod względem wydobycia magnezu; Peru jest drugim na świecie producentem srebra, a Chile miedzi ludność: 285 milionów (1988); szacuje się, że liczba ta wzrośnie do 550 milionów w 2000; roczny przyrost naturalny w latach 1980-85 wynosił 2,3% język: hiszpański, portugalski (głównie w Brazylii), holenderski (Surinam), francuski (Gujana Francuska), języki Indian; hindi, jawajski i chiński używane przez potomków azjatyckich emigrantów do Surinamu i Gujany; odmiany dialektu kreolskiego używane przez potomków Afrykanów religia: 90-95% katolicy, animiści indiańscy, hindu, muzułmanie (głównie wśród potomków emigrantów azjatyckich w Surinamie i Gujanie).

Ameryka Północna - trzeci pod względem wielkości kontynent świata, obejmuje Grenlandię i Amerykę Środkową, ponad dwa razy większy od Europy powierzchnia: 24 miliony km kw. miasta: (powyżej 1 miliona ludności) Meksyk, Nowy Jork, Chicago, Toronto, Los Angeles, Montreal, Guadalajara, Monterrey, Filadelfia, Houston, Gwatemala, Vancouver, Detroit, San Diego, Dallas warunki naturalne: Ameryka Południowa obejmuje pólnocną część masywów lądowych półkuli zachodniej pomiędzy Morzem Arktycznym a przesmykiem oddzielającym Amerykę Środkową od Południowej; najdalej na pólnoc wysuniętym punktem Ameryki Północnej jest przylądek na półwyspie Boothia w arktycznej części Kanady; najdalej na północ wysuniętym punktem na przyległych wyspach jest przylądek Morris Jesup na Grenlandii; najdalej na zachód wysuniętym punktem kontynentu jest Przylądek Księcia Walii na Alasce, natomiast na przyległych wyspach - wyspa Attu w Aleutach; najdalej na wschód wysuniętym punktem kontynentu jest pólnocno-wschodnia część półwyspu Labrador; najwyższym szczytem kontynentu jest McKinley na Alasce - 6194 m, najniższy punkt to Badwater w Dolinie Śmierci - 86 m p.p.m.; środkową część Kanady i USA zajmują Wielkie Wyżyny, oddzielające łańcuchy górskie rozpościerające się na wschód (Appalachy, Wyżyna Laurentyńska) od łańcuchów w zachodniej części kontynentu (Góry Skaliste, Nadbrzeżne, Kaskadowe, Sierra Nevada); zachodnie łańcuchy górskie ciągną się aż na tereny południowego Meksyku, łącząc się z Sierra Madre; system rzeczny Missisipi zajmuje środkowe obszary Wielkich Wyżyn i uchodzi do Zatoki Meksykańskiej; Zatoki Św. Wawrzyńca oraz zatoki Fundy, Delaware i Chesapeake wcinają się w nadbrzeżne nizinne nad Oceanem Atlantyckim; Rzeka Św. Wawrzyńca i Wielkie Jeziora (wraz z jeziorem Winnipeg, Athabasca, Wielkim Niedźwiedzim i Wielkim Niewolniczym) tworzą nierówny półksiężyc wokół odsłoniętych skał Tarczy Kanadyjskiej (Laurentyńskiej), w którą od północy wcina się Zatoka Hudsona; Grenlandia (największa obok Australii wyspa świata) jest pokrytą lodem równiną o fiordowych wybrzeżach gospodarka: duża liczba bogactw naturalnych i prężny rynek wewnętrzny spowodowały, że gospodarka USA jest niemal niezależna od eksportu; Kanada zajmuje pierwsze miejsce w świecie w produkcji niklu, cynku, uranu, potasu, siemienia lnianego, drugie miejsce w produkcji azbestu, srebra, tytanu, gipsu, siarki i molibdenu; Meksyk zajmuje pierwsze miejsce w świecie w producji srebra, a czwarte w wydobyciu ropy naftowej; USA przodują w produkcji soli, pod względem wydobycia ropy naftowej i produkcji bawełny zajmują drugie miejsce w świecie; około 30% światowej produkcji wieprzowiny i wołowiny pochodzi z Ameryki Południowej ludność: około 395 milionów (1990); szacuje się, że liczba ta wzrośnie do 450 milionów w 2000; roczny przyrost w latach 1980-1985 wynosił: Kanada - 1,08%, USA - 0,88%, Meksyk - 2,59%, Honduras - 3,39%; Indianie i Aleuci stanowią mniejszość wśród ludności głównie pochodzenia europejskiego; duży procent ludności stanowią Murzyni przywiezieni na kontynent amerykański jako niewolnicy język: angielski jest językiem dominującym w USA i Kanadzie; głównym językiem krajów Ameryki Środkowej i mniejszości mieszkających w USA jest hiszpański; około 25% ludności Kanady oraz ludność departamentu St. Pierre i Miquelon posługuje się francuskim; rdzenną ludność kontynentu stanowią Eskimosi zamieszkujący arktyczną część Kanady, Aleuci mieszkający na Alasce i Indianie - posługują się oni swoimi własnymi dialektami. religia: wyznanie rzymskokatolickie (97% ludności zamieszkującej kraje Ameryki Środkowej; 47% Kanadyjczyków, 21% ludności USA), judaizm.

Ameryka Środkowa - nazwa stosowana w odniesieniu do południowych krajów Ameryki Północnej: Belize, Kostaryki, Salwadoru, Gwatemali, Hondurasu, Nikaragui i Panamy; przesmyk przecięty Kordylierami, wznoszącymi się do wysokości 4220 m; liczne czynne wulkany; powierzchnia: około 523 tysięcy km kw.; ludność: 22 700 tysięcy (1980) głównie Indianie i Metysi; gospodarka: podstawę eksportu stanowią owoce tropikalne.

amfetamina - silny syntetyczny środek pobudzający, pierwszą postać amfetaminy wprowadzoną na rynek, stosowano w czasie II wojny światowej jako pigułkę pomagającą żołnierzom przezwyciężyć zmęczenie; aż do lat 70-tych wydawano recepty na amfetaminę jako środek powodujący spadek wagi, jako środek antydepresyjny wywołujący euforię oraz jako środek stymulujący, zwiększający koncentrację; obecnie stosowanie amfetaminy ograniczono z powodu poważnych efektów ubocznych, m.in. uzależnienia narkotykowego i anormalnego zachowania; środek dopingujący w sporcie.

aminokwasy - rozpuszczalne w wodzie molekuły organiczne, składające się głównie z węgla, tlenu, wodoru i azotu, zawierające zarówno zasadową grupę aminową (NH2), jak i kwasową grupę karboksylową (COOH); kiedy co najmniej dwa aminokwasy łączą się ze sobą, tworzą peptydy; białka składają się z łańcuchów polipeptydowych, wygiętych lub poskręcanych w różne kształty.

Amis Kingsley - 1922-. Pisarz i poeta angielski; wśród jego dzieł wyróżnia się Jim szczęściarz (1954), powieść dowcipnie ukazująca życie prowincjonalnego uniwersytetu, oraz Take a Girl Like You (1960); w 1986 uhonorowany Nagrodą Państwową za The Old Devils; ojciec Martina Amisa.

Amman - stolica i główny ośrodek przemysłu Jordanu; ludność 1160 tysięcy (1986); centrum komunikacyjne, łączące historyczne szlaki handlowe Bliskiego Wschodu.

amnezja - utrata lub osłabienie pamięci; jako przypadek kliniczny może być wywołana chorobą, uszkodzeniem mózgu lub szokiem; w wielu wypadkach może być objawem zaburzeń emocjonalnych.

amoniak - NH3, bezbarwny gaz o ostrym zapachu, lżejszy od powietrza, dobrze rozpuszczalny w wodzie; na skalę przemysłową wytwarzany w procesie Habera; stosowany głównie do produkcji nawozów azotowych, środków wybuchowych i kwasu azotowego.

Ampere'a reguła - prawo opracowane przez André Ampčre'a, dotyczące kierunku przepływu prądu elektrycznego i kierunku towarzyszącego mu pola magnetycznego; stwierdza, iż jeżeli ktoś przemieszczałby się wzdłuż przewodu elektrycznego zgodnie z kierunkiem standardowego przepływu prądu, od dodatniego do ujemnego zacisku, i niósłby ze sobą kompas, wtedy igła magnetyczna odchylałaby się w lewą stronę.

amplituda - w fizyce, największe przesunięcie drgającej cząsteczki z położenia równowagi; dla ruchu falowego amplitudę określa wysokość grzbietu fali (lub głębokość jej doliny); np. przy fali dźwiękowej amplitudzie odpowiada natężenie (głośność) dźwięku.

Amsterdam - stolica Holandii; ludność 1 020 400 (1991); system kanałów wewnętrznych łączy miasto z Morzem Północnym i Renem; drugi po Rotterdamie port holenderski; ośrodek przemysłu okrętowego, drukarskiego, spożywczego, centrum bankowe i ubezpieczeniowe.

Amur - rzeka w Azji Wschodniej, powstała z połączenia dwóch rzek, Argunia i Szyłki, wpada do Morza Ochockiego; ujście w okolicach Nikołajewska osiąga szerokość 16 km; większa część rzeki (jej długość wynosi 4400 km) wraz z dopływem Ussuri stanowi granicę pomiędzy Rosją a Chinami.

amylazy - enzymy rozkładające skrobię na cząsteczki składowe (cukry); występują zarówno u roślin, jak i zwierząt; w organizmie człowieka w ślinie i sokach trzustkowych.

analiza - dział matematyki operujący wielkościami nieskończonymi, zajmujący się m. in. badaniem nieskończenie małych zmian i wartości granicznych; główne działy analizy to teoria funkcji, rachunek różniczkowy i całkowy, rachunek wariacyjny oraz ciągi i szeregi nieskończone.

anarchizm - (z greckiego - anarchos - bez władcy), przekonanie polityczne, iż społeczeństwo nie powinno posiadać rządu, praw, policji czy innej władzy, ale winno być wolnym stowarzyszeniem jego członków; anarchizm nie oznacza braku porządku; większość teorii anarchistycznych zakłada bardzo surowy i systematyczny porządek, ale utrzymuje, iż można go osiągnąć przez współpracę; nie należy mylić anarchizmu z nihilizmem (całkowicie negatywną i destruktywną działalnością skierowaną przeciw społeczeństwu); zasadniczo anarchizm jest ruchem pacyfistycznym.

Andaluzja - urodzajny autonomiczny region Hiszpanii obejmujący prowincje: Almeria, Kadyks, Kordowa, Grenada, Huelva, Jaén, Málaga, Sewilla powierzchnia: 87300 km kw. ludność: 6876 tysięcy (1986) miasta: Málaga, Kadyks, Algeciras; na Costa del Sol (południowe wybrzeże) liczne ośrodki turystyczne, m.in. Marbella i Torremolinos.

Anders - 1892-1970. Generał polski; od września 1939 do sierpnia 1941 więziony przez władze radzieckie; 1941-42 dowódca Armii Polskiej w ZSRR, a po jej wyprowadzeniu na Bliski Wschód dowódca Armii Polskiej na Wschodzie; od lipca 1943 do 1945 dowódca 2 Korpusu Polskiego (m.in. walki o Monte Cassino, Ankonę); od lutego do maja 1945 naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie; po zakończeniu II wojny światowej na emigracji); zgodnie z ostatnią wolą pochowany na cmentarzu żołnierzy polskich pod Monte Cassino.

Andersen - Hans Christian, 1805-1875. Pisarz duński, autor takich baśni, jak Brzydkie kaczątko, Królowa Śniegu, Mała syrena, Nowe szaty cesarza; inwencja twórcza oraz silna wiara w cud i zbawcze wywyższenie ubóstwa obdarzyły te opowieści trwałym i uniwersalnym urokiem; przetłumaczone zostały na wiele języków; Andersen pisał również powieści dla dorosłych i książki podróżnicze.

Andhra - stan we wschodnio-środkowych Indii powierzchnia: 276 700 km kw. stolica: Hajdarabad miasta: Secunderabad gospodarka: główne produkty: ryż, trzcina cukrowa, tytoń, orzeszki ziemne, bawełna; ludność: 66 304 900 (1991) język: telugu, urdu, tamil

Andrews - Julie, (właściwie Julia Elizabeth Wells), 1935-. Amerykańska piosenkarka i aktorka pochodzenia brytyjskiego; jako dziecko występowała z rodzicami w musicalach; w USA pojawiła się po raz pierwszy na Broadwayu w The Boy Friend (1954); była pierwszą Elizą Doolittle w My Fair Lady (1956); wystąpiła w spektaklu Camelot Lernera i Loewe'a na Broadwayu (1960); grała w filmach Mary Poppins (1964), The Americanization of Emily (1963), Dźwięki muzyki (1965), 10 (1980), Victor/Victoria (1982)

androgeny - ogólna nazwa hormonów męskich, z których najważniejszy jest testosteron; wszystkie są sterydami i z zasady uczestniczą w tworzeniu wtórnych cech płciowych, jak np. owłosienie twarzy u człowieka.

Andrzej - (Andrew Albert Christian Edward) 1960-. Książę, następca tronu Wielkiej Brytanii, książę Yorku, drugi syn królowej Elżbiety II; w 1986 ożenił się z Sarą Ferguson; pierwsza ich córka, księżniczka Beatrice, urodziła się w 1988; druga - księżniczka Eugenia, w 1990; w separacji od 1992; książę Andrzej jest pilotem helikoptera w marynarce wojennej.

Andrzejewski - Jerzy, 1909-1983. Pisarz polski; powieści i opowiadania o tematyce moralnej i społecznej; m.in. Popiół i diament (1948), Miazga (1981)

Andrzej św. - według Nowego Testamentu, jeden z apostołów; wraz z Janem udał się do Efezu, głosił kazania w Scytii i zmarł śmiercią męczeńską w Patrasie na krzyżu w kształcie litery ,,X'' (krzyż św. Andrzeja); jest patronem Szkocji; święto 30 listopada.

Andy - pasmo górskie (cordillera) stanowiące zachodni skraj Ameryki Południowej, ciągnące się przez około 67 stopni szerokości geograficznej na terenie Kolumbii, Wenezueli, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile i Argentyny; Andy przekraczają wysokość 3600 m na ponad połowie swojej długości, tj. na 6500 km.

anemia - stan spowodowany brakiem hemoglobiny, składnika czerwonych krwinek przenoszącego tlen; objawia się głównie zmęczeniem, bladością, brakiem tchu, palpitacjami serca oraz słabą odpornością na infekcje; leczenie uzależnione jest od przyczyny.

anemon - (zawilec) Anemone, roślina z rodziny Ranunculaceae; funkcję płatków pełnią działki kielicha; kwiaty anemona ogrodowego, Anemone coronaria, mogą być białe, czerwone lub fioletowe.

Angel - Salto del, (Angel Falls), najwyższy wodospad na świecie, na rzece Caron w tropikalnym lesie regionu Bolivár w Wenezueli; całkowita wysokość 978 m; nazwa pochodzi od nazwiska Jamesa Angela, lotnika i badacza, który przeleciał nad tym wodospadem i rozbił się w jego pobliżu w 1935.