Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Nemezis - (Nemezys), w mitologii greckiej, bogini gniewu i zemsty, która szczególnie srogo karała ludzi za obrazę bogów

neon - bezbarwny, bez zapachu, niemetaliczny pierwiastek gazowy o symbolu Ne, liczbie atomowej 10, masie atomowej 20,183; należy do grupy gazów szlachetnych, nie ulega reakcjom chemicznym i nie tworzy związków; występuje w małych ilościach w atmosferze ziemskiej

Nepal - Królestwo Nepalu (Nepal Adhirajya) powierzchnia: 147181 km kw. stolica: Katmandu miasta: Patan, Morang, Bhadgaon warunki naturalne: na północy Himalaje, na południu Nizina Hindustańska środowisko naturalne: Nepal jest nazywany największym światowym śmietniskiem; rocznie odwiedza ten kraj 270 tysięcy turystów (głównie himalaistów); każda ekspedycja górska pozostawia po sobie około 500 kg odpadów; od roku 1952 u podnóża Himalajów zniszczono 40% lasów głowa państwa: król Birendra Bir Bikram Shah Dev od 1972 szef rządu: Girija Prasad Koirala od 1991 system polityczny: monarchia konstytucyjna główne partie: UNCP, Komunistyczna Partia Nepalu, Nepalski Kongres Narodowy, radykalni republikanie gospodarka: uprawa i eksport juty, ryżu, drewna, roślin oleistych waluta: rupia nepalska ludność: około 19 158 tysięcy (1990), w tym Gurkhowie (większość narodowa) i Szerpowie (mniejszość buddyjska zamieszkująca północno-wschodni obszar Nepalu); roczny przyrost naturalny 2,3% język: nepalski (urzędowy) oraz około 20 dialektów lokalnych religia: hinduizm (90% mieszkańców), buddyzm, islam, chrześcijaństwo dochód narodowy: 3,1 miliarda dolarów (1988); 160 dolarów na osobę (1986)

Neron - 37-68. Cesarz rzymski od 54, syn Agrypiny Młodszej; prawdopodobnie zamordował syna Klaudiusza, Brytanika, własną matkę, żonę Oktawię i wiele innych osób; po pożarze Rzymu rozpoczął prześladowanie chrześcijan, których oskarżył o podpalenie; po powstaniu wojskowym (68) skazany na śmierć; popełnił samobójstwo

Neruda - Pablo, (właściwie Neftali Ricardo Reyes Basualto) 1904-1973. Poeta i dyplomata chilijski; główne utwory Neruda to liryki i epopeja dotycząca kontynentu południowoamerykańskiego pt. Pieśń powszechna (1950); Neruda pełnił funkcje konsulów i ambasadorów w wielu krajach; Nagroda Nobla w 1971

Ness - Loch, jezioro położone na wyżynnych obszarach Szkocji, wchodzące w skład Kanału Kaledońskiego; długość 36 km; głębokość 229 m; według legendy jezioro to zamieszkuje potwór zwany Loch Ness Monster

Nestlé - korporacja międzynarodowa, największa na świecie firma produkująca pakowaną żywność; znana głównie z takich produktów, jak czekolada, kawa, mleko dla dzieci (którego reklama w krajach Trzeciego Świata została ostro skrytykowana); wartość rynkowa korporacji w 1991 została oszacowana na 8 miliardów dolarów; Nestle zatrudnia 199 tysięcy osób

Nevada - stan w zachodniej części USA powierzchnia: 286400 km kw. stolica: Carson City miasta: Las Vegas, Reno ludność: 1201800 (1990) warunki naturalne: pustynia Mojave; jeziora: Tahoe, Pyramid, Mead; obszary wyżynno-górzyste (Wielka Kotlina), doliny gospodarka: eksploatacja rudy rtęci, barytu, złota

Newton - Isaac, 1642-1727. Angielski fizyk, matematyk i astronom, twórca nowoczesnej fizyki; sformułował prawo powszechnego ciążenia (1685), opracował teorię ruchu planet, wysunął koncepcję korpuskularnej budowy światła, sformułował trzy zasady dynamiki (1687), z których korzysta się do dziś; jego najważniejsze dzieło to Philosophiae naturalis principia mathematica (1687), wydane przy pomocy Edmunda Halleya.

Newtona zasady dynamiki *** w fizyce, trzy prawa będące podstawą Newtonowskiej mechaniki; 1). jeżeli na ciało nie działają żadne siły lub siły działające równoważą się, to ciało jest w spoczynku lub porusza się ruchem jednostajnym prostoliniowym - zasada bezwładności; 2). przyspieszenie ciała jest proporcjonalne do przyłożonej siły i odwrotnie proporcjonalne do jego masy; 3). każdemu działaniu odpowiada równe mu, lecz przeciwnie skierowane przeciwdziałanie - zasada akcji i reakcji

niedokrwistość - (anemia), zmniejszenie liczby krwinek czerwonych lub zawartej w nich hemoglobiny poniżej normy

niedotykalni - (haridżanie, pariasi), członkowie najniższej grupy społecznej (nie będący w żadnej z kast) w Indiach, których obejmował zakaz kontaktu z osobami należącymi do kast.

Niemcewicz - Ursyn Julian, 1758-1841. Polski pisarz i publicysta; absolwent Szkoły Rycerskiej; działacz Stronnictwa Patriotycznego; adiutant T. <$Kościuszki$$6387$>; od 1833 na emigracji w Paryżu; jeden z czołowych pisarzy doby stanisławowskiej, autor m.in. Powrotu posła (1791), pierwszej polskiej komedii politycznej, Śpiewów historycznych (1816) oraz Pamiętników moich czasów (1848

Niemcy - Republika Federalna Niemiec (Bundesrepublik Deutschland) powierzchnia: 357 041 km kw. stolica: Berlin miasta: Kolonia, Monachium, Essen, Frankfurt nad Menem, Dortmund, Stuttgart, Düsseldorf, Lipsk, Drezno, Magdeburg porty: Hamburg, Kilonia, Cuxhaven, Bremerhaven, Rostok warunki naturalne: nizina na północy, góry na południu (Alpy); rzeki: Ren, Wezera, Łaba płyną na północ, Dunaj na południowy wschód, Odra i Nysa Łużycka płyną na północ wzdłuż granicy z Polską; liczne jeziora, m.in. Muritz środowisko naturalne: kwaśny deszcz, powodujący usychanie drzew, dotyka ponad połowę lasów kraju; przemysłowa część Niemiec Wschodnich ma najwyższy na świecie stopień emisji dwutlenku siarki na osobę (Fichtelgebirge, Las Turyński) głowa państwa: Roman Herzog od 1994 szef rządu: Helmut Kohl od 1982 system polityczny: liberalna demokratyczna republika federalna gospodarka: eksport narzędzi i maszyn (czołowe miejsce na świecie), samochody, pojazdy, sprzęt elektroniczny, towary przemysłowe, tkaniny, środki chemiczne, żelazo, stal, wino, węgiel brunatny (największy producent światowy), uran, węgiel, nawozy, tworzywa sztuczne waluta: marka niemiecka ludność: 78 420 000 (1990); łącznie z 5 000 000 robotników z zagranicy (gastarbeiterzy), z których 1 600 000 to Turcy, pozostali to Jugosłowianie, Włosi, Grecy, Hiszpanie i Portugalczycy; przyrost naturalny 0,7% rocznie język: niemiecki, łużycki religia: protestantyzm 42%, katolicyzm 35% dochód narodowy: 1250 miliardów dolarów (1989); 16200 dolarów na osobę

Nietzsche - Friedrich Wilhelm, 1844- 1900. Filozof niemiecki, jeden z głównych przedstawicieli irracjonalizmu i immoralizmu, głoszący, iż życie samo w sobie jest celem i najwyższą wartością ludzkiej egzystencji; ,,Bóg umarł'' - stwierdził, a ludzie powinni kierować się w swym postępowaniu jedynie własnymi potrzebami, ponieważ wszelka prawda jest subiektywna i względna; głosił ideał ,,nadczłowieka'' (übermensch), istoty doskonałej biologicznie i obdarzonej ,,wolą mocy'', którą realizuje w dążeniu do władzy

niezidentyfikowany obiekt latający - (UFO), jakiekolwiek światło, poświata lub obiekt dostrzeżony na niebie, którego pochodzenie nie jest od razu możliwe do ustalenia; nie istnieją na razie dowody, że UFO są pojazdami należącymi do cywilizacji pozaziemskich; najczęściej okazują się być np. jasnymi gwiazdami i planetami, meteorami, statkami powietrznymi i satelitami lub wymysłami dowcipnisiów; często do określenia UFO używa się terminu ,,latający spodek'

nieżyt żołądka i jelit - zapalenie powodujące ból żołądka, wymioty i biegunkę; może być wywołane przez zatrucia pokarmowe lub inne przyczyny: alergię i infekcję; jest niebezpieczne u niemowląt

Nigeria - Federacyjna Republika Nigerii powierzchnia: 923773 km kw. stolica: Abuja miasta: Ibadan, Kano, Lagos warunki naturalne: sucha sawanna na północy; tropikalne lasy na południu, bagna wzdłuż wybrzeża; szeroka delta rzeki Niger; góry na południowym wschodzie głowa państwa i szef rządu: generał Sani Abacha od 1993 system polityczny: republika wojskowa gospodarka: eksport ropy naftowej (największe złoża ropy w Afryce), kakao, orzeszków ziemnych, oleju palmowego, bawełny, kauczuku, cyny waluta: naira ludność: 90 milionów (1992); roczny przyrost naturalny 3,3% język: angielski (urzędowy), narzecza afrykańskie religia: sunnici 50%, chrześcijanie 40%, inne 10% dochód narodowy: 78 miliardów dolarów (1987); 790 dolarów na osobę

Nikaragua - Republika Nikaragui (República de Nicaragua) powierzchnia: 127849 km kw. stolica: Managua miasta: León, Granada główne porty: Corinto, Puerto Cabezas, El Bluff warunki naturalne: wąska równina nad Pacyfikiem, oddzielona od Atlantyku pasmem wulkanicznych gór oraz jeziora Managua i Nikaragua głowa państwa i szef rządu: Violeta Barrios de Chamorro od 1990 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport kawy, bawełny, cukru, bananów, mięsa waluta: cordoba ludność: 3606 tysięcy (1990), w tym 70% metysów, 15% ludności pochodzenia hiszpańskiego, 10% Indian i czarnych; roczny przyrost naturalny 3,3% język: hiszpański (urzędowy), angielski, narzecza indiańskie religia: rzymskokatolicka 95% dochód narodowy: 2,1 miliarda dolarów; 610 dolarów na osobę (1988)

nirwana - jedno z podstawowych pojęć religijno-filozoficznych buddyzmu; utożsamiana ze stanem uniemożliwiającym ponowne narodziny, mającym polegać na nieśmiertelności i najwyższej szczęśliwości; zanik bytu indywidualnego, pragnień i pożądań

Niżyński - Wacław, 1890-1950. Rosyjski tancerz i choreograf pochodzenia polskiego; znany ze znakomitej techniki; legendarny członek zespołu S. Diagilewa, Les Ballets Russes, dla którego tworzył choreografie, m.in. do Preludium z Popołudnia fauna (1912) Debussy'ego i Święta wiosny Strawińskiego

Norwegia - Królestwo Norwegii (Kongeriket Norge) powierzchnia: 387 tysięcy km kw. (w tym Svaelbard i Jan Mayen) stolica: Oslo miasta: Bergen, Trondheim, Stavanger warunki naturalne: kraj górzysty z żyznymi dolinami i fiordami wcinającymi się w wybrzeże; lasy pokrywają 1/4 powierzchni kraju; Norwegia rozciąga się od Bałtyku aż po koło podbiegunowe terytoria: posiadłości w Arktyce (Svaelbard i Jan Mayen) i w Antarktyce (Bouvet, Wyspa Piotra I, Ziemia Królowej Maud) środowisko naturalne: ocenia się, że 80% jezior i strumieni w południowej części kraju zostało poważnie skażone kwaśnym deszczem głowa państwa: król Harald V od 1991 szef rządu: Gro Harlem Brundtland od 1990 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: wydobycie ropy naftowej i gazu z Morza Północnego; eksport papieru, drewna, mebli, rudy żelaza i innych minerałów, sprzętu sportowego i ryb waluta: korona ludność: 4215 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 0,3% język: norweski (urzędowy), lapoński i fiński religia: luteranizm (oficjalnie popierany przez państwo) 94% dochód narodowy: 89 miliardów dolarów (1988); 13 800 dolarów na osobę

nosówka - zaraźliwa choroba wirusowa zwierząt, zwłaszcza psów, objawiająca się katarem, kaszlem i ogólnym osłabieniem organizmu; obecnie szczepienia ochronne; w 1988 podobny wirus spowodował śmierć ponad 10 tysięcy fok w Morzu Północnym i Bałtyku

Nowa Anglia - region w północno-wschodniej części USA, w skład którego wchodzą następujące stany: Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island i Connecticut; Nowa Anglia jest bardziej krainą geograficzną niż jednostką polityczną powierzchnia: 172 681 km kw. główny ośrodek przemysłowy: Boston uniwersytety: Harvard, Yale

Nowa Fundlandia i Labrador - prowincja w Kanadzie na wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego powierzchnia: 405700 km kw. stolica: Saint John's miasta: Corner Brook, Gande Falls warunki naturalne: wyspa Nowa Fundlandia i półwysep Labrador są oddzielone cieśniną Belle Isle; powierzchnia skalista gospodarka: przemysł papierniczy, rybołówstwo, elektrownie wodne, wydobycie rud żelaza, cynku, miedzi, uranu; u wybrzeży ropa naftowa ludność: 571600 (1991)

Nowa Gwinea - wyspa w południowo-zachodniej części Oceanu Spokojnego, położona na północ od Australii; obejmuje państwo Papuę-Nową Gwineę i prowincję Indonezji - Irian Zachodni; powierzchnia około 885780 km kw.; od 1828 zachodnia część wyspy wchodziła w skład Holenderskich Indii Wschodnich; w 1963 ONZ przekazało Irian Zachodni Indonezji. " Nowa Kaledonia *** grupa wysp na Oceanie Spokojnym; francuskie terytorium zamorskie położone między Australią a wyspą Fidżi powierzchnia: 18576 km kw. stolica: Numea warunki naturalne: obszary bardzo żyzne, otoczone rafami koralowymi gospodarka: wydobycie rud niklu (3 miejsce na świecie), chromu i żelaza waluta: frank ludność: 145300 (1983), w tym 43% Kanakowie, 37% Europejczycy, 8% emigranci z Wallis, 5% Wietnamczycy i Indonezyjczycy, 4% Polinezyjczycy język: francuski (urzędowy) religia: katolicyzm 60%, protestantyzm 30%

Nowa Zelandia - Dominium Nowej Zelandii (New Zealand) powierzchnia: 268680 km kw. stolica: Wellington miasta: Hamilton, Palmerston North, Christchurch, Dunedin; port Auckland warunki naturalne: kraj składa się z 4 głównych wysp i wielu mniejszych wysepek; ukształtowanie powierzchni górzyste terytoria zamorskie: Tokelau, wyspy Niue, Wyspy Cooka, terytoria na Antarktyce głowa państwa: królowa brytyjska Elżbieta II, reprezentowana przez gubernatora generała Catherine Tizard od 1990 szef rządu: Jim Bolger od 1990 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport baraniny, wołowiny, wełny, skór, produktów spożywczych, owoców kiwi, bydła rozpłodowego, drewna, papieru, sprzętu lotniczego waluta: dolar nowozelandzki ludność: 3397 tysięcy (1990), w tym pochodzenia europejskiego, głównie brytyjskiego, 87%, Polinezyjczycy (głównie Maorysi) 12%; roczny przyrost naturalny 1% religia: protestanci 50%, katolicy 15% dochód narodowy: 37 miliardów dolarów; 11 tysięcy dolarów na osobę

nowotwór - (guz nowotworowy), nadprodukcja komórek w pewnych organach ciała doprowadzająca do powstania opuchlizny lub guza; nowotwory (guzy) dzielą się na łagodne i złośliwe (zobacz: rak; nowotwory łagodne rozwijają się wolniej, nie atakują otaczających tkanek, nie dają przerzutów i zazwyczaj nie odradzają się po usunięciu, jednak w niektórych narządach, takich jak mózg, mogą być niebezpieczne; najczęściej występującym rodzajem nowotworu łagodnego są brodawki na skórze; w niektórych wypadkach trudno jest rozróżnić nowotwór łagodny od złośliwego

Nowy Brunszwik - prowincja we wschodniej Kanadzie nad Oceanem Atlantyckim powierzchnia: 73400 km kw. stolica: Fredericton miasta: Saint John, Moncton gospodarka: eksploatacja lasów, przemysł drzewny, papierniczy, rybołówstwo, wydobycie rud ołowiu, cynku, miedzi, ropy naftowej, gazu ziemnego ludność: 725 600 (1991); 37% posługuje się francuskim

Nowy Sącz - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Dunajcem, w Kotlinie Sądeckiej; założone w 1292 na terenie wsi targowej Kamienica; obecnie przemysł spożywczy, skórzany, odzieżowy, drzewny; zabytki: gotyckie kościoły (XIII i XIV wiek), dom tzw. gotycki (XV/XVI wiek, później przebudowywany); ludność 81200 (1993

Nurejew Rudolf - 1938-1993. Rosyjski tancerz i choreograf; solista Baletu Kirowa, został na Zachodzie podczas występów w Paryżu w 1961; występy z Royal Ballet (Londyn), partner Margot Fonteyn; wspaniałe role w latach 60-tych i 70-tych; także role w filmie i występy w telewizji

Oberon - król elfów, według romansu francuskiego z XIII wieku - Huon of Bordeaux, nieślubny syn Juliusza Cezara; postać Oberona wprowadził Szekspir do swego dramatu Sen nocy letniej

obóz koncentracyjny - miejsce zbiorowej kaźni ludności cywilnej, zorganizowane przez okupanta lub rząd totalitarny; pierwszy obóz koncentracyjny utworzyli Brytyjczycy w czasie II wojny burskiej w Afryce Południowej w 1899 (dla zatrzymanych afrykańskich kobiet i dzieci, z których zginęło 20 tysięcy); po objęciu urzędu kanclerza przez Hitlera w styczniu 1933 naziści stworzyli w latach 1933-45 w Niemczech i na okupowanych terenach Europy system około 5 tysięcy obozów koncentracyjnych, przeznaczonych dla przeciwników politycznych i ideologicznych; szczególnie ponurą sławę zdobyły obozy koncentracyjne założone w takich miejscowościach, jak Oświęcim, Brzezinka, Dachau, Majdanek, Sobibór i Treblinka; ogólna liczba ludzi, którzy zginęli w obozach koncentracyjnych, przekracza 6 milionów, wielu z nich przed śmiercią poddanych zostało eksperymentom medycznym

obrzęk śluzowaty - choroba spowodowana niedoczynnością tarczycy, rozwijająca się w wieku średnim (najczęściej u kobiet); do głównych objawów zalicza się: utratę energii i apetytu, nieutrzymywanie ciepłoty ciała, osłabienie czynności umysłu, obrzęki skórne; leczona przez podawanie hormonu tyroidowego

oceanarium - akwarium, w którym okazy fauny i flory morskiej żyją w warunkach podobnych do naturalnych; pierwsze oceanarium powstało w 1938 z inicjatywy przyrodnika W. Douglasa Burdena na Florydzie, w USA.

Oceania - zbiorowa nazwa wysp na środkowej i zachodniej części Pacyfiku: Australia, Nowa Zelandia, wschodnia część Nowej Gwinei; Oceania jest pod względem powierzchni najmniejszym kontynentem na Ziemi powierzchnia: 8,5 milionów km kw. (powierzchnia lądu) ludność: 26 milionów przewidywany wzrost liczby ludności do 30 milionów w 2000; roczny przyrost naturalny w latach 1980-85: 1,5%; ludność zamieszkująca Australię stanowi 65% ogólnej liczby ludności

Ochockie, Morze - część Oceanu Spokojnego, oddzielone od oceanu półwyspem Kamczatka i Sachalin, od południa Wyspami Kurylskimi; powierzchnia 937 tysięcy km kw.; żeglowne tylko w lecie, często niezdatne do żeglugi z powodu mgły

oda - uroczysty, patetyczny utwór poetycki opiewający wybitną postać, ważne wydarzenie, wielką ideę; w starożytności ody pisali: Safona, Pindar, Horacy i Katullus

odra - ostra choroba wirusowa, przenoszona drogą powietrzną; symptomy: gorączka, katar, charakterystyczne plamki w ustach i czerwona wysypka pojawiająca się po około dwutygodniowym okresie inkubacji; środkiem zapobiegawczym jest szczepienie

Odyseusz - główny bohater Odysei Homera, wymieniany również w Iliadzie jako jeden z przywódców sił greckich podczas oblężenia Troi; odważny, wspaniałomyślny, uważany za władcę Itaki

offset - najbardziej popularna technika druku płaskiego, zwykle wielobarwnego, polegająca na przekopiowaniu obrazu lub tekstu na blachę pokrytą emulsją światłoczułą, a następnie przenoszeniu tego obrazu za pomocą cylindra gumowego, pokrytego farbą drukarską, na papier.

Ogrójec - (Getsemani) gaj oliwny, w którym według Nowego Testamentu Judasz Iszkariota zdradził Jezusa; miejsce modłów Jezusa przed ukrzyżowaniem; Ogrójec znajduje się na Górze Oliwnej na wschód od Jerozolimy; po podziale miasta między Izrael a Jordanię w 1948 znalazł się na terytorium Jordanii

Okinawa - wyspa japońska na zachodnim Pacyfiku, największa w archipelagu Riukiu powierzchnia: 2250 km kw. stolica: Naha ludność: 3146 tysięcy (1990)

Oklahoma - stan w południowo-środkowej części USA powierzchnia: 181100 km kw. stolica: Oklahoma City miasta: Tulsa, Lawton, Norman, Enid gospodarka: uprawa zbóż, orzeszków ziemnych, bawełny, hodowla trzody chlewnej, wydobycie ropy naftowej, gazu ziemnego, helu, przemysł maszynowy i metalowy ludność: 3146 tysięcy (1990) sławni ludzie: John Berryman, Ralph Ellison, Woody Guthrie, Mickey Mantle, Will Rogers, Jim Thorpe

okresowy układ pierwiastków - tabela pierwiastków chemicznych, stworzona przez rosyjskiego uczonego Dmitrija Mendelejewa, który uszeregował pierwiastki według ich mas atomowych (obecnie jako kryterium szeregowania pierwiastków przyjmuje się liczbę atomową, a nie masę atomową pierwiastków

okrężnica - w anatomii, część jelita grubego między kątnicą a prostnicą, w której następuje absorpcja wody i soli mineralnych ze strawionego pokarmu, a jego resztki formowane są w kał

oksytocyna - hormon stymulujący macicę w późnym okresie ciąży do rozpoczęcia porodu; po porodzie powoduje kurczenie się mięśni gładkich macicy, zmniejszając krwawienie w miejscu przyczepu łożyska

oligarchia - (z greckiego: - władza niewielu), forma rządów polegająca na sprawowaniu władzy przez niewielką grupę ludzi, najczęściej spośród arystokracji rodowej lub majątkowej; także państwo o takim ustroju; oligarchia uznana za najlepszą formę sprawowania władzy przez Arystotelesa

Olimp - najwyższy masyw górski w Grecji; jednym ze szczytów jest Olimp (w północnej Tesalii), wysokość 2918 m; według starożytnych Greków siedziba bogów.

olimpijskie igrzyska - zawody sportowe początkowo rozgrywane w starożytnej Grecji, w Olimpii, co 4 lata; w tym czasie ustawały wszelkie wojny i spory - obowiązywał ,,święty'' pokój; pierwsze igrzyska olimpijskie zanotowane przez Greków odbyły się w 776 p.n.e.; zostały zakazane w 394 n.e.; współczesne igrzyska olimpijskie odbywają się od roku 1896, również co 4 lata; w 1924 wprowadzono osobny program igrzysk zimowych; od 1994 zimowe i letnie igrzyska olimpijskie będą się odbywać naprzemiennie co 2 lata.

Oliwna Góra - blok wapienny o trzech szczytach na wschód od Jerozolimy, związany z tradycją chrześcijańską; dawna kaplica (obecnie meczet) uważana jest za miejsce wniebowstąpienia Jezusa; u stóp wzgórza znajduje się ogród Getsemani.

Olsztyn - miasto w Polsce na Pojezierzu Olsztyńskim; prawa miejskie 1353; od 1440 członek Związku Pruskiego; w latach 1466-1772 należał do Polski; w latach 1516-19 i 1520-21 administratorem dóbr kapituły był Mikołaj Kopernik; w XIX i XX wieku mimo germanizacji ośrodek polskości na Warmii; w 1945 powrócił do Polski; liczne zabytki, m.in. gotycka katedra z XV wieku, gotycki zamek kapituły warmińskiej (2 połowa XIV wieku), fragment murów miejskich z XIV wieku; ludność 166200 (1993

Oman - Sułtanat Omanu (Saltanat Uman) powierzchnia: 272 tysięcy km kw. stolica: Maskat miasta: Matrah, Nizwa warunki naturalne: wysoki płaskowyż otoczony od północy i południa górami; żyzny pas nadbrzeżny głowa państwa i szef rządu: Kabus ibn Said od 1970 system polityczny: monarchia absolutna gospodarka: wydobycie ropy naftowej, eksport daktyli, wyrobów ze srebra, miedzi waluta: rial omański ludność: 1305 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 3% język: arabski (urzędowy), angielski, urdu, inne dialekty hinduskie religia: islam, hinduizm dochód narodowy: 7,5 miliardów dolarów (1987); 5070 dolarów na osobę (1988)

Omsk - miasto w Rosji, duży port nad Irtyszem; duży ośrodek przemysłowy Syberii (rafineria ropy naftowej,

O'Neill - Eugene, (Gladstone) 1888-1953. Dramatopisarz amerykański, twórca nowoczesnego dramatu amerykańskiego; łączył symbolizm, naturalizm i ekspresjonizm; autor m.in. dramatów: Pożądanie w cieniu wiązów (1924), Żałoba przystoi Elektrze (1931) i pośmiertnie opublikowanego dramatu z elementami autobiograficznymi Zmierzch długiego dnia (1954, napisany w 1940); Nagroda Nobla w 1936

Ontario - najmniejsze i najbardziej na wschód wysunięte jezioro z grupy Wielkich Jezior, leżące na granicy USA i Kanady; powierzchnia 19 500 km kw.; połączone z jeziorem Erie kanałem Welland i Trent; z Ontario wypływa Rzeka Św. Wawrzyńca; główny port Toronto. ^ Ontario *** prowincja w środkowej Kanadzie powierzchnia: 1069 tysięcy km kw. stolica: Toronto miasta: Hamilton, Ottawa (stolica federalna), London, Windsor, Kitchener, St Catharines, Oshawa, Thunder Bay, Sudbury gospodarka: wydobycie rud miedzi, niklu, uranu, złota; przemysł drzewny, samochodowy, papierniczy, chemiczny; rolnictwo, sadownictwo, hodowla bydła ludność: 9114 tysięcy (1986)

operetka - sceniczny utwór muzyczny o charakterze rozrywkowym, w którym partie śpiewane i instrumentalne przeplatane są układami tanecznymi i scenami mówionymi; pierwowzorami były: francuski wodewil i włoska opera komiczna (buffa); prawdziwa operetka narodziła się w połowie XIX wieku;

opium - narkotyk otrzymywany z wyciągu niedojrzałych makówek maku lekarskiego, Papaver somniferum, rosnącego w południowo-zachodniej Azji; opium zawiera około 25 alkaloidów, w tym morfinę - jedną z najsilniejszych naturalnych substancji przeciwbólowych, oraz kodeinę - słabszy środek przeciwbólowy; częste stosowanie preparatów opiumowych może prowadzić do uzależnieni

opłucnej zapalenie - zapalenie cienkiej błony okrywającej płuca i wyścielającej wnętrze klatki piersiowej; zapalenie opłucnej jest w większości wypadków spowodowane infekcją bakteryjną lub wirusową; powoduje bóle przy oddychaniu; leczone antybiotykami.

Opole - miasto w Polsce nad Odrą; w XII wieku stolica księstwa Piastów; prawa miejskie 1217, ponownie 1327; po podziale Górnego Śląska w 1922 po stronie niemieckiej; w XIX i XX wieku silny ośrodek polskości; liczne zabytki, m.in. katedra (1 połowa XV wieku), klasztor franciszkanów (założony przed 1287) i dominikanów (założony przed 1295), gotycko-renesansowe kolegium jezuitów; ludność 130 tysięcy (1993)

opryszczka - jedna z wielu chorób zakaźnych wywoływanych wirusami z grupy opryszczkowych; Herpes simplex I powoduje występowanie drobnych, grupujących się zapalnych pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym w czasie przeziębienia; Herpes simplex II wywołuje opryszczkę genitaliów, wysoce zakaźną chorobę przenoszoną drogą płciową; Herpes zoster wywołuje półpasiec; inny wirus z grupy herpes powoduje ospę wietrzną.

opuncja - kaktus z rodzaju Opuntia pochodzący z Ameryki Środkowej i Południowej (głównie z Chile i Meksyku), występujący również w Europie Południowej, Afryce Północnej i Australii; Opuntia vulgaris jest niska, ma płaskie owalne złączenia z łodygą, jasnożółte kwiaty i kolczaste owalne owoce

Opus Dei - (z łacińskiego - Dzieło Boże), jeden z najbardziej wpływowych katolickich instytutów świeckich; organizacja skupiająca duchownych i katolików świeckich obojga płci, mająca na celu szerzenie ideałów doskonałości chrześcijańskiej; założony w Madrycie w 1928, jest organizacją o zasięgu międzynarodowym

oratorianie - (filipini), członkowie świeckiego stowarzyszenia religijnego rzymskokatolickiego, którego członkowie (duchowni i świeccy) prowadzą wspólne życie bez konieczności składania ślubów zakonnych; zajmują się wychowaniem młodzieży (Kongregacja Oratorian św. Filipa Nereusza, założone w Rzymie, w 1575

oratorium - w muzyce, utwór wokalno-instrumentalny na głosy solowe, chór i orkiestrę o tematyce przeważnie religijnej; pierwszym oratorium było Laudi spirituali wykonane przez Kongregację Oratorian św. Filipa Nereusza, w Rzymie w XVI wieku; szczyt doskonałości forma oratorium osiągnęła w utworach takich jak: Oratorium na Boże Narodzenie J.S. Bacha i Mesjasz Haandela

Orbison - Roy, 1936-1988. Amerykański piosenkarz i autor tekstów, specjalizujący się w powolnych, dramatycznych balladach, jak np. Only the Lonely (1960) czy Running Scared (1961); jego największym przebojem stała się rytmiczna piosenka Oh, Pretty Woman (1964)

Order Podwiązki - order brytyjskiego rycerstwa, ustanowiony około 1347 przez Edwarda III; jego charakterystycznym symbolem jest podwiązka z ciemnoniebieskiego aksamitu; motto orderu, zapisane złotymi literami na podwiązce, brzmi: Honi soit qui mal y pense (,,Niechaj się wstydzi, kto źle o tym myśli''

Oregon - stan w północno-zachodniej części USA, nad Oceanem Spokojnym powierzchnia: 251500 km kw. stolica: Salem miasta: Portland, Eugene ludność: 2848 tysięcy (1990) gospodarka: uprawa pszenicy, warzyw, drzew owocowych, przemysł drzewny i celulozowo-papierniczy, maszynowy, spożywczy, elektroniczny

Orestes - w mitologii greckiej, syn Agamemnona i Klitajmestry; zabił swoją matkę, mszcząc w ten sposób śmierć ojca z rąk kochanka matki; ścigany przez erynie; liczne wersje mitu

Organizacja Wyzwolenia Palestyny - (OWP), organizacja założona w 1964 na rzecz stworzenia niepodległej Palestyny; do OWP należy kilka ugrupowań, z których głównym jest al-Fatah (Ruch Wyzwolenia Narodowego Palestyny) pod dowództwem Jasira Arafata, prezydenta OWP od 1969; OWP przejawia inicjatywy dyplomatyczne, działa również jako armia partyzancka

Orinoko - rzeka w północnej części Ameryki Południowej, płynąca około 2400 km przez Wenezuelę i tworząca na długości 200 km granicę z Kolumbią; główne dopływy: Guaviare, Meta, Apure, Ventuari, Caura i Caroni; żeglowna dla dużych statków na długości 1125 km od ujścia do Atlantyku; w górnej części rzeki przeszkodą są liczne progi.

Orkady - grupa wysp brytyjskich u północno-wschodnich wybrzeży Szkocji powierzchnia: 970 km kw. miasta: Kirkwall (ośrodek administracyjny) na wyspie Mainland (Pomona) gospodarka: rybołówstwo, rolnictwo, energia wiatrowa (Burgar Hill posiada jeden z najbardziej efektywnych generatorów na świecie, napędzanych wiatrem: turbina o mocy 300 kW, łopatki o średnicy 60 m; pokrywa zapotrzebowanie wyspy na energię w 20%) ludność: 19400 (1989) sławni ludzie: Edwin Muir, John Rae

ortodoncja - dział stomatologii zajmujący się rozpoznawaniem i leczeniem wad zgryzu.

Orzeszkowa Eliza - 1841-1910. Pisarka polska, publicystka, działaczka oświatowa; popularyzatorka myśli pozytywistycznej; autorka nowel i powieści społeczno-obyczajowych: Marta (1873), Meir Ezofowicz (1878), Dziurdziowie (1885), Cham (1888), Nad Niemnem (1888

Osaka - uprzemysłowione miasto portowe (przemysł hutniczy, stoczniowy, chemiczny, tekstylny) na wyspie Honsiu; ludność 2535 tysięcy (1989); najstarsze miasto Japonii; między IV a VIII wiekiem siedziba cesarzy japońskich

Oscar - doroczna nagroda filmowa przyznawana w wielu kategoriach od 1927 przez American Academy of Motion Picture Arts and Sciences (założona przez Louisa B. Mayera z Metro-Goldwyn-Mayer); pozłacana statuetka wręczana jako nagroda jest nazywana Oscarem od 1931.

Oslo - stolica Norwegii; ludność: 461600 (1991); pierwsza osada została założona przez Haralda III; po pożarze w 1624 odbudowana przez Chrystiana IV i przemianowana jako Christiania (1624-1924); obecnie ośrodek administracyjny okręgu Akershus; główny ośrodek przemysłowy, handlowy i port morski kraju, także ośrodek kulturalny i naukowy

osmoza - samorzutne, jednokierunkowe przenikanie rozpuszczalnika przez półprzepuszczalną błonę z roztworu o mniejszym stężeniu (lub czystego rozpuszczalnika) do roztworu o stężeniu większym; ważna rola w procesach biologicznych.

ospa wietrzna - często występująca choroba wywoływana przez wirus z grupy opryszczek przenoszony w powietrzu; atakuje głównie dzieci do dziesiątego roku życia; okres wylęgania choroby wynosi od dwóch do trzech tygodni; jednorazowe przejście ospy wietrznej zazwyczaj uodparnia na nią na resztę życia

osteoporoza - (zrzeszotnienie kości), schorzenie będące przewlekłym odwapnieniem kości na skutek zmniejszenia masy kostnej spowodowanego zaburzeniami przemiany białkowej i zanikiem elementów komórkowych kości; powoduje łamliwość kości; najczęściej występuje u osób starszych, zwłaszcza u kobiet; leczenie preparatami wapnia.

ostracyzm - (sąd skorupkowy), w starożytnej Grecji głosowanie za pomocą glinianych skorupek (z greckiego - ostrakon, skorupka) z wypisanym imieniem i nazwiskiem obywatela, którego należało wydalić z kraju jako niebezpiecznego dla demokracji; często był to zabieg polityczny, mający na celu usunięcie niepopularnych polityków, którym groziło wygnanie na 10 lat

Ostrawa - miasto na Słowacji, ośrodek administracyjny regionu północnomorawskiego nad Odrą, na północny-wschód od Brna, w pobliżu granicy polskiej; ludność 327600 (1991); wydobycie węgla kamiennego, przemysł chemiczny, maszynowy, hutnictwo żelaza

oświecenie - europejski ruch intelektualny, który osiągnął swój szczyt w XVIII wieku; myśliciele oświecenia wierzyli w postęp społeczny i w wyzwalające możliwości wiedzy racjonalnej i naukowej; często przyjmowali postawy krytyczne wobec istniejącej sytuacji społecznej; byli przeciwnikami religii, którą postrzegali jako sposób trzymania umysłu ludzkiego w uległości za pomocą przesądów

Oświęcim - miasto w Polsce, nad Wisłą; prawa miejskie w XIII wieku; od 1317 stolica księstwa oświęcimskiego; ważny ośrodek handlu z Czechami i ze Śląskiem; początek XX wieku rozwój rzemiosła, zaczątki przemysłu chemicznego i metalowego; w 1940-45 na przedmieściu największy hitlerowski obóz koncentracyjny (z niemieckiego - Auschwitz-Birkenau); zabytki, m.in. gotycki kościół parafialny (XV wiek), kaplica gotycka św. Jacka w dawnym kapitularzu klasztoru dominikanów, ruiny gotyckiego zamku książąt oświęcimskich (2 połowa XIII wieku); obecnie zakłady chemiczne, przemysł maszynowy, hutniczy, spożywczy; ludność 44800 (1993

Ottawa - stolica Kanady, położona we wschodniej części prowincji Ontario, nad rzeką Ottawą; kanał Rideau dzieli Ottawę na dwie części: Ottawę Górną (zachodnią) i Ottawę Dolną (wschodnią) oraz łączy miasto z jeziorem Ontario; ludność 301 tysięcy (1986); okręg stołeczny (z przylegającym miastem Hull i prowincją Quebec) 819 tysięcy; przemysł drzewny, papierniczy, maszynowy, przetwórstwa żywności, poligraficzny; założone w latach 1826-32 jako Bytown na cześć Johna By (1781-1836), którego inżynierowie wybudowali kanał Rideau; zmiana nazwy na obecną w 1854

Owcze, Wyspy - archipelag 22 wysp (18 zamieszkanych) na północnym Atlantyku, między Szetlandami a Islandią, stanowiący odległą część Danii powierzchnia: 1399 km kw. największe wyspy: Strřmř, Řsterř, Vagř, Suderř, Sandř, Břrdř stolica: Thorshavn na Strřmř gospodarka: rybołówstwo, rzemiosło waluta: korona duńska ludność: 46 tysięcy (1986) język: farerski, duński system polityczny: od 1948 samorządowe, nie należą do Wspólnoty Europejskiej

Owidiusz - 43 p.n.e.-17 n.e. Poeta rzymski; podejmował głównie tematykę miłosną: Sztuka kochania, Remedia amoris, oraz mitologiczną - Przemiany; skazany przez cesarza Oktawiana na wygnanie, tworzył nostalgiczne elegie Tristia

ozon - O3, bladoniebieski gaz o przenikliwym zapachu, łatwo wchodzący w reakcje chemiczne; odmiana alotropowa tlenu alotropia zbudowana z trzech cząsteczek; powstaje z cząsteczki tlenu O2 pod wpływem promieniowania ultrafioletowego lub wyładowania atmosferycznego; tworzy warstwę w górnej części atmosfery, chroniącą życie na Ziemi przed szkodliwym działaniem promieni ultrafioletowych; zanieczyszczenie powietrza niższych partii atmosfery przyczynia się do efektu cieplarnianego

Ozyrys - w mitologii egipskiej władca świata pozagrobowego i sędzia zmarłych; brat i mąż Izydy, ojciec Horusa; zabity przez swego brata Seta i wskrzeszony przez bogów; Horus schwytał mordercę ojca

Pacino - Al(berto), 1940-. Amerykański aktor filmowy; w takich filmach, jak "Ojciec chrzestny" (1972), "Serpico" (1973), "Człowiek z blizną" (1983), "Życie Carlita" (1993), stworzył wyraziste postaci twardych ludzi o introwertycznej osobowości; "Dick Tracy" (1990) poszerzył jego warsztat aktorski o rolę komediową; za kreację w "Zapachu kobiety" (1992) otrzymał Oscara

Pekin - stolica Chin; część jego granicy północno-wschodniej stanowi Wielki Mur Chiński; ludność: 6800 tys. (1989), obszar miejski 10 819 tys., powierzchnia 17800 km kw.; przemysł tekstylny, maszynowy, hutniczy, rafineryjny

Peloponez - pólwysep w południowej Grecji; powierzcnia: 21549 km kw.; ludność: 1077 tys. (1991); połączony z lądem Przesmykiem Korynckim; podzielony na nomy (okręgi administracyjne): Argolidę, Arkadię, Achaję, Elidę, Korynt, Lakonię i Mesenię, reprezentujące siedem starożytnych państw peloponeskich

Penderecki - Krzysztof, 1933-. Kompozytor polski; znacznie wzbogacił zasób środków technicznych w muzyce, czego wyrazem są nowe rodzaje artykulacji w grupie instrumentów smyczkowych, np. Ofiarom Hiroszimy - tren (1961), wykorzystujący efekty perkusyjne; w późniejszym okresie podjął tematy religijne, zwracając się ku bardziej ortodoksyjnemu stylowi: Magnificat (1974) Requiem polskie, (1980-83); skomponował pełną surrealistycznego humoru operę Czarna maska

Pendżab - stan w północno-wschodnim Pakistanie powierzchnia: 205344 km kw. stolica: Lahaur ludność: 47292 tys. (1981) język: pendżabi, urdu religia: islamska.  Pendżab *** Pięciorzecze, zwane od dopływów rzek Indus: Satledź, Bias, Rawi, Czenab, Dżhelam; dawniej część posiadłości W. Brytanii w Indiach, obecnie część Pendżabu wchodzi w skład Indii, a część należy do Pakistanu; po wojnach sikhijskich (1845-46 i 1848-49) został przyłączony do W. Brytanii i przekształcony w prowincję ze stolicą w Lahaur; przekazany Hindusom służącym w armii brytyjskiej.

Pendżab - stan w północno-zachodnich Indiach powierzchnia: 50400 km kw. stolica: Czandigarh miasta: Amritsar język: pendżabi

Penelopa - w mitologii greckiej, żona Odyseusza, władcy Itaki i przywódcy Greków w wojnie trojańskiej; wierna mężowi, odpierała zalotników prośbą, by poczekali, aż ukończy tkanie całunu dla teścia; nie chcąc jednak ukończyć tej pracy, nocą pruła to, co utkała w dzień; gdy Odyseusz powrócił po 20 latach, zabił zalotników

Pensylwania - stan w północno-wschodniej części USA powierzchnia: 117400 km kw. stolica: Harrisburg miasta: Filadelfia, Pittsburgh, Erie, Allentown, Scranton gospodarka: główne produkty: siano, zboże, grzyby, bydło, drób, wyroby mleczarskie, cement; wydobycie węgla; przemysł farmaceutyczny, hutniczy, rafineryjny, samochodowy, elektryczny, tekstylny

Peres - Szimon, 1923-. Polityk izraelski, socjalista; premier w latach 1984-86; w wyniku porozumienia z liderem Likudu, Icchakiem Szamirem, dotyczącego podziału władzy, pełnił funkcję najpierw premiera, potem minister finansów; od 1989 do 1990 minister finansów w nowej koalicji rządowej Izraelskiej Partii Pracy z Blokiem Likudyjskim

perły - błyszczące, twarde, kuliste twory z masy perłowej, wydzielanej przez wiele mięczaków i odkładanej w cienkich warstwach na wewnętrznej powierzchni muszli lub wokół obcych ciał (np. drobnych pasożytów, ziarenek piasku); po kilku latach odkładania się masy perłowej w ścianie płaszcza mięczaków (warstwie tkanki pomiędzy muszlą a ciałem) tworzy się perła.

Peron Evita - Maria Eva, z domu Duarte, 1919-1952. Argentyńska działaczka ruchu ludowego; aktorka, w 1945 poślubiła Juana <$Perona$$9268$>; po wyborze męża na prezydenta, objęła funkcję jego głównego doradcy; była ministrem zdrowia i ministrem pracy, poświęcając się niesieniu pomocy biednym, podnoszeniu poziomu oświaty, obronie praw kobiet; w 1951 objęła urząd wiceprezydenta, została jednak obalona przez armię

Perska, Zatoka - duża, płytka zatoka na M. Arabskim; powierzchnia 233000 km kw., oddziela Półwysep Arabski od Iranu, łączy się przez cieśniną Ormuz i Zat. Omańską z M. Arabskim; państwa otaczające Zatokę Perską.: Bahrajn, Iran, Irak, Kuwejt, Oman, Katar, Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie słyną z bogatych pól ropy naftowych

Peru - Republika Peru (Republica del Peru) powierzchnia: 1285200 km kw. stolica: Lima (z portem Callao) miasta: Arequipa, Iquitos, Chiclayo, Trujillo warunki naturalne: góry Andy, ciągnące się z północnego zachodu na południowy-wschód, pokrywają 27% całkowitej powierzchni Peru i oddzielają lasy równikowe Niziny Amazońskiej na północny-wschód od pasa dolin nadbrzeżnych na zachodzie; wzdłuż wybrzeża z północy na południe rozpościerają się pustynie środowisko naturalne: około 3 tys. km kw. (z 8 tys. km kw.) nadbrzeżnych obszarów lądowych stanowią tereny podmokłe lub zalewane przez słoną wodę; tylko połowa ludności ma dostęp do wody pitnej głowa państwa: Alberto Fujimori od 1990 szef rządu: Efrain Goldenberg od 1994 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: główne produkty: kakao, kawa, wełna, drewno chinowe, przetwory rybne, ruda ołowiu (największy producent w Ameryce Południowej), rudy miedzi, żelaza, ropa naftowej; hodowla lam waluta: sol ludność: 21904 tys. (1990), w tym 46% mieszkańców Peru stanowią Indianie, głównie Keczua i Ajmarowie; 43% to potomkowie Indian i Hiszpanów; roczny przyrost naturalny 2,6% język: hiszpański 68%, keczua 27% (oficjalne), ajmara 3% religia: rzymskokatolicka 90% dochód narodowy: 19,6 mld dol.; 940 dol. na osobę

pH - skala od 1 do 14, wg której mierzy się zasadowość lub kwasowość roztworów wodnych; współczynnik wynosi 7 dla roztworów obojętnych, jest mniejszy od 7 dla roztworów kwaśnych, a większy od 7 dla roztworów zasadowych; mocne kwasy, jak np. używane w akumulatorach samochodowych, mają pH = 1; mocne zasady, jak np. wodorotlenek sodu, mają pH = 13-14

Phenian - stolica Korei Północnej; ludność: 2640 tys. (1984); przemysł włókienniczy, chemiczny i maszynowy; ośrodek wydobycia węgla

Phoenix - stolica stanu Arizona, USA; centrum turystyczne nad rzeką Salt; ludność: 983 400 tys. (1990); przemysł maszyn, hutniczy; przetwórstwo żywności

Piaf - Edith, (właściwie E. Gassion) 1915- 1963. Piosenkarka francuska, autorka tekstów; w późnych latach 30-tych artystka kabaretowa w Paryżu; sławę przyniosły jej m.in. piosenki Je ne regrette rien i La vie en rose (1946)

Picasso - Pablo, 1881-1973. Malarz hiszpański, tworzył głównie we Francji; jeden z najbardziej twórczych i płodnych talentów w malarstwie XX w.; ewolucja sztuki Picassa prowadziła poprzez ,,okres błękitny'' (1901-04) i ,,okres różowy'' (1905-06) do kubizmu, zapoczątkowanego przez przełomowe dzieło Panny z Avignon (1907, Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork); w latach 30-tych twórczość Picassa obejmowała rzeźby w metalu, liczne ilustracje książkowe oraz dzieło Guernica (1937, Casón del Buen Retiro, Madryt) namalowane pod wrażeniem wydarzeń wojny domowej w Hiszpanii; tworzył do późnej starości

Piemont - region w północnych Włoszech graniczący od północy ze Szwajcarią, od zachodu z Francją, otoczony Alpami oraz Apeninami; powierzchnia: 25400 km kw.; ludność: 4356200 (1990); stolica: Turyn; główne miasta Alessandria, Asti, Vercelli, Novara; żyzna dolina rzeki Pad; uprawa zbóż i owoców, hodowla bydła; przemysł samochodowy i tekstylny;

pietyzm - ruch religijny w łonie luteranizmu, podkreślający duchową, pobożną wiarę, zwalczający oschłość oficjalnej teologii i dogmatów religii protestanckiej; inicjatorem ruchu był niemiecki pastor z Frankfurtu -Phillip Jakob Spener (1635-1705), który organizował pobożne spotkania dla ,,grup wybrańców'' poświęcone objaśnianiu Biblii; w 1675 napisał Pia desideria; przez wiele lat pietyzm był ściśle związany z uniwersytetem w Halle (założony w 1694) w Niemczech.

Pigmalion - w mitologii greckiej, król Cypru, który zakochał się w wyrzeźbionej przez siebie statuetce z kości słoniowej; gdy została przez Afrodytę zamieniona w kobietę (Galateę), ożenił się z nią.

Pigmeje - (Negrylowie), ludy zamieszkujące obszary Afryki Równikowej, o niskim wzroście i ciemnej skórze; prawdopodobnie pierwotni mieszkańcy tych regionów przed przybyciem ludów rolniczych; prowadzili koczowniczy tryb życia w małych grupach jako zbieracze lub myśliwi; uprawiali handel z innymi osiadłymi ludami.

Pilzno - miasto w zachodniej części Czech, położone u zbiegu rzek Mze i Radbuza, 84 km na południowy-zachód od Pragi, stolica kraju zachodnioczeskiego; ludność: 173100 (1991); przemysł ciężki, samochodowy, browarniczy

Piłsudski - Józef Klemens, 1867-1935. Polski mąż stanu, jeden z głównych organizatorów niepodległego państwa polskiego, dowódca I Brygady Legionów Polskich; więzień twierdzy w Magdeburgu; Naczelnik Państwa; toczył wojnę polsko-radziecką (1919-20), dążąc do odzyskania ziem na wschodzie, utraconych przez Polskę na rzecz Rosji carskiej podczas rozbiorów, oraz do powstrzymania ekspansji komunizmu (m.in. zwycięska, decydująca bitwa warszawska zwana cudem nad Wisłą, zaliczana do najważniejszych bitew świata); od 1920 marszałek Polski, zwierzchnik sił zbrojnych; w 1926 dokonał tzw. przewrotu majowego; przywiązywał szczególną wagę do spraw wojska i polityki zagranicznej; zawarł m.in. pakt o nieagresji z ZSRR (1932) i Niemcami (1934); pochowany na Wawelu

Pink Floyd - angielska grupa rockowa powstała w 1965; pierwszy skład: Syd Barrett (1946-), Roger Waters (1944-), Richard Wright (1945-) i Nick Mason (1945-); główne albumy: The Dark Side of the Moon (1973) i The Wall (1976, także wersja filmowa z Bobem Geldofem

Piotr I Romanow - zwany Wielkim, 1672-1725. Car Rosji; tron objął w 1682 po śmierci brata Fiodora; samodzielne rządy rozpoczął w 1689; celem polityki Piotra Wielkiego było ułatwienie Rosji kontaktu z Zachodem; zmodernizował armię, zbudował potężną flotę, zreformował system administracyjny i prawny, zreorganizował system oświaty, podporządkował kościół państwu; u wybrzeży Bałtyku, na obszarze wydartym Szwedom, zbudował nową stolicę - Petersburg

piryt - siarczek żelaza FeS2, pospolita ruda żelaza, zbliżona do mosiądzu, o sześciennych kryształach, z powodu żółtego połysku zwana ,,złotem głupców''; w skali twardości Mohsa od 6 do 6,5; stosowany do produkcji kwasu siarkowego

Pitagoras - 580-500 p.n.e. Matematyk i filozof grecki; sformułował twierdzenie (zwane twierdzeniem Pitagorasa), mówiące, że w trójkącie prostokątnym kwadrat przeciwprostokątnej jest równy sumie kwadratów przyprostokątnych: c2 = a2 + b2 (a, b - przyprostokątne, c - przeciwprostokątna).

Piza - miasto w Toskanii we Włoszech; ludność: 104 tys. (1988); zabytki: katedra romańska (XI-XII w.), słynna okrągła kampanila - wolno stojąca tzw. krzywa wieża (odrestaurowana w 1990), wysokość 55 m, odchylenie od pionu 5 m, fundamenty - tylko 3 m

Plath - Sylvia, 1932-1963. Amerykańska poetka i powieściopisarka; jej pełne ekspresji poematy ukazują uczucie samotności, wyróżniają się głębią przemyśleń i oryginalną obrazowością; w 1981 jej Collected Poems zostały wyróżnione Nagrodą Pulitzera (pośmiertnie); powieść autobiograficzna Szklany klosz (1961) opowiada o wydarzeniach towarzyszących załamaniu emocjonalnemu młodej kobiety

Platon - 428-347 p.n.e. Filozof grecki; uczeń Sokratesa, nauczyciel Arystotelesa, założyciel Akademii Platońskiej; autor dialogów filozoficznych (m.in. Uczta, Państwo) na tematy metafizyczne; etyczne i polityczne; jego nauki opierały się na pojęciu idei, które znajdują się poza światem materialnym - niezmiennych, wiecznych, tworzących rzeczywistość absolutną.

pleśniawki - infekcja jamy ustnej (występująca zwykle u niemowląt), a także pochwy; wywołuje ją grzyb (z rodzaju Candida); widoczna w postaci białych plam pokrywających błonę śluzową.

Płock - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wisłą; prawa miejskie w 1361; obecnie ośrodek naukowy, kulturalny i przemysłowy (m.in. zakłady rafineryjne i petrochemiczne); zabytki: opactwo benedyktynów z kościołem (XVI, XVII w.), klasycystyczny ratusz i kamienice; od XI w. stolica Mazowsza; ludność: 125900 (1993

płuc zapalenie - (pneumonia), stan zapalny spowodowany zakażeniem bakteryjnym lub wirusowym; istotą choroby jest tworzenie się wysięku w pęcherzykach płucnych (na końcu układu oddechowego), gdzie ma miejsce wymiana gazowa.

płytki krwi - mikroskopijne ,,komórki'' znajdujące się we krwi i odpowiedzialne za jej krzepnięcie; nie są właściwymi komórkami, lecz otoczonymi błonami fragmentami komórek; powstają w szpiku kostnym.

Poczdam - miasto w Niemczech nad Hawelą, na południowy-zachód od Berlina; miejsce konferencji (17 lipca-2 sierpnia 1945), w której udział brali szefowie rządów USA, W. Brytanii i Związku Radzieckiego; zapadły wówczas decyzje określające gospodarcze i polityczne zasady sprawowania kontroli nad Niemcami; Japonii przedstawiono ultimatum bezwarunkowej kapitulacji pod groźbą natychmiastowej zagłady

Podkowiński - Władysław, 1866-1895. Malarz polski; od 1889 w Paryżu, gdzie zetknął się z impresjonizmem; pod koniec życia zwrócił się ku symbolizmowi; autor pejzaży, kompozycji figuralnych, portretów i ilustracji, m.in. Nowy Świat (1892), Dzieci w ogrodzie (1892), Szał uniesień

Poe - Edgar Allan, 1809-1849. Amerykański pisarz i poeta; autor słynnych opowiadań utrzymanych w nastroju niesamowitości i grozy, m.in. Zagłada domu Usherów (1839), Maska czerwonego moru (1842) oraz znakomicie skonstruowanych nowel sensacyjnych, jak Złoty żuk (1843) czy Zabójstwo przy rue Morque (1841); poemat Kruk (1845

pokrzywka - choroba alergiczna, której objawem jest swędzenie, pieczenie, pojawiające się bąble; leczenie środkami odczulającymi; wywoływana różnymi czynnikami, m.in. przez alergeny i stres.

Polański - Roman, 1933-. Polski reżyser filmowy, pracujący także w USA, Francji i W. Brytanii; główne filmy: Nóż w wodzie (1962), Wstręt (1965), Matnia (1966), Dziecko Rosemary (1968), Tess (1979), Gorzkie gody (1992

polifonia - w muzyce, połączenie dwóch lub więcej głosów o innej linii melodycznej.

Polinezja Francuska - francuskie terytorium zamorskie na południowym Pacyfiku, w skład którego wchodzą archipelagi: Na Wietrze i Pod Wiatrem (składające się na W. Towarzystwa), Tuamotu (wraz z wyspą Gambiera), Tubuai i Markizy powierzchnia: 3940 km kw. stolica: Papeete na Tahiti gospodarka: główne produkty: perły, olej z orzechów kokosowych, wanilia; turystyka ludność: 199 tys. (1990) język: tahitański (urzędowy), francuski

Polo Marco - 1254-1324. Podróżnik i pisarz, Wenecjanin; dotarł lądem do Chin (1271-75) z misją papieską do chana Mongołów, Kubilaja; spędził tam 17 lat; w drogę powrotną udał się morzem (1292-95); w czasie wojny Wenecji z Genuą został osadzony w więzieniu, gdzie podyktował obszerną relację ze swoich podróży pt. Opisanie świata

polonez - polski taniec trójmiarowy o umiarkowanym tempie, metrum 3/4, popularny w Europie w XVIII w.; występuje m.in. w twórczości fortepianowej Fryderyka Chopina

Polska - Rzeczpospolita Polska powierzchnia: 312 683 km kw. stolica: Warszawa miasta: Łódź, Kraków, Wrocław, Poznań, Katowice, Bydgoszcz, Lublin; porty: Gdańsk, Szczecin, Gdynia warunki naturalne: część Wielkiej Niziny Europejskiej; główne rzeki: Wisła, Odra, Nysa; w części południowej góry: Tatry, Karpaty, Sudety środowisko naturalne: zanieczyszczenia atmosferyczne powstałe z węgla (90% krajowej produkcji elektryczności); toksyczne odpady przemysłowe i nieprawidłowa gospodarka ściekami doprowadziły do ogłoszenia 27 regionów obszarami zagrożonymi; połowa polskich jezior została zanieczyszczona do tego stopnia, że 3/4 ich wód nie mieści się w żadnej klasie czystości głowa państwa: prezydent Lech Wałęsa od 1990 do 22 XII 1995 szef rządu: Józef Oleksy od 1995 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: produkty eksportowe: węgiel, drewno, wyroby przemysłu chemicznego, maszynowego, samochodowego i stoczniowego, mięso, miedź (największy producent w Europie) waluta: złoty ludność: 38363 tys. (1990); roczny przyrost nat. 0,6% język: polski religia: rzymskokatolicka 95% dochód nar.: 276 mld dol. (1988); 2 tys. dol. na osobę historia: 1918 odzyskanie niepodległości 1939 inwazja i okupacja niemiecka 1944 wyparcie Niemców przez wojska radzieckie 1945 przesunięcie granic Polski na konferencji w Poczdamie 1947 proklamowanie komunistycznej Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej 1956 zamieszki w Poznaniu; Władysław Gomułka zostaje przywódcą Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) 1970 po rozruchach w Gdańsku stanowisko Gomułki obejmuje Edward Gierek 1980 powstanie wolnego związku zawodowego ,,Solidarność'' po strajkach w Gdańsku 1981 wprowadzenie stanu wojennego przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego 1983 zniesienie stanu wojennego 1984 amnestia dla więźniów politycznych 1985 premierem zostaje Zbigniew Messner 1988 zawieszenie strajków i demonstracji ,,Solidarności'' po podwyżce płac; rezygnacja Messnera; premierem zostaje Mieczysław Rakowski 1989 relegalizacja ,,Solidarności''; kwiecień: zakończenie obrad Okrągłego Stołu; czerwiec: ogólnonarodowy sukces ,,Solidarności'' w wyborach powszechnych, pierwszych wolnych wyborach od 40 lat; lipiec: prezydentem zostaje Wojciech Jaruzelski; wrzesień: powstanie pierwszego niekomunistycznego rządu od czasów II wojny światowej; rozpoczęcie przemian ekonomicznych prowadzących do wolnego rynku; kraje Europy Zachodniej i USA udzielają pomocy w wysokości 1 mld dol. 1990 styczeń: rozwiązanie PZPR i powołanie Socjaldemokracji Rzeczpospolitej Polskiej; prezydentem zostaje wybrany Lech Wałęsa; rezygnacja Tadeusza Mazowieckiego z urzędu premiera 1991 październik: wielopartyjne wybory powszechne pozostają nie rozstrzygnięte; Jan Olszewski tworzy pięciopartyjną, centroprawicową koalicję; podpisanie umowy o wycofaniu z Polski wojsk radzieckich 1992 Hanna Suchocka zostaje pierwszą w Polsce kobietą premierem 1993 stanowisko premiera obejmuje Waldemar Pawlak 1995 premierem zostaje Józef Oleksy; listopad: A. Kwaśniewski wygrywa wybory prezydenckie. 1996 po ustąpieniu J.Oleksego premierem zostaje W. Cimoszewicz 1998 premierem zostaje Jerzy Buzek 1999 wprowadzenie w życie szeregu reform: administracyjnej, służby zdrowia, ubezpieczeń społecznych, edukacyjnej