Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



południk - łuk wielkiego okręgu narysowanego na powierzchni Ziemi, łączący obydwa bieguny, a więc i wszystkie punkty o tej samej długości geograficznej; ziemskie długości mierzone są od południka 0 stopni przechodzącego przez Greenwich

Południowej Afryki, Republika - (Republiek van Suid-Afrika) powierzchnia: 1223 tys. km kw. (z zat. Walvis i niezależnymi czarnymi krajami) stolica: Kapsztad (legislacyjna), Pretoria (administracyjna), Bloemfontein (sądownicza) miasta: Johannesburg; porty Durban, Port Elizabeth, East London warunki naturalne: południowy kraniec dużego płaskowyżu otoczony górami i pasmem nizin nadbrzeżnych system polityczny: rasistowska republika nacjonalistyczna, ograniczona demokracja terytoria: wyspy: Marion i Księcia Edwarda przy Antarktydzie głowa państwa i rządu: Nelson Mandela od 1994 gospodarka: główne produkty eksportowe: kukurydza, cukier, owoce, wełna, złoto (największy producent na świecie), platyna, diamenty, uran, żelazo i stal waluta: rand ludność: 39550 tys. (1990), w tym czarni: Zulu, Kosa, Suto, Tswana 73%, biali: 18%; roczny przyrost nat. 2,5% język: afrykanerski i angielski (obydwa oficjalne), bantu religia: holenderski kościół zreformowany 40%, anglikańska 11%, rzymskokatolicka 8%, inne religie chrześcijańskie 25%, hinduizm, islam dochód narodowy: 81 mld dol. (1987); 1890 dol. na osobę

Pompadour - Jeanne Anotinette de, markiza 1721-1764. Faworyta króla Francji, Ludwika XV od 1744; wywierała znaczny wpływ na politykę zagraniczną, zawracając Francję z pozycji antyaustriackiej na antyprus.; protektorka filozofów oświecenia, Voltaire'a i Diderota

Pompeje - starożytne miasto w Italii, u podnóża Wezuwiusza, 21 km na południowy-wschód od Neapolu; w 63 n.e. trzęsienie ziemi zniszczyło dużą część miasta; w 79 zaś Pompeje zostały zrównane z ziemią po erupcji Wezuwiusza, zginęło ponad 2 tys. osób; ruiny zostały odkryte w 1748, a prace wykopaliskowe, rozpoczęte w 1763, trwają nadal.

pop-art - ruch młodych artystów w połowie lat 50-tych i 60-tych XX wieku, zwracający się przeciwko elitaryzmowi w sztuce abstrakcyjnej; wzorowany na stylu komiksów, reklam filmowych i telewizyjnych itp.; powstał w W. Brytanii (1956), gdzie liderami ruchu byli Richard Hamilton i Peter Blake; główni amerykańscy przedstawiciele to Jasper Johns i Andy Warhol

pornografia - teksty, zdjęcia lub filmy pozbawione wartości artystycznej, mające na celu jedynie wywołanie podniecenia seksualnego; standardy obsceniczności są subiektywne i dlatego trudno jest ocenić, czy dany utwór winien być zaliczony do pornografii, czy stanowi dzieło sztuki; przeciwnicy pornografii uważają, że prowokuje ona akty przemocy wobec kobiet i dzieci

Portugalia - Republika Portugalska (República Portuguesa) powierzchnia: 92 tys. km kw. (wraz z Azorami i Maderą) stolica: Lizbona miasta: Coimbra, porty Porto i Setubal głowa państwa: Mario Alberto Nobre Lopes Soares od 1986 szef rządu: Anibal Cavaco Silva od 1985 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: produkty eksportowe: wino, oliwa z oliwek, rodzynki, tkaniny, wyroby garncarskie, sardynki, miazga drzewna waluta: escud ludność: 10528 tys. (1990); roczny przyrost naturalny 0,5% język: portugalski religia: rzymskokatolicka (97%) dochód narodowy: 33,5 mld dol. (1987); 2970 dol. na osobę

Posejdon - w mitologii greckiej, bóg morza, czczony również jako bóg trzęsienia ziemi; brat Zeusa i Hadesa; w trzech zdetronizowali ojca - Kronosa, i podzielili świat między siebie; syn Posejdona, Tryton, pół człowiek, pół ryba, również był czczony jako bóg mórz.

Pound - Ezra, 1885-1972. Poeta amerykański; od 1908 żyjący w Londynie; swoimi tomikami Personae i Exultations (oba 1909) ustanowił główne zasady <$imagizmu$$5159$>; największym dziełem Pounda jest cykl Cantos (1925-69, planowany na 100 pieśni), próba oceny historii.

Poznań - miasto wojewódzkie w zachodniej Polsce nad Wartą; gród obronny w VIII-IX w.; gród książęcy <$Mieszka I$$7811$> i siedziba pierwszego polskiego biskupstwa (968); prawa miejskie w 1244-53; w XIII w. ośrodek osadnictwa niemieckiego; od 1793 pod zaborem pruskim; wrócił do Polski w 1918; obecnie wielki ośrodek przemysłowy i kulturalno-naukowy; ważny węzeł kolejowy; miejsce Międzynarodowych Targów Poznańskich; liczne zabytki, m.in. na Ostrowiu Tumskim gotycka katedra (XIV-XV w.), kościół NMP (XV w.), renesansowy ratusz (XVI w.) na Starym Mieście; biblioteka Raczyńskich (XIX w.); ludność: 582800 (1993

Praga - stolica Czech od 1918, położona nad Wełtawą; ludność: 1212 tys. (1991); przemysł: samochodowy, lotniczy, chemiczny, papierniczy, drukarski, odzieżowy, browarniczy i spożywczy. pragmatyzm *** kierunek filozoficzny uzależniający prawdziwość twierdzeń od ich praktycznych skutków i uznający za kryterium prawdy wyłącznie użyteczność; główne zasady pragmatyzmu sformułował amerykański filozof Charles Peirce, rozbudował je William James

prawa autorskie - przepisy dotyczące utworów literackich, muzycznych i artystycznych (m.in. sztuk teatr., nagrań, filmów, fotografii, audycji telewizyjnych i radiowych, także programów komputerowych), nie zezwalające na rozpowszechnianie danego dzieła lub jego fragmentu bez zgody autora.

prątki - bakterie występujące w powietrzu i glebie; wywołują takie choroby, jak wąglik czy gruźlica; mogą być też przyczyną jałowienia gleby.

Presley - Elvis, (Aaron) 1935-1977. Amerykański piosenkarz, gitarzysta i najpopularniejszy wokalista rock'n'rollowy; swoimi nagraniami dla Sun Records w Memphis w stanie Tennessee (1954-55) i wczesnymi przebojami (Heartbreak Hotel, Hound Dog, Love Me Tender - wszystkie z 1956) stworzył indywidualny styl z elementami południowego bluesa, muzyki gospel, country i rhythm and bluesa; do dziś płyty Presleya sprzedawane są w milionowych nakładach

prezerwatywa - środek antykoncepcyjny zrobiony z gumy; nakładany na penis zatrzymuje spermę; odpowiednio używany, najlepiej z innymi środkami plemnikobójczymi, jest skutecznym środkiem zapobiegawczym antyciążowym (ze środkami plemnikobójczymi 97% pewności, sama prezerwatywa 85%); stanowi również zabezpieczenie przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, z AIDS włącznie.

Prokofjew - Siergiej, 1891-1953. Kompozytor rosyjski; opera Miłość do trzech pomarańczy (1921); balety dla Siergieja Diagilewa, m.in. Romeo i Julia (1935); siedem symfonii, m.in. Symfonia klasyczna (1916-17); muzyka filmowa; koncerty fortepianowe i skrzypcowe; pieśni i kantaty; baśń symfoniczna Piotruś i wilk (1936

Prometeusz - w mitologii greckiej, tytan, który skradł bogom ogień i dał go ludziom; z zemsty Zeus kazał przykuć go do skały, gdzie orzeł wyszarpywał mu wątrobę, która odrastała każdej nocy; uratowany przez Heraklesa.

Prost - Alain, 1955-. Francuski kierowca Formuły 1; zdobywca tytułu mistrza świata w latach 1985, 1986 i 1989

protestantyzm - wspólna nazwa grup i wyznań chrześcijańskich w okresie reformacji, kształtujących się w opozycji do kościoła rzymskokatolickiego; obejmuje kościoły ewangelickie oraz luteranizm, anglikanizm, baptyzm, prezbiterianizm, metodyzm.

Proust - Marcel, 1871-1922. Powieściopisarz i krytyk francuski; autor cyklu powieściowego W poszukiwaniu straconego czasu (1913-27), będącego zapisem wspomnień z dzieciństwa i opisem życia Francji końca XIX wieku

Prowansja - kraina historyczna w południowo-wschodniej Francji powierzchnia: 31400 km kw. stolica: Marsylia ludność: 4059 tys. (1986)

Prus - Bolesław, (właściwie Aleksander Głowacki) 1847-1912. Polski pisarz i publicysta, znakomity felietonista; autor najwybitniejszej polskiej powieści XIX wieku Lalka (1890); także powieści Emancypantki (1894), Faraon (1897), opowiadań i nowel, m.in. Antek (1881), Katarynka (1881), Kamizelka (1882)

pryszczyca - (zaraza pyska i racic), zakaźna wysypkowa choroba wirusowa ssaków parzystokopytnych, charakteryzująca się pęcherzami w pysku i dookoła racic; u bydła powoduje zmniejszenie udoju i poronienia; jest powodowana przez wirus przenoszony przez powietrze, co czyni go niezwykle trudnym do wytępienia.

przeciwutleniacze - substancje zapobiegające procesowi utleniania zachodzącemu w tłuszczach, olejach, farbie, plastiku i gumie, a powodującemu psucie; używane jako środki konserwujące zapobiegają jełczeniu tłuszczów, przedłużając w ten sposób ich przydatność do spożycia.

Przemyśl - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Sanem; prawa miejskie 1389; w XIV-XVII wieku ważny ośrodek handlu głównie ze Wschodem; obecnie ważny węzeł kolejowy (w pobliżu stacja przeładunkowa Żurawica-Medyka); zabytki, m.in.: katedra z XV wieku z pozostałościami rotundy romańskiej z XIII w., zespoły klasztorne franciszkanów (XVIII wieku), karmelitów bosych (XVII wieku), kolegium jezuitów (XVII i XVIII wieku); ludność 68600 (1993

przepuklina - (hermia), przemieszczenie części organu wewnętrznego na skutek osłabienia otaczającej go ściany mięśniowej, zwykle w okolicy pachwiny lub pępka; objawia się okrągłym miękkim guzem lub opuchlizną.

przysadka mózgowa - u kręgowców główny gruczoł wydzielania wewnętrznego, położony w środkowej części mózgu; przedni płat przysadki mózgowej wydziela hormony regulujące czynności wielu innych gruczołów dokrewnych (tarczycy, gruczołów płciowych, szyszynki), wpływające na proces laktacji, kontrolujące wzrost; płat tylny przysadki mózgowej wydziela hormony kontrolujące gospodarkę wodną, regulujące skurcze macicy podczas porodu; działalność płata tylnego przysadki mózgowej regulują nerwy łączące układ nerwowy z hormonalnym

psalm - wiersz religijny o charakterze pochwalnym, dziękczynnym, pokutnym itp.; zachowana w Starym Testamencie ,,Księga psalmów'' zawiera 150 utworów, przypisywanych Dawidowi, drugiemu królowi Izraela

Psyche - grecka personifikacja duszy pod postacią uskrzydlonej dziewczyny lub młodej kobiety; Afrodyta, zazdrosna o urodę Psyche, nakazała jej rodzicom, by wydali dziewczynę za mężczyznę, którego nie będzie jej wolno zobaczyć; kiedy jednak Psyche wbrew zakazowi zapaliła nocą światło, dostrzegła u swego boku boga miłości, Erosa.

psychoanaliza - teoria i metoda leczenia nerwic odkryta przez Sigmunda Freuda, polegająca na wspólnym rozwiązywaniu przez pacjenta i psychoanalityka dowolnie skojarzonych konfliktów emocjonalnych, a następnie ich interpretacji; psychoanaliza jest długotrwała i kosztowna, a jej skuteczność nie została do końca udowodniona.

psychoza - zaburzenia psychotyczne, ogólny termin określający poważne zaburzenia psychiczne, polegające na utracie kontaktu z rzeczywistością, połączone z występowaniem halucynacji (widzeniem nie istniejących realnie rzeczy) i urojeń (fałszywych przekonań dotyczących rzeczywistości), np. cierpiący na psychozę paranoidalną jest przekonany, że otoczenie spiskuje przeciwko niemu; głównym typem psychozy jest schizofrenia (jej przyczyną mogą być zaburzenia biochemiczne.). >

psychoza - maniakalno-depresyjna choroba psychiczna, cechująca się występowaniem okresowych stanów maniakalnych i depresji psychicznych, po których mogą następować stany nieuzasadnionego podniecenia, nadpobudliwość; choroba może być uwarunkowana genetycznie; w niektórych przypadkach leczona przez podawanie litu.

Puccini - Giacomo, (Antonio Domenico Michele Secondo Maria) 1858-1924. Kompozytor włoski; twórca melodyjnych oper o efektownie konstruowanej akcji, łączącej egzotykę z realizmem (<$weryzm$$12558$>); najsłynniejsze opery: Manon Lescaut (1893), Cyganeria (1896), Tosca (1900), Madame Butterfly (1904) oraz nie dokończona Turandot (1926, z finałem Gozziego)

Puerto Rico - Wolne Państwo Stowarzyszone Puerto Rico, najbardziej na wschód położona wyspa Wielkich Antyli, między Wyspami Dziewiczymi a Dominikaną powierzchnia: 9 tysięcy km kw. stolica: San Juan miasta: Mayaguaez, Ponce gospodarka: eksport cukru, tytoniu, rumu, jabłek, wyrobów przemysłu włókienniczego, chemicznego, spożywczego, tworzyw sztucznych waluta: dolar amerykański ludność: 3522 tysięcy (1990)

punk - ruch młodzieżowy z końca lat 70-ych, manifestujący swe poglądy specyficznym strojem i muzyką; punk rock został zapoczątkowany w Wielkiej Brytanii; charakterystyczne dla niego były agresywne, rytmiczne, krótkie utwory (3 minuty, 3 akordy); głównym przedstawicielem muzyki punk był zespół Sex Pistols

purytanie - od 1564 wyznawcy kościoła anglikańskiego, dążący do usunięcia elementów liturgii rzymskokatolickiej z rytuału kościelnego i wprowadzenia prezbiteriańskiej na miejsce episkopalnej organizacji kościoła; indentyfikowani z opozycją parlamentarną za czasów panowania Jakuba I i Karola I; po restauracji usunięci z kościoła; znani jako dysydenci lub nonkonformiści

Pusan - główny port Korei Południowej; przemysł włókienniczy, chemiczny, rybołówstwo; ludność 3797600 (1985); w 1592 zaatakowany przez Japonię; w 1883 otwarty dla handlu zagranicznego

Pustynna Burza - nazwa działań wojennych, mających na celu usunięcie z Kuwejtu sił irackich w 1991; faza wstępna operacji, polegająca na przerzuceniu w region przyszłych walk ludzi i sprzętu, nosiła nazwę Pustynna Tarcza, a trwała od sierpnia 1990 (napaść Iraku na Kuwejt) do stycznia 1991, gdy rozpoczęła się Pustynna Burza, a wraz z nią wojna w Zatoce Perskiej; operacja doprowadziła do klęski wojsk irackich w Kuwejcie pod koniec lutego 1991; koszt operacji wyniósł 53 miliardów dolarów

Puszkin - Aleksandr, 1799-1837. Pisarz i poeta rosyjski okresu romantyzmu; główne utwory: Eugeniusz Oniegin (1823-31), dramat Borys Godunow (1825), powieść historyczna Córka kapitana (1836); jego dzieła miały ogromny wpływ na twórczość innych poetów rosyjskich, uwalniając ją od archaicznych konwencji literackich

Pyrrus - 318-270 p.n.e. Król Epiru; najechał Italię w 280 jako sojusznik zagrożonego przez Rzym Tarentu; dwukrotnie odniósł zwycięstwo, lecz kosztem ogromnych strat (stąd ,,pyrrusowe zwycięstwo''); powrócił do Grecji w 275 po nie rozstrzygniętej bitwie pod Benewentem; zginął podczas zamieszek w Argos.

pytanie retoryczne - pytanie, na które nie oczekuje sie odpowiedzi lub na które odpowiedź jest ogólnie znana

Quebec - prowincja we wschodniej Kanadzie powierzchnia: 1 540700 km kw.; ludność: 6 811800 (1991); stolica: Quebec; miasta: Montreal, Laval, Sherbrooke, Verdun, Hull, Trois-RivieOres; gospodarka: produkcja żelaza, miedzi, złota, cynku, wyrobów mącznych, papieru; rybołówstwo, wyrób syropu klonowego (70% produkcji światowej), uprawa ziemniaków; języki: język francuski (język urzędowy od 1974, 17% ludności posługuje się językiem angielskim); prawo (z 1989) zabrania używania symboli angielskich na znakach drogowych;

Queensland - stan w północno-wschodniej Australii; powierzchnia: 1727200 km kw.; stolica: Brisbane; miasta: Townsville, Toowoomba, Cairns; gospodarcza uprawa trzciny cukrowej, ananasów, bawełny; produkcja wołowiny, wełny, tytoniu; wydobycie miedzi, złota, srebra, ołowiu, cynku, węgla, niklu, boksytów, uranu, gazu ziemnego; ludność: 2650 tysięcy(1987);

Rada Bezpieczeństwa ONZ - najważniejszy organ ONZ, w skład którego wchodzi pięciu członków stałych: USA, Rosja, Wielka Brytania, Francja i Chiny (ich przedstawiciele mają prawo weta wobec proponowanych decyzji), oraz 10 członków wybieranych na 2 lata przez Zgromadzenie Ogólne większością 2/3 głosów; po zakończeniu kadencji państwo członkowskie nie może zostać wybrane powtórnie

Rada Europy - ciało ukonstytuowane w 1949 w Strasburgu, który jest nadal jego siedzibą, w celu zapewnienia ,,silniejszej więzi pomiędzy krajami europejskimi''; ta największa organizacja państw Europy ma komitet ministrów spraw zagranicznych, parlament (w skład którego wchodzą członkowie parlamentów państw członkowskich) i Konwencję Europejską, badającą przypadki naruszenia praw człowieka

radioterapia - leczenie chorób za pomocą promieniowania przy użyciu określonych urządzeń służących jako źródła emisji promieni X; promieniowanie zmniejsza aktywność dzielących się komórek oraz oddziałuje na nowotwory oraz na pewne choroby skóry

Radom - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Mleczną; prawa miejskie przed 1350; od XV wieku rozwój miasta jako ośrodka rzemieślniczo-handlowego; miejsce uchwalenia konstytucji nihil novi obecnie ośrodek przemysłowy (m.in. przemysł skórzany, telekomunikacyjny); ważny węzeł kolejowy i drogowy; zabytki, m.in. kościół z XIV wieku (rozbudowywany w XV i XVI wieku), klasztor bernardynów (XV, XVI wieku), ratusz, pałac i domy z XIX wieku; ludność: 231600 (1993

Radżasthan - stan w północno-zachodniej Indii powierzchnia: 342200 km kw. stolica: Dżajpur gospodarka: uprawa roślin oleistych, bawełny; produkcja cukru; wydobycie azbestu, miedzi; przemysł włókienniczy, szklarski i materiałów budowlanych ludność: 43880600 (1991) język: radżastani, hinduski religia: hinduizm 90%, islam 3%

Rafael - (właściwie Raffaelo Santi) 1483- 1520. Malarz włoski; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli renesansu, działający w Perugii, Florencji i Rzymie (od 1508), gdzie malował freski w Watykanie oraz dla świeckich mecenasów; jego sceny religijne i mitologiczne odznaczają się harmonijną kompozycją; portrety uwydatniają cechy modeli i wyrażają dostojeństwo; wiele z jego szkiców wygrawerowano; późniejsze prace powstały w pracowniach artystycznych

ramadan - w kalendarzu muzułmańskim dziewiąty miesiąc roku; w ramadanie obowiązuje ścisły post od wschodu do zachodu słońca dla uczczenia miesiąca, w którym Mahometowi po raz pierwszy objawił się archanioł Gabriel.

rap - rodzaj muzyki pop; rytmiczny śpiew do nagranej wcześniej, powtarzającej się ścieżki dźwiękowej; powstał w 1979 w Nowym Jorku jako część kultury hip-hop dominujące, początkowo teksty buńczuczne i prowokacyjne; do początku lat 90-tych pojawiły się różne style, np. jazz rap, funk rap, i reggae rap

rastrowa grafika - w informatyce, grafika przechowywana w pamięci komputera w postaci tzw. mapy bitowej przedstawiającej dane (takie jak kolor czy jego nasycenie) dla każdego obrazu; w trakcie jej powiększania, obracania, rozciągania itd. obraz zostaje zniekształcony, w przeciwieństwie do grafiki wektorowej; grafika rastrowa jest stosowana do malowania, co pozwala użytkownikowi stworzyć obraz na ekranie komputera podobny do obrazu na papierze lub płótnie

Ravel - Maurice, 1875-1937. Kompozytor francuski; jego prace charakteryzują się uczuciowością, dysonansem i atonalizmem; np. utwory fortepianowe, balet Dafnis i Chloe (1912), Bolero (1928), Pawana na śmierć infantki (1899) i Jeux d'eau (1901

rdza zbożowa - w botanice, grzyby pasożytnicze Uredinales, pojawiające się na liściach roślin w postaci pomarańczowoczerwonych kropek; najczęściej występuje rdza zbożowa Puccinia graminis.

Reagan - Ronald Wilson, 1911-. Polityk amerykański; prezydent w latach 1981-89, republikanin; wcześniej aktor filmowy; w latach 1966-74 gubernator Kalifornii;

Redford - Robert, 1937-. Amerykański aktor i reżyser filmowy; pierwszy sukces odniósł w filmie Boso w parku (1967); stworzył znakomity duet z Paulem Newmanem w filmach Butch Cassidy i Sundance Kid (1969) oraz Żądło (1973); także m.in. Wielki Gatsby (1974) i Pożegnanie z Afryką (1985

regent - osoba sprawująca władzę w czasie choroby, nieobecności lub niepełnoletności władcy w kraju; w Anglii od czasów panowania Henryka VIII w razie potrzeby regent był wybierany przez parlament.

reggae - dominująca forma muzyki popularnej w Indiach Zachodnich w latach 70-tych i 80-tych.; charakteryzuje się dużą rytmicznością; słowa piosenek nawiązują do rastafarianizmu znani wykonawcy to m.in. Bob Marley, Lee ,,Scratch'' Perry (1940-, wykonawca i producent) oraz grupa Black Uhuru (założona 1974); reggae jest też popularne w Wielkiej Brytanii, Afryce Południowej i innych krajach

reinkarnacja - wiara w wędrówkę dusz, wcielanie się duszy w kolejne organizmy (ludzkie, zwierzęce lub roślinne); koncepcja wyznawana w wielu religiach i filozofiach, np. w starożytnym Egipcie i Grecji (Pitagoras, Platon), w buddyzmie, hinduizmie, dżinizmie i teozofii oraz herezji chrześcijańskiej; nazywana też transmigracją lub metempsychozą.

Rej - Mikołaj, 1505-1569. Pisarz, zwany ojcem literatury polskiej, największy obok J. <$Kochanowskiego$$6185$> pisarz odrodzenia; około 1541 przeszedł na protestantyzm; był posłem na sejm (1543-64); autor m.in. Krótkiej rozprawy między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem (1543), moralitetu Żywot człowieka poczciwego (1568), satyrycznych epigramatów Zwierzyniec (1562) oraz Figlików (1574), pisanych w języku polskim

religia - zasady wiary lub filozofii, zwykle polegające na oddawaniu czci Bogu lub bogom; wiara w siłę nadprzyrodzoną nie jest najważniejsza (np. w buddyzmie i konfucjanizmie), lecz wierność danej religii zasługuje na nagrodę - w buddyzmie jest nią ucieczka od ludzkiej egzystencji, w chrześcijaństwie i islamie życie wieczne; główne religie to: starożytne i panteistyczne religie Babilonii, Asyrii, Egiptu, Grecji i Rzymu; orientalne: hinduizm, buddyzm, dżinizm, parsizm, konfucjanizm, taoizm i sinto; religie oparte na księgach świętych: judaizm, chrześcijaństwo (rzymskokatolicka, prawosławna, protestancka), islam (sunnicki, szyicki); odłamy religijny: bahaizm, mormonizm, unitarianizm

relikwie - szczątki osób uznawanych za święte lub przedmiotów z nimi związanych; w religii chrześcijańskiej są to np. ramię św. Teresy z Avili, krew św. Januarego oraz drewno Krzyża Świętego; relikwie buddyjskie to np. prochy Buddy umieszczone w stupach lub kopcach

Rembrandt - Harmensz van Rijn, 1606- 1669. Malarz holenderski; jeden z najwybitniejszych i najbardziej wszechstronnych artystów w Europie w XVII wieku; w latach 1629-69 namalował około 60 wnikliwych autoportretów; tworzył sceny biblijne, wykonał około 300 prac rytowniczych i ponad 1000 rysunków; jego słynne obrazy to m.in. Lekcja anatomii doktora Tulpa (1632, Mauritshuis, Haga) i Straż nocna (1642, Rijksmuseum, Amsterdam

renesans - (odrodzenie), okres i ruch intelektualny w historii kultury europejskiej, zamykający światopogląd średniowiecza, a odkrywający nowe idee; zainicjowany we Włoszech w XIV wieku rozwinął się w Europie Zachodniej i trwał do około XVII wieku; celem nauki renesansowej było wykształcenie ,,człowieka odrodzonego'', posiadającego wiedzę humanistyczną, matematyczną i o sztuce, oraz poszerzenie jego wiedzy geograficznej, pobudzanie sceptycyzmu i racjonalnego myślenia, a także zainteresowania sztuką i literaturą antyczną; odrodzenie kultury starożytnej było inspiracją dla takich artystów, jak Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Duarer, architekci: Brunelleschi, Alberti, pisarze: Petrarca, Boccaccio, oraz wielu uczonych.

Renoir Auguste - 1841-1919. Malarz francuski; przedstawiciel impresjonizmu; wraz z Monetem i Sisleyem należał do czołowych postaci tego ruchu; twórca barwnego i żywego stylu w malarstwie; autor zmysłowych aktów kobiecych, np. Kąpiące się (1884-87, Philadelphia Museum of Arts); w późniejszym okresie życia zajął się rzeźbą.

requiem - w kościele katolickim, msza żałobna; dzieła muzyczne głównie autorstwa Mozarta, Palestriny, Berlioza i Verdiego

Reykjavik - stolica (od 1918) i główny port Islandii na południowo-zachodnim wybrzeżu; ludność 93 tysięcy (1988); ośrodek przetwórstwa rybnego; miasto jest ogrzewane dzięki wykorzystaniu podziemnych źródeł wulkanicznych; siedziba administracji duńskiej w latach 1801-1918

Reymont - Władysław Stanisław, (właściwie Stanisław Władysław Rejment) 1867- 1925. Polski powieściopisarz, nowelista i publicysta; jeden z czołowych przedstawicieli realizmu w prozie polskiej; autor powieści m.in. Komediantka (1896), Ziemia obiecana (1899) oraz Chłopi (1904-09), największej powieści Reymonta, ukazującej epicki obraz życia wsi, za którą otrzymał w 1924 Nagrodę Nobla.

rhythm and blues - muzyka amerykańska popularna w latach 40-tych i 60-tych, łącząca elementy jazzu i muzyki rozrywkowej; z niej rozwinął się rock and roll, funk, soul i inne style; czołowi wykonawcy: Bo Diddley (1928-), Jackie Wilson (1934-84) i Etta James

Richelieu - Armand Jean du Plessis de, 1585-1642. Francuski polityk, kardynał, pierwszy minister Ludwika XIII od 1624; jego celem było stworzenie z Francji monarchii absolutnej poprzez krwawe tłumienie opozycji i pozbawianie władzy politycznej hugonotów; w polityce zagranicznej dążył do umocnienia pozycji Francji w Europie i osłabienia władzy Habsburgów; popierał szwedzkiego króla Gustawa Adolfa i niemieckich książąt protestanckich przeciw Austrii, a w 1635 zaangażował Francję w wojnę trzydziestoletnią

Rio de Janeiro - miasto i port we wschodniej części Brazylii; ludność 5 487 300 (1991); nazwa (z portugalskiego - rzeka stycznia) upamiętnia przybycie Portugalczyków 1 stycznia 1502; u wejścia do portu znajduje się góra Głowa Cukru; stolica Brazylii w latach 1763-1960

Riukiu - najbardziej na południe wysunięty archipelag wysp japońskich, ciągnących się w kierunku Tajwanu, m.in. Okinawa, Miyako i Isigaki powierzchnia: 2254 km kw. stolica: Naha na Okinawie gospodarka: główne produkty: cukier, ananasy, ryby ludność: 1179 tysięcy (1985)

Rivera - Diego, 1886-1957. Malarz meksykański; do 1921 działający w Europie; autor malowideł ściennych upamiętniających rewolucję meksykańską; w 1929 rozpoczął cykl poświęcony wydarzeniom historycznym (Palacio National, Meksyk); w latach 30-tych wraz z Benem Shanem pracował nad malowidłami ściennymi zdobiącymi Rockefeller Center w Nowym Jorku (później przemalowanymi ze względu na umieszczony tam portret Lenina

Robespierre - Maximilien François Marie Isidore de, 1758-1794. Polityk francuski; jeden z głównych przywódców rewolucji francuskiej; jako członek klubu jakobinów w Konwencie Narodowym był za straceniem Ludwika XVI i obaleniem prawicowych ugrupowań republikańskich; w lipcu 1793 wybrany do Komitetu Ocalenia Publicznego; rok później obalony i ścięty; uznaje się go za ofiarę okresu terroru, mimo iż on sam podpisał 72 wyroki śmierci

Robin Hood - legendarny angielski banita i obrońca biednych; żył w lasach Sherwood w hrabstwie Nottingham za panowania Ryszarda I (1189-99); walczył przeciw wójtowi Nottingham wraz z przyjaciółmi, tzw. merry men (wesoła kompania) i kobietą Marian; bohater XIII-wiecznych ballad

rock and roll - muzyka pop powstała z połączenia rhythm and bluesa oraz muzyki country; grana głównie na perkusji i gitarach elektrycznych; w połowie lat 50-tych, spopularyzowana przez Elvisa Presleya, stała się muzyką nastolatków na Zachodzie oraz w innych częściach świata; później terminem ,,rock'' zaczęto określać inne style muzyki

Rockefeller - John Davison, 1839-1937. Milioner amerykański; założyciel Standard Oil Company w 1870 (kontrola nad 90% amerykańskich rafinerii do 1882); twórca wspierającej uczonych, charytatywnej Rockefeller Foundation założonej w 1913, której całe swe życie poświęcił jego syn, John Davison Rockefeller Junior (1874-1960

Rodan - rzeka w Europie Zachodniej; długość około 810 km; źródła w Szwajcarii, przepływa przez Jezioro Genewskie do Lyonu we Francji, gdzie łączy się z Saoną; następnie kieruje się na południe, przepływając przez Vienne i Avignon, zasilana przez IseOre i inne dopływy; w okolicach Arles

rodeo - sposób gromadzenia, przepędzania i podziału stada bydła w Ameryce Północnej; obecnie wielobój sportowy w USA i Kanadzie, obejmujący władanie lassem, ujeżdżanie konia i krępowanie byczka; zasady rodea zostały opracowane przez American Humane Association, mimo to jednak rodeo jest ostro krytykowane z powodu sposobu obchodzenia się ze zwierzętami

Rodin - Auguste, 1840-1917. Rzeźbiarz francuski; jeden z najwybitniejszych artystów w swojej dziedzinie; wyzwolił rzeźbę z konwencji ideałów, nadając jej humanistyczny wymiar i łącząc elementy impresjonizmu, symbolizmu oraz antyku; jego słynne dzieła to m.in. Myśliciel (1880), Pocałunek (1886, rzeźba w marmurze znajdująca się w Luwrze w Paryżu), Mieszczanie z Calais (1884-86, kopia w Embankment Gardens w Westminster, Londyn)

Rodos - grecka wyspa, największa w archipelagu Sporady Południowe we wschodniej części Morza Egejskiego powierzchnia: 1412 km kw. stolica: Rodos gospodarka: główne produkty: winogrona, oliwki ludność: 88 tysięcy (1981)

Rogers Ginger - (właściwie Virginia Katherine McMath) 1911-1955. Amerykańska aktorka, tancerka i piosenkarka; występowała od lat 30-tych do 50-tych, grywając często z Fredem Astaire'em, m.in. w takich filmach, jak Panowie w cylindrach (1935), Lekkoduch (1936), Na skrzydłach sławy (1939)

Roland - francuski bohater, którego prawdziwe i legendarne czyny, cnota oraz rycerskość były inspiracją do średniowiecznych romansów, jak np. Pieśń o Rolandzie czy Orland szalony; Roland, jego przyjaciel Olivier oraz 12 innych rycerzy zginęli z ręki Basków w 778 w wąwozie Roncesvalles w Pirenejach; Roland był dowódcą tylnej straży wojsk Karola Wielkiego powracających z Hiszpanii

Rolland - Romain, 1866-1944. Pisarz francuski; autor powieści o głęboko humanistycznej wymowie; wśród współczesnych uchodził za wielki autorytet moralny; główne dzieła: Jan Krzysztof (1904-12), Colas Breugnon (1913), Dusza zaczarowana (1922-34); Nagroda Nobla w 1915; także prace z zakresu muzykologii

Rolling Stones - The, brytyjska grupa rockowa, założona w 1962; pierwotny skład: Mick Jagger (1943-), Keith Richards (1943-), Brian Jones (1942-1969), Bill Wyman (1936-), Charlie Watts (1941-) oraz pianista Ian Stewart (1938-1985); w latach 90-tych zespół nadal jest aktywny

Romanowowie - dynastia, władcy Rosji od 1613 do rewolucji październikowej w 1917; pod ich rządami Rosja była monarchią absolutną

romans - w literaturze, utwór przygodowo-awanturniczy pisany wierszem lub prozą; popularny we Francji około 1200, a następnie w Europie; wiele romansów z tamtego okresu opisywało przygody legendarnego króla Artura i jego rycerzy oraz podejmowało tematykę antyczną; w XX wieku termin ,,powieść romantyczna'' często przeciwstawiano ,,powieści realistycznej'

Romulus - w mitologii rzymskiej, legendarny założyciel i pierwszy król Rzymu, syn Marsa i westalki Rei Sylwii, córki Numitora, króla Alby Longi; wraz ze swym bliźniaczym bratem Remusem został wrzucony do Tybru przez żądnego władzy wuja Amuliusza; chłopcy zostali jednak wyrzuceni na brzeg, wykarmieni przez wilczycę, a następnie wychowani przez pasterza Faustulusa; w późniejszych latach zgładzili Amuliusza i założyli Rzym

Roosevelt Anna Eleanor - 1884-1962. Amerykańska działaczka społeczna i publicystka; żona prezydenta F.D. Roosevelta autorka codziennych felietonów prasowych pod tytułem My Day; delegatka ONZ oraz przewodnicząca Komisji Praw Człowieka ONZ w latach 1946-51; współautorka projektu Deklaracji Praw Człowieka (1945-47) w ramach Partii Demokratycznej utworzyła lewicową grupę Amerykanie na Rzecz Akcji Demokratycznej

Roosevelt Franklin Delano - 1882-1945. Polityk amerykański, demokrata; prezydent w latach 1933-45; w latach 1929-33 pełnił funkcję gubernatora stanu Nowy Jork; wybrany na prezydenta w okresie wielkiego kryzysu, stworzył program reform ekonomicznych i społecznych New Deal które spotkały się z dużym poparciem obywateli USA; po wybuchu II wojny światowej wprowadził ustawę o pożyczce i dzierżawie Lend-Lease na dostawy sprzętu i usług dla wojsk alianckich oraz zredagował Kartę Atlantycką; po przyłączeniu się USA do wojny w 1941 wielokrotnie spotykał się z przywódcami sił sprzymierzonych, m.in. na konferencjach w Quebecu, Teheranie i Jałcie

Rosyjska Federacja - (do 1991 Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka) powierzchnia: 17075500 km kw. stolica: Moskwa miasta: Sankt Petersburg (Leningrad), Niżni Nowogród (Gorki), Rostów nad Donem, Samara (Kujbyszew), Twer (Kalinin), Wołgograd, Wiatka (Kirow), Jekaterynburg (Swierdłowsk) warunki naturalne: żyzne czarnoziemy, duże zalesienie, bogactwa mineralne w regionie uralskim republiki: czuwaska (Czeboksary), dagestańska (Machaczkała), czeczeńsko-inguska (Grozny), kabardyjsko-bałkarska (Nalczyk), kałmucka (Elista), karelska (Pietrozawodzk), komi (Syktywkar), maryjska (Joszkar Oła), mordwińska (Sarańsk), władykaukaska (Władykaukaz), tatarska (Kazań), tulska (Kizył), udmurcka (Iżewsk), jakucka (Jakuck) system polityczny: demokracja gospodarka: wydobycie rudy żelaza, węgla, ropy naftowej, złota, platyny; rolnictwo waluta: rubel ludność: 148 milionów (1990), w tym Rosjanie 82%, Tatarzy 4%, Ukraińcy 3%, Czuwasze 1%

Roth - Philip, 1933-. Pisarz amerykański; w swoich utworach, m.in. Goodbye, Columbus (1959) i Kompleks Portnoya (1969) zawarł krytyczny obraz społeczności żydowskiej w USA; poruszał także tematykę psychologiczną i erotyczną

Rothschildowie - europejska rodzina bankierów; Mayer Anselm (1744-1812) był założycielem domu bankowego we Frankfurcie nad Menem, a jego dziesięcioro dzieci założyło banki w wielu miastach Europy

Rotterdam - port w Holandii; jeden z najważniejszych oceanicznych portów przeładunkowych na świecie; w delcie Renu, połączony kanałami z Morzem Północnym; ludność 582266 (1991); przemysł stoczniowy, rafineryjny, produkcja piwa i margaryny, uprawa tytoniu

rottweiler - rasa psów pasterskich z Rottweil w Niemczech; używane w policji; mocna budowa, wysokość 63-66 cm w kłębie, o czarnej maści, podpalany, sierść krótka, obcinany ogon

Rousseau Jean Jacques - 1712-1778. Francuski filozof i pisarz; autor pracy Umowa społeczna (1762), która mówiła o prawach człowieka i przyczyniła się do wybuchu rewolucji francuskiej; w powieści Emil (1762) naszkicował nowy program edukacji; autobiografia Wyznania (1781-88

rozbiory Polski - zagarnięcie ziem polskich przez trzy sąsiadujące z Polską państwa: Prusy, Austrię i Rosję; I rozbiór Polski w 1772 (Prusy około 36 tysięcy km kw., Austria około 83 tysięcy km kw., Rosja około 92 tysięcy km kw.); II rozbiór Polski w 1793 (Prusy około 58 tysięcy km kw., Rosja około 250 tysięcy km kw.); w wyniku III rozbioru Polski w 1795 ostatecznie zlikwidowano państwo polskie (Austria około 47 tysięcy km kw., Prusy około 55 tysięcy km kw., Rosja około 120 tysięcy km kw.); niewola Polski trwała do 1918

rozedma płuc - nieuleczalna choroba płuc, objawiająca się obezwładniającym brakiem tchu; postępujące rozdęcie i pękanie pęcherzyków płucnych, będące skutkiem znacznego obniżenia ich sprężystości, powoduje zmniejszanie obszaru wymiany tlenu i dwutlenku węgla i rozszerzenie tkanki płucnej.

róg obfitości - w mitologii greckiej, jeden z rogów kozy Amaltei, który za sprawą Zeusa napełniał się nieustannie jedzeniem i piciem; w malarstwie róg obfitości przedstawiany jest jako naczynie w kształcie rogu wypełnione owocami i kwiatami

równik - koło wielkie, którego płaszczyzna jest prostopadła do osi Ziemi (linii łączącej bieguny); jego długość wynosi 40092 km; podzielony jest na 360O długości geograficznych; równik niebieski to koło na sferze niebieskiej, będące przecięciem jej przez płaszczyznę prostopadłą do osi świata i przechodzące przez środek sfery niebieskiej

równoległobok - w matematyce, czworobok (figura płaska o czterech bokach) z naprzeciwległymi bokami równoległymi o równej długości i naprzeciwległymi równymi kątami; przekątne równoległoboków przecinają się w połowie; pole powierzchni równoległoboku jest równe iloczynowi długości jednego boku i długości prostopadłej prowadzonej od jednego boku do boku przeciwległego; czworokąt o wszystkich bokach równych zwany jest rombem; czworokąt o prostych kątach wewnętrznych zwany jest kwadratem lub prostokątem

Różewicz - Tadeusz, 1921-. Polski poeta, dramatopisarz i prozaik; najpierw pisał utwory o tematyce okupacyjno-wojennej, potem zaś poruszał problematykę filozoficzno-moralną współczesnej cywilizacji; autor m.in. tomów poezji Formy (1958), Regio (1969), dramatów Kartoteka (1960), Stara kobieta wysiaduje (1969) oraz utworów prozatorskich Wycieczka do muzeum (1966), Śmierć w starych dekoracjach (1970

różyczka - łagodna zakaźna choroba wirusowa, na którą zazwyczaj zapadają dzieci; charakteryzuje się bólem gardła, różowawą wysypką i niewysoką temperaturą; okres inkubacji: dwa do trzech tygodni; jeżeli zachoruje na nią kobieta podczas trzech pierwszych miesięcy ciąży, może to poważnie zaszkodzić nie narodzonemu dziecku

Rubens - Peter Paul, 1577-1640. Malarz flamandzki; jeden z najwybitniejszych artystów barokowych; miał wielu uczniów i współpracowników, z którymi tworzył obrazy religijne i alegoryczne dla kościołów i pałaców; także portrety oraz pejzaże.

Rubikon - starożytna rzeka uchodząca do Morza Adriatyckiego, która za czasów republiki rzymskiej stanowiła granicę pomiędzy Italią a Galią; w 49 p.n.e. Cezar przekroczył ją, wszczynając wojnę domową (stąd powiedzenie: ,,przekroczyć Rubikon'' - uczynić stanowczy krok

rugby - drużynowa gra sportowa powstała w 1823 w Rugby School w Anglii; zapoczątkowana przez Williama Webba Ellisa; rozgrywana na boisku za pomocą owalnej piłki.

Ruhra - rzeka w Niemczech, mająca źródła na wyżynie Winterberg i uchodząca na zachód do Renu koło Duisburga; płynie przez Zagłębie Ruhry (228 km) - centrum przemysłu petrochemicznego, samochodowego, stalowego (w Duisburgu i Dortmundzie), a także ośrodek wydobycia węgla kamiennego

Rumunia - (Romania) powierzchnia: 237500 km kw. stolica: Bukareszt miasta: Braszów, TimisWoara, Kluż-Napoka, Jassy; porty: Gałacz i Konstanca warunki naturalne: tereny górzyste otaczające płaskowyż i doliny rzek na południu i wschodzie środowisko naturalne: 20% rzek całego kraju dostarcza wody pitnej głowa państwa: Ion Iliescu od 1990 szef rządu: Nicolae Vacaroiu od 1982 system polityczny: kształtująca się republika demokratyczna gospodarka: eksport ropy naftowej i jej pochodnych, urządzeń elektronicznych, maszyn, samochodów i artykułów spożywczych waluta: lej ludność: 23269 tysięcy (1990), w tym Rumuni 89%, Węgrzy 7,9%, Niemcy 1,6%; roczny przyrost naturalny 0,5% język: rumuński (oficjalny), węgierski, niemiecki religia: prawosławna 80%, rzymskokatolicka 6% dochód narodowy: 151 miliardów dolarów (1988); 6400 dolarów na osobę

rwa kulszowa - (ischias), przewlekły ból przebiegający wzdłuż nerwu kulszowego i jego rozgałęzień; przyczyny to m.in. zapalenie nerwu lub ucisk na korzonki nerwowe wychodzące z dolnej części kręgosłupa.

Rwanda - Republika Rwandy (Republika y'u Rwanda) powierzchnia: 26338 km kw. stolica: Kigali miasta: Butare, Ruhengeri warunki naturalne: sawanna, obszar wyżynno-górzysty, góry wulkaniczne na pólnocnym zachodzie głowa państwa: Pasteur Bizimungu (Hutu) od 1994 szef rządu: Faustin Twagiramungu (Hutu) od 1994 system polityczny: jednopartyjna republika militarna gospodarka: eksport kawy, herbaty, środków owadobójczych waluta: frank ludność: 7603 tysięcy (1990), w tym Hutu 90%, Tutsi 9%, Twa 1%; roczny przyrost naturalny: 3,3% język: kinya-rwanda, francuski (urzędowy), kisuahili religia: katolicyzm 54%, animizm 23%, protestantyzm 12%, islam 9%

Najdłuższe rzeki świata *** Nazwa km Nil (Afryka Północna) 6695 Amazonka (Ameryka Południowa) 6570 Jangcy-ciang (Chiny) 6300 Missisipi-Missouri (USA) 6020 Ob-Irtysz (Chiny, Kazachstan, Rosja) 5600 Huang-Ho (Chiny) 5464 Parana (Brazylia) 4500 Zair (Afryka) 4500 Mekong (Azja) 4425 Amur (Azja) 4416 Lena (Rosja) 4400 Mackenzie (Kanada) 4241 Niger (Afryka) 4185 Jenisej (Rosja) 4100 Missisipi (USA) 3780 Murray-Darling (Australia) 3750 Missouri (USA) 3725 Wołga (Rosja) 3685 Eufrat (Irak) 3600 Madeira (Brazylia) 3240 Sao Francisco (Brazylia) 3199 Jukon (USA, Kanada) 3185 Indus (Tybet, Pakistan) 3180 Syrdaria (Kazachstan) 3078 Rio Grande (USA, Meksyk) 3050 Purus (Brazylia) 2993 Dunaj (Europa) 2858 Brahmaputra (Azja) 2850 Japura (Brazylia) 2816 Salween (Myanmar/Chiny) 2800 Tocantins (Brazylia) 2699 Zambezi (Afryka) 2650 Paragwaj (Paragwaj) 2591 Nelson-Saskatchewan (Kanada) 2570 Orinoko (Wenezuela) 2600 AmuDaria(Tadżykistan, Turkmenistan,Uzbekistan) 2540 Ural (Rosja, Kazachstan) 2534 Kołyma (Rosja) 2513

Rzeszów - miasto wojewódzkie nad Wisłokiem, u podnóży Karpat; prawa miejskie przed 1354; w XVIII wieku teren działalności konfederatów barskich; obecnie ośrodek przemysłowy i kulturalno-naukowy; ważny węzeł kolejowy; zabytki: m.in. kościół gotycki (I połowa XV wieku, z przebudową barokową), zespoły klasztorne bernardynów i pijarów, synagoga miejska, tzw. Mała (początek XVII wieku), wieża zamkowa i fortyfikacje bastionowe (XVII wieku); ludność 158500 (1993

rzeżączka - (gonorea, tryper, wiewiór), choroba weneryczna, wywoływana przez dwoinki rzeżączki (tzw. gonokoki), Neisseria gonorrhoeae; powoduje zapalenie przewodu moczowo-płciowego; po okresie rozwoju (2-10 dni) mężczyźni zakażeni odczuwają ból podczas oddawania moczu i wyciek ropny z cewki moczowej; u zakażonych kobiet rzeżączka ma zwykle przebieg utajony

Rzym - stolica Włoch i ośrodek administracyjny regionu Lacjum, nad Tybrem, 27 km od Morza Tyrreńskiego; ludność 2817 tysięcy; (1987); centrum kulturalne i komunikacyjne; pozostałości starożytnych budowli, m.in. Koloseum, Forum Romanum i Panteon

Sachalin - wyspa na Pacyfiku na północ od Japonii; od 1947 wraz z Kurylami należy do Rosji; stolica Jużno-Sachalińsk; powierzchnia: 74 tysięcy km kw. ludność: 650 tysięcy (1981), w tym ludność rdzenna Ajnowie i Gilacy; dwa pasma górskie, o wysokości do 1525 m, rozciągają się na długości 965 km

Safona - około 612-580 p.n.e. Grecka poetka liryczna; przyjaciółka Alkajosa; przywódczyni żeńskiej grupy literackiej z Mityleny na wyspie Lesbos; według podania popełniła samobójstwo z powodu nie odwzajemnionej miłości do przewoźnika Faona; zachowały się tylko fragmenty jej twórczości

Sahara - największa pustynia na świecie o powierzchni 5500 tysięcy km kw., położona w północnej Afryce; rozciąga się od Atlantyku do Nilu, zajmując zachodni Egipt, część zachodnią Sudanu, dużą część Mauretanii, Mali, Nigru i Czadu oraz południową część Maroka, Algieru, Tunisu i Libii; niewielkie jej obszary w Algierze i Tunisie położone są poniżej poziomu morza, tworząc płaskowyże z centralnym systemem górskim (góry Ahaggar w Algierze, masyw Air w Nigerze i masyw Tibesti w Czadzie); powierzchnia Sahary powiększyła się o 650 tysięcy km kw. w latach 1940-90; w niektórych częściach stosuje się zalesianie

Saint-Exupéry - Antoine de, 1900-1944. Francuski pisarz i lotnik; autobiograficzny Nocny lot (1931), eseje Ziemia, planeta ludzi (1939), baśń Mały książę (1943

Saint Lucia - powierzchnia: 617 km kw. stolica: Castries miasta: Vieux-Fort, Soufričre warunki naturalne: góry, żyzne doliny, lasy tropikalne głowa państwa: królowa Elżbieta II reprezentowana przez gubernatora generalnego szef rządu: John Compton od 1982 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport oleju kokosowego, bananów, kopry, kakao waluta: dolar wschodniokaraibski

Saksonia - okręg administracyjny (land) w Niemczech powierzchnia: 17036 km kw. stolica: Drezno miasta: Lipsk, Chemnitz, Zwickau warunki naturalne: równina nad Łabą, na północ od pasma górskiego Rudawy ludność: 5000 tysięcy (1990) gospodarka: produkcja wyrobów elektronicznych, tekstyliów, samochodów, maszyn, chemikaliów; wydobycie węgla

Salinger - J(erome) D(avid), 1919-. Pisarz amerykański; autor klasycznej powieści o dojrzewaniu Buszujący w zbożu (1951); pisał również opowiadania o żydowskiej rodzinie Glassów, m.in. Franny i Zooey (1961

Salomon - około 974-około 937 p.n.e. według Starego Testamentu, trzeci król Izraela, syn Dawida; podczas swego pokojowego panowania zasłynął z mądrości; zawarł przymierza z Egiptem i Fenicją; przypisuje się mu dużo późniejszą Księgę przysłów, Eklezjastes i Pieśń nad pieśniami; zbudował świątynię w Jerozolimie, pobierając duże podatki i zmuszając do pracy, co spowodowało bunt w północnym Izraelu

Salomona, Wyspy - powierzchnia: 27600 km kw. stolica: Honiara (na Guadalcanal) miasta: Gizo, Yandina warunki naturalne: obejmują wszystkie wyspy Malezji, z wyjątkiem wysuniętych najbardziej na północ, które należą do Papui-Nowej Gwinei; ciągną się przez prawie 1500 km; największa Guadalcanal (powierzchnia 6500 km kw.), inne wyspy: Malaita, San Cristobal, Nowa Georgia, Santa Isabel, Choiseul; przeważnie górzyste i lesiste głowa państwa: królowa Elżbieta II reprezentowana przez gubernatora generalnego szef rządu: Salomon Mamaloni od 1989 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport produktów rybnych, oleju palmowego, kopry, kakao, drewna waluta: dolar Wysp Salomona ludność: 314 tysięcy (1990); w tym Malezyjczycy 95%, Polinezyjczycy 4%; roczny przyrost naturalny: 3,9% język: angielski (urzędowy), około 120 dialektów malezyjskich religia: anglikańska 34%, rzymskokatolicka 19%, ewangelicka M. Południowych 17%

Salwador - Republika Salwadoru (República de El Salvador) powierzchnia: 21393 km kw. stolica: San Salvador miasta: Santa Ana, San Miguel warunki naturalne: wąska równina przybrzeżna, wznosząca się w stronę gór na północy, z centralnym płaskowyżem głowa państwa i rządu: Armando Calderón Sol od 1994 system polityczny: wyłaniająca się demokracja gospodarka: eksport kawy, bawełny, cukru waluta: colon

Samoa Amerykańskie - grupa wysp 4200 km na południe od Hawajów, administrowana przez USA powierzchnia: 200 km kw. stolica: Fagatogo (Pago Pago) na wyspie Tutuila gospodarka: eksport puszkowanego tuńczyka i wyrobów rękodzielniczych waluta: dolar amerykański ludność: 46800 (1990) język: samoański i angielski religia: chrześcijaństwo system polityczny: niesamorządowe terytorium USA, rządzone przez gubernatora A.P. Lutali; nie wcielone terytorium USA, administrowane przez Departament Spraw Wewnętrznych historia: wyspy nabyte przez USA w grudniu 1899 na mocy traktatu berlińskiego (porozumienia z Anglią i Niemcami); konstytucja przyjęta w 1960, poprawiona w 1967.

Sand - George, (właściwie Amandine Aurore Lucie Dupin) 1804-1876. Pisarka francuska; w jej dorobku literackim często pojawiały się wątki autobiograficzne; w 1831 porzuciła męża po 9 latach małżeństwa i żyjąc wśród paryskiej bohemy, miała romanse m.in. z Alfredem de Mussetem i Fryderykiem Chopinem; jej pierwsza powieść Indiana (1832) broniła prawa kobiet do niezależności

San Diego - miasto i baza wojskowa marynarki w Kalifornii w USA; ludność 1110600 (1990); na obszarze miejskim 2498 tysięcy; ważny port rybacki na Pacyfiku; produkcja sprzętu lotniczego i elektronicznego, metalurgia, drukarstwo, przemysł spożywczy i stoczniowy

San Francisco - główny port nad Pacyfikiem, w Kalifornii, USA; ludność 724 tysiące (1990), w obszarze miejskim San Francisco i Oakland 3686600; miasto leży na półwyspie, na południe od cieśniny Golden Gate, która prowadzi do zatoki San Francisco; przemysł tekstylny, hutniczy, elektroniczny, naftowy, chemiczny i farmaceutyczny

Sankt Petersburg - stolica obwodu petersburskiego w Rosji nad Zatoką Fińską; ludność 4948 tysięcy (1987); przemysł stoczniowy, maszynowy, chemiczny, tekstylny; inne nazwy: Piotrogród (1914-24), Leningrad (1924-91). ? sanktuarium *** (miejsce święte), najświętszy obszar w miejscu kultu religijnego; również miejsce ucieczki przed prześladowaniem lub prawem, zazwyczaj w miejscu kultu; zwyczaj ofiarowania azylu sanktuarium sięga starożytności i był szeroko rozpowszechniony w Europie w średniowieczu

San Marino - Republika San Marino (Repubblica di San Marino) powierzchnia: 61 km kw. stolica: San Marino miasta: Serravalle (ośrodek przemysłowy) warunki naturalne: położone na zboczu Monte Titano głowa państwa i rządu: dwóch kapitanów regentów wybieranych na sześciomiesięczną kadencję system polityczny: demokracja gospodarka: eksport win, ceramiki, farb, chemikaliów, kamienia budulcowego waluta: lir włoski ludność: 23 tysiące (1990); roczny przyrost naturalny 0,1% religia: rzymskokatolicka 95%

Sarajewo - stolica Bośni i Hercegowiny; ludność 449 tysięcy (1982); przemysł maszynowy, browarniczy, chemiczny, ceramiczny; miejsce Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 1984; od stycznia 1992 Sarajewo było obiektem ataków jednostek serbskiej milicji, przeciwnej dążeniom niepodległościowym w Bośni i Hercegowinie, a po uznaniu niepodległości republiki przez Wspólnotę Europejską w kwietniu dostało się w oblężenie; walki zintensyfikowały się w lipcu, kiedy ofensywa serbska zagroziła wysiłkom ONZ, aby dostarczyć mieszkańcom pomoc humanitarną

Sardynia - górzysta wyspa stanowiąca region autonomiczny Włoch; powierzchnia: 24100 km kw.; ludność: 1664400 (1990); stolica: Cagliari; eksport korka i wyrobów petrochemicznych; druga co do wielkości wyspa śródziemnomorska; znajduje się na niej Costa Smeralda (Szmaragdowe Wybrzeże) - region turystyczny na północnym wschodzie i nuraghi (ufortyfikowane siedziby mieszkalne z epoki brązu); po stuleciach obcego panowania połączyła się z Piemontem w 1720 i to podwójne królestwo stało się bazą zjednoczonych Włoch w 1861

satyra - wiersz lub utwór prozatorski, wykorzystujący dowcip bądź ironię, często w formie alegorii albo rozbudowanej metafory, aby ośmieszyć ludzkie wady lub zdemaskować zło społeczne; satyra podobna jest do parodii za sprawą celowej drwiny, lecz zwykle bardziej subtelna; ośmiesza przyzwyczajenia i przekonania, podczas gdy parodia ośmiesza konkretne dzieło, naśladując np. jego styl.

scherzo - (z włoskiego-żart), w muzyce, żywy utwór, zwykle w szybkim tempie 3/4; często wykorzystywany jako trzecia część symfonii, sonaty lub kwartetu

Schiller - Johann Christoph Friedrich von, 1759-1805. Niemiecki dramaturg, poeta i historyk; pisał wiersze i sztuki w okresie ,,burzy i naporu'', m.in. trylogię dramatyczną Wallenstein (1798-99); większość jego prac podejmuje temat dążenia do wolności politycznej i ucieczki od przeciętności

schizofrenia - choroba psychiczna, psychoza nieznanego pochodzenia, mogąca doprowadzić do głębokich zmian w osobowości i zachowaniu, z paranoją i halucynacjami włącznie; wbrew powszechnym przekonaniom nie łączy się z rozdwojeniem jaźni; współczesne metody leczenia obejmują leki, terapię rodzinną, redukcję stresu i rehabilitację

Schwarzenegger - Arnold, 1947-. Amerykański aktor filmowy, pochodzenia austriackiego; wcześniej zawodowy kulturysta, zdobywca tytułu Mister Universum; najbardziej kasowy gwiazdor kina akcji przełomu lat 80-tych i 90-tych; początkowo grał w filmach fantasy typu Conan barbarzyńca (1982), by później przejść do wysokobudżetowych produkcji, jak Terminator (1984), Predator (1987) i Terminator II

scjentologia - doktryna filozoficzno-religijna, opracowana przez L. Rona Hubbarda, który w 1954 w Kalifornii założył Kościół Scjentologii; celem scjentologii jest ,,podnoszenie duchowej świadomości ludzi'', lecz metody rekrutacji budzą zastrzeżenia; od 1959 główna siedziba znajduje się w Sussex w Anglii

Scorsese - Martin, 1942-. Amerykański reżyser filmowy; koncentruje się na kompleksowej charakterystyce postaci i na temacie wyobcowania i winy; twórca sugestywnych i atrakcyjnych filmów, m.in. Nędzne ulice (1973), Taksówkarz (1976), Wściekły Byk (1980), Ostatnie kuszenie Chrystusa (1988), Przylądek strachu

Scotland Yard, New - kwatera główna Wydziału Śledczego do spraw Kryminalnych brytyjskiej Londyńskiej Policji Metropolitarnej; założona 1878; nazwa od pierwotnej lokalizacji przy ulicy Scotland Yard w pobliżu Whitehall

Seattle - port w stanie Waszyngton w USA, nad zatoką Puget Sound; ludność 516300 (1990), w obszarze miejskim (z Everett) 2 559200; ośrodek produkcji odrzutowców (Boeing), budowy okrętów, przetwórstwa spożywczego i przemysłu papierniczego

secesja - (zwana także Art Nouveau, Jugendstil, modernizm) styl w sztuce w latach 90-tych XIX wieku; stworzony przez grupy artystów (głównie niemieckich i austriackich), które oderwały się od oficjalnych instytucji akademickich; pierwsza szkoła malarstwa powstała w Monachium w 1892, następnie wyodrębniła się secesja wiedeńska

seksizm - wiara w wyższość własnej płci, często idąca w parze ze stereotypem lub z góry podjętym wyobrażeniem na temat płci przeciwnej; może mu towarzyszyć dyskryminacja płciowa (praktykowana głównie przez mężczyzn na kobietach

Sekwana - rzeka we Francji; źródła na płaskowyżu Langres na północny-wschód od Dijon; długość 774 km; płynie w kierunku północno- zachodnim; uchodzi do kanału La Manche w pobliżu Hawru; przepływa przez Paryż i Rouen

Sellers - Peter, 1925-1980. Angielski aktor komediowy; zdobył sławę, występując w rozrywkowym programie radiowym The Goon Show (1949-60); grał m.in. w Jak zabić starszą panią (1955), Dr Strangelove (1964), pięciu filmach z serii Różowa Pantera (1964-78, jako inspektor Clouseau) oraz w Wystarczy być

Senegal - Republika Senegalska (République du Sénégal) powierzchnia: 169200 km kw. stolica: Dakar miasta: Thičs, Kaolack warunki naturalne: równiny przechodzące we wzgórza na południowym wschodzie; bagna i las tropikalny na południowym zachodzie głowa państwa i rządu: Abdou Diouf od 1981 system polityczny: kształtująca się republika demokratyczna gospodarka: eksport orzeszków ziemnych, bawełny, ryb, fosforatów waluta: frank CFA ludność: 7740 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 3,1% język: francuski (urzędowy), dialekty afrykańskie religia: muzułmańska 80%, rzymskokatolicka 10%, animizm dochód narodowy: 2 miliardów dolarów (1987); 380 dolarów na osobę

Seneka - około 4 p.n.e.-65 n.e. Dramatopisarz rzymski, stoik, autor esejów i dziewięciu tragedii; wychowawca Nerona; po jego wstąpieniu na tron popadł w niełaskę - rozkazano mu popełnić samobójstwo; jego tragedie zostały zaakceptowane przez XVI-wiecznych dramatopisarzy jako wzorce klasyczne

separacja - orzeczenie sądu, zamykające rozprawę z powództwa męża lub żony; nie prowadzi do rozwodu (tj. uznania nieodwracalnego rozpadu małżeństwa); sąd może natomiast zdecydować, że małżonkowie nie muszą dalej mieszkać w jednym lokalu oraz wydać postanowienia odnoszące się do opieki nad dziećmi czy płacenia alimentów (podobnie jak w rozprawie rozwodowej)

Serbowie - największa grupa etniczna byłej Jugosławii, zamieszkująca głównie Serbię, ale również sąsiednie republiki: Bośnię i Hercegowinę oraz Chorwację; język uważany za identyczny z chorwackim (nazywany serbsko-chorwackim) należy do grupy słowiańskich rodziny indoeuropejskich; mówi nim ponad 17 milionów ludzi

serca choroba - zaburzenie pracy serca, np. niedokrwienie mięśnia sercowego (przepływ krwi przez arterie wieńcowe zostaje ograniczony w wyniku arteriosklerozy), choroby zastawki (zniszczona zastawka serca) i kardiomiopatii (uszkodzenie samego mięśnia sercowego).

Seszele - Republika Seszeli (Republic of Seychelles) powierzchnia: 453 km kw. stolica: Victoria (na wyspie Mahé) miasta: Cascade, Port Glaud, Misere warunki naturalne: dwie grupy wysp: jedna skoncentrowana, druga szeroko rozproszona, łącznie ponad 100 wysp i wysepek głowa państwa i rządu: France-Albert René od 1977 system polityczny: jednopartyjna republika socjalistyczna gospodarka: eksport kopry i cynamonu waluta: rupia seszelska ludność: 71 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,2% język: kreolski (mieszanina azjatycko-afrykańsko-europejskiego) 95%, francuski, angielski (urzędowe) religia: rzymskokatolicka 90% dochód narodowy: 175 milionów dolarów; 2600 dolarów na osobę

Seul - stolica Korei Południowej nad rzeką Han, z portem w Inczhon; ludność 10627800 (1985); przemysł maszynowy, tekstylny, spożywczy, elektroniczny, chemiczny

Sewilla - miasto w Andaluzji w Hiszpanii nad rzeką Gwadalkiwir, 96 km na północ od Kadyksu; ludność 683500 (1991); produkcja maszyn, alkoholu, porcelany, farmaceutyków, jedwabiu i tytoniu

Shakespeare - (Szekspir) William 1564- 1616. Dramaturg i poeta angielski; od 1589 zdobywał w Londynie sławę jako aktor i twórca sztuk; uważany za największego angielskiego dramatopisarza; jego dramaty, pisane białym wierszem, można ogólnie podzielić na: liryczne (m.in. Romeo i Julia, Sen nocy letniej), komedie (Komedia omyłek, Jak wam się podoba, Wiele hałasu o nic, Miarka za miarkę), sztuki historyczne, często ujawniające cyniczną mądrość polityczną (Henryk VI, Ryszard III i Henryk IV), oraz tragedie (Hamlet, Makbet, Król Lear); pisał również sonety i poematy

Shaw - George Bernard, 1856-1950. Irlandzki dramaturg, krytyk literacki i powieściopisarz; jeden z pierwszych członków organizacji reformistycznej Fabian Society; w swych sztukach łączył humor z treściami politycznymi i filozoficznymi, pragnąc wywrzeć wpływ na świadomość społeczną i emocje odbiorców; m.in. Żołnierz i bohater (1894); Uczeń diabła (1897), Major Barbara (1905), Pigmalion (1913), Święta Joanna (1924); Nagroda Nobla w 1925

sic! - (z łacińskiego - tak właśnie!), uwaga umieszczana w nawiasach w wydrukowanym cytacie, aby pokazać, że pozorny błąd wystąpił w oryginale

siedem cudów świata - w starożytności, określenie budowli i dzieł sztuki, uznawanych za najwspanialsze: piramidy w Egipcie, wiszące ogrody w Babilonie, świątynia Artemidy w Efezie, posąg Zeusa w Olimpii, Mauzoleum w Halikarnasie, Kolos z Rodos i latarnia morska w Aleksandrii.

Siedlce - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Muchawką; prawa miejskie w 1549; w XIX wieku ośrodek kulturalny Podlasia i ważny ośrodek szkolnictwa średniego; obecnie ośrodek przemysłowy, a także kulturalno-naukowy; ważny węzeł kolejowy; zabytki, m.in. barokowo-klasycystyczny kościół parafialny z XVIII wieku, klasycystyczny pałac (przed 1740), kaplica osiemnastowieczna; ludność 73600 (1993

Sienkiewicz - Henryk, (pseudonim Litwos) 1846-1916. Jeden z najpoczytniejszych pisarzy polskich w skali światowej, także publicysta; laureat Nagrody Nobla w 1905; autor nowel, m.in. Szkice węglem (1880), Janko Muzykant (1880), powieści, zwłaszcza historycznych, pisanych ,,ku pokrzepieniu serc'', m.in. Trylogii, w skład której wchodzą Ogniem i mieczem (1884), Potop (1886), Pan Wołodyjowski (1887-88), a także Krzyżaków (1900) oraz głośnej powieści z czasów Nerona Quo vadis (1896); wiele z jego dzieł zostało sfilmowanych, nie tylko w Polsce

Sieradz - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wartą; w XII wieku wymienione w zapiskach jako jedno z głównych miast polski; prawa miejskie w XIII wieku; w XIII-XIV wieku stolica księstwa; obecnie ośrodek przemysłowo-usługowy; zabytki, m.in. klasztor dominikanów (XIV-XVIII wiek), kościół gotycki (około 1300, z przebudową barokową); ludność 44300

Sierra Leone - Republika Sierra Leone (Republic of Sierra Leone) powierzchnia: 71740 km kw. stolica: Freetown miasta: Koidu, Bo, Kenema, Makeni warunki naturalne: góry na wschodzie, wzgórza i lasy, nadbrzeżne bagna głowa państwa i rządu: rada wojskowa pod kierownictwem Valentine'a Strassera od 1992 system polityczny: przejściowy gospodarka: eksport ziarna palmowego, kakao, kawy, imbiru, diamentów, boksytów, rutylu waluta: leone ludność: 4168 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,5% język: angielski (urzędowy), języki miejscowe religia: animiści 52%, muzułmanie 39%, protestanci 6%, katolicy 2% (1980)

Sikorski - Władysław Eugeniusz (1881- 1943). Polski mąż stanu, generał, naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie; dwukrotny premier rządu; współtwórca polskiej organizacji niepodległościowych (Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego we Lwowie); po odzyskaniu niepodległości w 1918 pełnił ważne funkcje cywilne i wojskowe w odrodzonym państwie; nie uczestniczył w przewrocie majowym Piłsudskiego (1926); 30 września 1939, przedostawszy się do Francji, stanął na czele Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie; w listopadzie 1939 mianowany naczelnym wodzem; główny organizator Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie; od czerwca 1940 w Wielkiej Brytanii; w grudniu 1941 podpisał deklarację w sprawie rozbudowy Armii Polskiej w ZSRR; wiosną 1943 wizytował Armię Polską na Środkowym Wschodzie; w drodze powrotnej zginął w katastrofie samolotowej nad Gibraltarem (4 lipca) w bliżej nie wyjaśnionych okolicznościach

Sinatra - Frank, (Francis Albert) 1915-. Amerykański piosenkarz i aktor filmowy; uwielbiany za barwę głosu i emocjonalny styl śpiewania, zwłaszcza ballad miłosnych, np. My Way; wystąpił m.in. w filmach Stąd do wieczności (1953, Oscar), Guys and Dolls (1955

Singapur - Republika Singapuru (Malujak Singapura) powierzchnia: 622 km kw. stolica: Singapur miasta: Jutong, Changi warunki naturalne: nizinna i płaska wyspa Singapur oraz 57 małych wysepek głowa państwa: Ong Teng Cheong od 1993 szef rządu: Goh Chok Tong od 1990 system polityczny: liberalna demokracja gospodarka: przemysł elektroniczny, petrochemiczny, gumowy, maszynowy, stoczniowy waluta: dolar singapurski ludność: 2703 tysiące (1990), w tym Chińczycy 75%, Malajowie 14%, Tamilowie 7%; roczny przyrost naturalny 1,2% język: malajski (narodowy), chiński, tamilski, angielski - wszystkie urzędowe religia: buddyzm, taoizm, islam, hinduizm, chrześcijaństwo dochód narodowy: 192 miliardów dolarów (1987); 7616 dolarów na osobę

Singer Isaac Bashevis - 1904-1991. Pisarz amerykański, pochodzenia polskiego; w USA od 1935; jego utwory, pisane w jidysz, opisują zwykle życie tradycyjnych wspólnot żydowskich w Polsce i USA, a także dramat starości; m.in. Sztukmistrz z Lublina (1960), Dwór (1967), Spuścizna (1970); Nagroda Nobla w 1978

Siuksowie - (Dakota), grupa północnoamerykańskich Indian równinnych, obecnie żyjąca w rezerwatach w Dakocie Południowej i Nebrasce; język Siuksów należy do grupy makrosiuksyjskiej

Skandynawski, Półwysep - w północno-zachodniej Europie, z Norwegią i Szwecją; nazwa ,,Skandynawia'' politycznie i kulturalnie obejmuje również Danię, Islandię, Finlandię i wyspę Faroa

skauci - członkowie popularnej na całym świecie organizacji młodzieżowej, kładącej nacisk na kształtowanie charakteru, postaw obywatelskich i propagującej zabawy i pracę na świeżym powietrzu; system wprowadzony w 1908 przez Roberta Badena-Powella pod nazwą Boy Scouts i spopularyzowany w książce Scouting for Boys (1908); w Wielkiej Brytanii Stowaryszenie Skautów powołano na mocy dekretu królewskiego w 1912

Skierniewice - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Skierniewką; prawa miejskie w 1457; od XVII wieku rezydencja arcybiskupów; od połowy XIX wieku rozwój przemysłu; obecnie ośrodek przemysłowy i węzeł kolejowy; siedziba Instytutu Sadownictwa i Instytutu Warzywnictwa; zabytki, m.in. pałac arcybiskupów gnieźnieńskich (XVII, XVIII wiek), kościół parafialny (XVIII wiek), dworzec kolejowy (1844-46); ludność 47600 (1993)

Skłodowska-Curie - Maria, 1867-1934. Uczona polska; w 1898 stwierdziła, iż w blendzie uranowej może występować nie znany dotąd radioaktywny pierwiastek; jej mąż, Pierre Curie (1859-1906), porzucił własne badania, aby jej pomóc, i w tym samym roku odkryli istnienie polonu i radu; czyste pierwiastki wyodrębnili w 1902; oboje odmówili opatentowania odkrycia i w 1903, wraz z Antoine'em Becquerelem, otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki; w roku 1911 sama Maria otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za badania pierwiastków promieniotwórczych

skolioza - boczne skrzywienie kręgosłupa; w miejsce korekcji operacyjnej, polegającej na wstawianiu przeszczepów kostnych (dającej prosty, lecz sztywny kręgosłup), wprowadzono elektroniczny stymulator, umieszczany w dolnej części pleców, pozwalający na odpowiednie skurcze mięśni

Słoneczny Układ - Słońce (gwiazda) i wszystkie otaczające je ciała niebieskie: dziewięć planet (Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun i Pluton), ich księżyce, asteroidy i komety; sądzi się, że Układ Słoneczny uformował się z chmury gazu i pyłu w przestrzeni kosmicznej około 4,6 miliardów lat temu; Słońce stanowi 99% jego masy; granica Układu Słonecznego nie jest wyraźnie określona, lecz jedynie zaznaczona obszarem wpływu grawitacyjnego Słońca, który rozciąga się na około 1,5 roku świetlnego, kończąc się prawie w połowie drogi do najbliższej gwiazdy, Alfa Centauri, oddalonej o 4,3 roku świetlnego