Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Słowacja - Republika Słowacka (Slovenska Republika) powierzchnia: 49 tysięcy km kw. stolica: Bratysława miasta: Koszyce, Preszów, Bańska Bystrzyca warunki naturalne: na zachodzie i północy kraju góry Karpaty, równina naddunajska na północy; liczne jeziora i źródła wód mineralnych; lasy dębowe, w których żyją niedźwiedzie głowa państwa: Michal Kovac od 1993 szef rządu: Jozef Moravcik od 1994 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport rudy żelaza, miedzi, magnezytów, produktów chemicznych, tekstylnych, maszynowych waluta: korona ludność: 5270 tysięcy (1991), w tym znacząca mniejszość węgierska; roczny przyrost naturalny 0,4% język: słowacki religia: rzymskokatolicka (ponad 50%), luterańska i inne dochód narodowy: 10 miliardów dolarów (1990); 1887 dolarów na osobę

Słowenia - Republika Słoweńska (Slovenija) powierzchnia: 20251 km kw. stolica: Lublana miasta: Maribor, Kranj, Celje; główny port Koper warunki naturalne: teren górzysty, rzeki Sawa i Drawa głowa państwa: Milan KucSan od 1990 szef rządu: Janez DrnovsSek od 1992 system polityczny: kształtująca się demokracja gospodarka: główne produkty: zboże, buraki cukrowe, bydło, drewno, tekstylia bawełniane i wełniane, stal, samochody waluta: tolar ludność: 2 miliony (1990), w tym Słoweńcy 91%, Chorwaci 3%, Serbowie 2% język: słoweński (przypominający serbsko-chorwacki, zapisywany alfabetem łacińskim)

Słupsk - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Słupią; prawa miejskie w 1310; członek Hanzy, związku miast i kupców w Europie średniowiecznej; jeden z pierwszych ośrodków reformacji na Pomorzu Zachodnim; obecnie ośrodek przemysłowy (m.in. przemysł drzewny, spożywczy, środków transportu), także ośrodek kulturalno-naukowy; zabytki, m.in. kościół Najświętszej Marii Panny (2 połowa XIV wieku, później przebudowywany), zamek (XIV wiek, przebudowa XIX wiek), mury miejskie z basztami i bramami (po 1400); ludność 102400 (1993)

Sofia - stolica Bułgarii od 1879; ludność 1221 tysięcy (1990); przemysł tekstylny, gumowy, maszynowy i elektryczny; leży u podnóża masywu Witosza

sofiści - działająca w V wieku p.n.e. grupa uczonych; prowadzili wykłady z kultury, retoryki i polityki; sceptyczni wobec możliwości uzyskania prawdziwej wiedzy, doskonalili rozumowanie teoretyczne i bardziej byli zainteresowani wygraną w dyskusji niż dochodzeniem do prawdy; Platon uważał ich za nieuczciwych, a termin ,,sofizm'' oznacza celowo błędne rozumowanie

Sofokles - 495-406 p.n.e. Dramaturg grecki, jeden z trzech wielkich tragików (obok Ajschylosa i Eurypidesa); zmodyfikował formę tragedii, wprowadzając trzeciego aktora i rozwijając scenografię; napisał około 120 sztuk, z których zachowało się 7 tragedii: "Antygona", "Edyp król", "Trachinki", "Elektra", "Ajas", "Filoktet" i "Edyp w Kolonie

Sokrates - około 469-399 p.n.e. Filozof ateński; sam nic nie napisał, ale został uwieczniony w dialogach swego ucznia, Platona; walcząc ze sceptycyzmem sofistów zakładał możliwość prawdziwej wiedzy; w etyce prezentował pogląd, że osoba dobra nigdy świadomie nie postępuje źle; prawdziwa wiedza kształtuje się przez dialog i ciągłe pytania oraz porzucenie bezkrytycznego przekonania o własnej wiedzy

Solidarność - niezależny związek zawodowy w Polsce, założony pod przywództwem Lecha Wałęsy we wrześniu 1980; nielegalny w latach 1981-89; później zwyciężył w wyborach do parlamentu, lecz wśród jego kierownictwa szybko powstały podziały; w 1991 Solidarność miała 2,8 milionów członków

Somalia - Demokratyczna Republika Somalii (Al-Dżumhurijja ad-Dimukratijja as-Sumalijja) powierzchnia: 637700 km kw. stolica: Mogadiszu miasta: Hargeisa, Kisimaju, port Berbera warunki naturalne: przeważnie równinna, ze wzgórzami na północy środowisko naturalne: wyrąb drzew (na opał) oraz wypas bydła doprowadził do powiększenia terenów pustynnych głowa państwa i rządu: Ali Mahdi Mohammed od 1991 system polityczny: jednopartyjna republika socjalistyczna gospodarka: eksport bydła, skór, owoców waluta: szyling somalijski ludność: 8415 tysięcy (1990), w tym 350 tysięcy uchodźców z Etiopii i 50 tysięcy w Dżibuti; roczny przyrost naturalny 3,1% religia: muzułmanie sunnici 99% dochód narodowy: 1,5 miliardów dolarów (1987); 290 dolarów na osobę

soul - muzyka stanowiąca bardziej emocjonalną odmianę rhythm and bluesa; charakterystyczny dla niej jest ekspresyjny sposób śpiewania; główni wykonawcy to m.in. Sam Cooke (1931-1964), Aretha Franklin (1942-) i Al Green (1946-); soul powstał w latach 50-tych jako synteza bluesa, gospel i jazzu

Spartakus - zmarł 71 p.n.e. Trak, gladiator, przywódca powstania niewolników w Kapui niedaleko Neapolu; pojmany i ukrzyżowany przez Krassusa, generała rzymskiego

Spielberg - Steven, 1947-. Amerykański reżyser, scenarzysta i producent filmowy; twórca takich przebojów kinowych, jak: Szczęki (1975), Bliskie spotkania trzeciego stopnia (1977), Poszukiwacze zaginionej arki (1981), ET (1982), Jurassic Park (1993); jego filmy łączą sensację i grozę z sentymentalizmem; do ambitniejszych przedsięwzięć należą m.in. Kolor purpury (1985), Imperium słońca (1987), a przede wszystkim Lista Schindlera (1993

Spinoza - Baruch, 1632-1677. Filozof holenderski; wyznawca racjonalnego panteizmu; według niego rozum i materia to dwa rodzaje nieskończonej substancji zwanej Bogiem lub Naturą; determinista, głosił moralność autonomiczną

spirytualizm - pogląd, według którego ludzie mogą się komunikować z umarłymi; powstał w USA w 1848; parali się nim m.in. Arthur Conan Doyle i Gladstone (premier z epoki wiktoriańskiej)

Spokojny, Ocean - (Pacyfik) największy ocean świata rozciągający się od Antarktydy do Cieśninę Beringa; powierzchnia: 166242500 km kw. średnia głębokość: 4188 m największa głębokość oceaniczna: 11034 m w Rowie Mariańskim

spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - firma z ograniczoną odpowiedzialnością prawną (udziałowcy nie mogą stracić więcej, niż wynosiła początkowa wartość ich udziałów), licząca od 2 do 50 udziałowców; firma taka nie może sprzedawać ani odstępować swych udziałów i obligacji.

spółka akcyjna - zarejstrowana prawnie firma, która może emitować swoje akcje i obligacje, będące przedmiotem obrotu na giełdzie; musi mieć co najmniej siedmiu członków; warunkiem istnienia spółki jest dostępność jej dokumentów finansowych do wglądu; poprzez sprzedaż udziałów spółka akcyjna może zdobywać środki finansowe niezbędne do jej dalszego rozwoju

Springsteen - Bruce, 1949-. Amerykański piosenkarz rockowy, autor tekstów i gitarzysta; urodzony w New Jersey; jego muzyka jest mieszanką tradycyjnego rocka i refleksyjnej liryki; teksty często podejmują tematy z życia robotników, np. Born to Run (1975), Born in the USA (1984), albumy z 1992: Human Touch i Lucky Town. e sprite

Sri Lanka - Demokratyczno-Socjalistyczna Republika Sri Lanki (do 1972 Cejlon) powierzchnia: 65600 km kw. stolica: Kolombo (główny port) miasta: Kandy porty: Dżaffna, Galle, Negambo, Trinkomali warunki naturalne: w części północnej i na wybrzeżach powierzchnia nizinna, na południu i w centrum górzysta głowa państwa: Dingiri Banda Wijatunga od 1993 szef rządu: Chandrika Bandaranaike-Kumaratunga od 1994 system polityczny: liberalna republika demokratyczna

Staff - Leopold, 1878-1957. Poeta polski, łączący w swojej twórczości poczucie klasycznej harmonii z wiarą w trwałość dziedzictwa kulturowego i sztuki; związany z impresjonizmem i symbolizmem, a następnie neoklasycyzmem; autor tomów poezji, m.in. Sny o potędze (1901), Ptakom niebieskim (1905), Wysokie drzewa (1932), a także dramatów, przekładów psalmów, dzieł myślicieli starożytnych, J.W. Goethego, F. Nietzschego, R. Rollanda, T. Manna, również wierszy łacińskich J. Kochanowskiego

stajnia Augiasza - w mitologii greckiej, stajnia należąca do Augiasza, króla Elidy; jedna z prac Heraklesa polegała na oczyszczeniu tego budynku, mieszczącego 3 tysiące sztuk bydła, i miała być wykonana w ciągu jednego dnia; Herakles dokonał tego, przepuszczając przez stajnię nurty rzek Alfejos i Penejos

Stambuł - miasto i główny port morski Turcji; ludność 6 620200 (1990); produkcja tkanin, tytoniu, cementu, szkła, towarów skórzanych; założone około 660 p.n.e. jako Bizancjum, w 330 n.e. zmieniono nazwę na Konstantynopol, stolicę cesarstwa bizantyjskiego do 1453, kiedy zdobyli je Turcy; do 1922 stolica imperium otomańskiego jako Istanbul

Stany Zjednoczone Ameryki Północnej - (United States of America, USA) powierzchnia: 9368900 km kw. stolica: Waszyngton, DC miasta: Nowy Jork, Los Angeles, Chicago, Filadelfia, Detroit, San Francisco, Waszyngton, Dallas, San Diego, San Antonio, Houston, Boston, Baltimore, Phoenix, Indianapolis, Memphis, Honolulu, San José warunki naturalne: topografia i typy wegetacji od tropików (Hawaje) do arktyki (Alaska); łańcuchy górskie równoległe do wybrzeża wschodniego i zachodniego; Góry Skaliste rozdzielają zlewiska Pacyfiku od zlewisk Zatoki Meksykańskiej; na północy Wielkie Jeziora; rzeki m.in. Hudson, Missisipi, Missouri, Kolorado, Columbia, Snake, Rio Grande, Ohio środowisko naturalne: największa na świecie ilość ścieków komunalnych na osobę (850 kg) terytoria zależne: Puerto Rico i Mariany Północne (terytorium stowarzyszone), zjednoczone państwa Mikronezji, Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych, Samoa Amerykańskie, Guam, Wake, Midway, Wyspy Marshalla, Belau, Johnston, Sand; głowa państwa i rządu: Bill Clinton od 1993 system polityczny: liberalna demokracja waluta: dolar amerykański ludność: 250372 tysięcy (1990), w tym Amerykanie pochodzenia europejskiego 80%, pochodzenia hiszpańskiego 9%, Murzyni 12%, Azjaci i ludność pochodząca z wysp na Pacyfiku 3%, Indianie amerykańscy, Eskimosi, ludność pochodząca z Aleutów 1%; roczny przyrost naturalny 0,9% język: angielski, hiszpański (oficjalne) religia: chrześcijaństwo 86,5% (katolicyzm 26%, baptyzm 19%, metodyzm 8%, luteranizm 5%), judaizm 1,8%, islam 0,5%, buddyzm i hinduizm około 0,5% dochód narodowy: 3855 miliardów dolarów (1983); 13 451 dolarów na osobę

Staszic - Stanisław, 1755-1826. Polski uczony, filozof, wybitny działacz i pisarz polityczny, czołowy przedstawiciel obozu reformatorskiego w okresie Sejmu Czteroletniego; ksiądz; organizator szkolnictwa zawodowego, inicjator poszukiwań geologicznych (uważany za pierwszego polskiego geologa); prezes Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (od 1808), współzałożyciel m.in. Uniwersytetu Warszawskiego (1816); autor m.in. Przestróg dla Polski (1790), O ziemiorództwie Karpatów...

Steinbeck - John, 1902-1968. Powieściopisarz amerykański; w swych realistycznych powieściach, np. Myszy i ludzie (1937), Grona gniewu (1939, Nagroda Pulitzera w 1940), Na wschód od Edenu (1952), ukazywał życie farmerów i robotników rolnych głównie z Kalifornii; Nagroda Nobla w 1962

Stendhal - (właściwie Marie Henri Beyle) 1783-1842. Powieściopisarz francuski; analizował ludzkie namiętności, ukazując je na tle społeczno-obyczajowym; główne powieści: Czerwone i czarne (1830), Pustelnia parmeńska (1839), wysoko oceniona przez Balzaca w 1840

stoicyzm - grecka szkoła filozoficzna, założona około 300 p.n.e. przez Zenona z Kition; stoicy głosili materializm, wierząc, iż szczęście osiąga się przez akceptację praw wszechświata; popierali braterstwo, potępiali niewolnictwo; nazwa pochodzi od werandy, na której nauczał Zenon

Stonehenge - megalityczna budowla powstała około 2800 p.n.e. na północ od Salisbury w hrabstwie Wiltshire w Anglii; początkowo składała się z 30 kamieni ustawionych pionowo w kole, połączonych u góry kamieniami ułożonymi poprzecznie; długość około 30 m; wewnątrz koła znajdowała się konstrukcja w kształcie podkowy oraz tzw. ołtarz, stojący na osi podkowy naprzeciw wschodzącego słońca; niewykluczone, iż Stonehenge było rodzajem obserwatorium

Strauss Johann - (Baptist) 1825-1899. Austriacki dyrygent i kompozytor, syn kompozytora Johanna Straussa (1804-1849); w 1872 porzucił dyrygowanie i rozpoczął komponowanie operetek, np. Zemsta nietoperza (1874) oraz walców, np. Nad pięknym modrym Dunajem i Opowieści Lasku Wiedeńskiego, które przyniosły mu tytuł ,,króla walca''

Streep - Meryl, 1949-. Aktorka amerykańska; silna osobowość i wielki talent uczyniły z niej jedną z czołowych gwiazd kina; grała m.in. w filmach: Łowca jeleni (1978), Sprawa Kramerów (1979, Oscar), Kochanica Francuza (1980), Wybór Zofii (1982, Oscar), Pożegnanie z Afryką (1985), Chwasty (1988), Pocztówki znad krawędzi (1990

Strefa Gazy - region w Palestynie, znajdujący się pod zarządem Izraela; stolica: Gaza; powierzchna: 363 km kw.; ludność: 645 tysięcy (1989), w tym 446 tysięcy uchodźców

stwardnienie rozsiane - (SM) nieuleczalna, postępująca choroba ośrodkowego układu nerwowego, polegająca na rozpadzie osłonki mielinowej włókien nerwowych mózgu i rdzenia kręgowego; przyczyny nie są znane

Stwosz - Wit, (właściwie: Stosz, Stvos, Stoss) około 1447-1533. Rzeźbiarz, malarz i miedziorytnik, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli późnego gotyku; autor m.in. ołtarza głównego Zaśnięcie Najświętszej Marii Panny w kościele Mariackim w Krakowie, także nagrobka Kazimierza Jagiellończyka w katedrze na Wawelu; Wit Stwosz działał w Norymberdze i Krakowie

Suchocka - Hanna, 1946-. Polityk polski; premier w latach 1992-93; wybrana przez prezydenta Wałęsę na miejsce premiera Waldemara Pawlaka, który nie zdołał utworzyć sprawnie działającego rządu

Sudan - Demokratyczna Republika Sudanu (Dżumhurijjat ad-Diumukratijja as-Sudan) powierzchnia: 2505800 km kw. stolica: Chartum miasta: Omdurman, Dżuba, Wad Medani, Al-Ubajjid, Kassala, Atbara, al-Kadarif, Kusti, Port Sudan warunki naturalne: żyzne doliny Nilu oddzielają Pustynię Libijską na zachód od Pustyni Nubijskiej na wschód środowisko naturalne: kanał Dżonglei dostarczający wodę do północnego Sudanu i Egiptu zagraża łąkom południowego Sudanu głowa państwa: Omar Hasan Ahmed el-Baszir od 1989 szef rządu: Sadik al-Mahdi od 1993 system polityczny: republika militarna gospodarka: eksport bawełny, gumy arabskiej, sezamu, orzeszków ziemnych i sorga waluta: funt sudański ludność: 25164 tysiące (1990); roczny przyrost naturalny 2,9% język: arabski 51% (urzędowy), języki lokalne religia: sunnici 73%, animiści 18%, chrześcijanie 9% (na południu)

Sumatra - druga pod względem wielkości wyspa Indonezji, jedna z Wysp Sundajskich; powierzchnia: 473600 km kw. ludność: 36882 tysięcy (1989) warunki naturalne: na wschód od gór pochodzenia wulkanicznego rozciąga się obszar nizinny o wysokim zalesieniu; główne produkty: kauczuk, ryż, tytoń, herbata, drewno, ropa naftowa i cyna

superego - według Freuda, część umysłu ludzkiego, odpowiedzialna za etykę i narzucone sobie wzorce zachowania; scharakteryzowana jako forma świadomości panująca nad ego wywołująca poczucie winy, kiedy łamany jest kodeks moralny

surfing - dyscyplina sportowa; zawodnik ślizga się na grzbietach dużych fal, stojąc na wąskiej desce z kilem, wykonanej zwykle z lekkich surowców sztucznych, np. włókna szklanego, o długości około 1,8 m (lub około 2,4-7 m, o nazwie ,,,Malibu''); surfing rozwinął się na Hawajach i w Australii;

Swanson - Gloria, (właściwie Gloria Josephine Mae Svenson) 1897-1983. Aktorka amerykańska; gwiazda kina niemego, która kształtowała amerykański gust i modę przez ponad 20 lat; wycofała się z aktywnego życia zawodowego w 1932, jednakże miała kilka świetnych powrotów; wystąpiła m.in. w filmach: A jednak ciało jest słabe (1928), Królowa Kelly (1928, nie ukończony) i Bulwar Zachodzącego Słońca

Syberia - azjatycki region Rosji, ciągnący się od Uralu do Pacyfiku powierzchnia: 12050 tysięcy km kw. miasta: Nowosybirsk, Omsk, Krasnojarsk, Irkuck gospodarka: produkcja energii hydroelektrycznej z rzek: Lena, Ob i Jenisej; leśnictwo; eksploatacja złota, diamentów, ropy naftowej, gazu ziemnego, żelaza, miedzi, niklu, kobaltu

Sycylia - największa wyspa śródziemnomorska, autonomiczny region Włoch; powierzchnia: 25700 km kw.; ludność: 5196800 (1990); stolica: Palermo; porty: Katania, Syrakuzy i Marsala ekport wina marsalskiego, oliwek, cytrusów, rafinowanej ropy, wyrobów petrochemicznych i farmaceutycznych, potasu, asfaltu i marmuru; autonomiczny region Sycylii obejmuje Wyspy Liparyjskie, Egadi, Usticę i Pantellerię; Etna (3323 m) jest najwyższym wulkanem w Europie; ostatnia duża erupcja w 1971

Sydney - stolica i port Nowej Południowej Walii w Australii; ludność 3657 tysięcy (1990); przemysł maszynowy, rafineryjny, elektroniczny, chemiczny, odzieżowy i meblowy; centrum finansowe; siedziba trzech uniwersytetów; XIX-wieczne Muzeum Nauki i Sztuki Stosowanej, najpopularniejsze w Australii

synagoga - dom modlitwy Żydów; jako instytucja powstała po zburzeniu Świątyni Salomona w Jerozolimie w 70 n.e. (rozwijała się jednakże od czasów wygnania babilońskiego); w starożytności - hala, miejsce spotkań publicznych, gdzie czytano Torę; obecnie miejsce modlitw i obrzędów, które mogą się odbywać dopiero w obecności 10 dorosłych mężczyzn

Synaj - półwysep w Egipcie nad Morzem Czerwonym powierzchnia: 65 tysięcy km kw. zasoby naturalne to m.in. ropa naftowa, gaz ziemny i węgiel; woda do irygacji transportowana jest z Nilu pod Kanałem Sueskim;

Syria - Arabska Republika Syrii (Al-Dżumhurijja al-Arabijja as-Surijja) powierzchnia: 185200 km kw. stolica: Damaszek miasta: Haleb (Aleppo), Hims, Hama, Latakia (główny port) warunki naturalne: żyzne niziny, obszary pustynne, łańcuchy górskie, rzeka Eufrat głowa państwa i rządu: Hafez el-Asad od 1991 system polityczny: republika socjalistyczna gospodarka: towary eksportowe: bawełna, kasze, tytoń, ropa naftowa, fosforyty waluta: funt syryjski ludność: 12471 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 3,5% język: arabski (oficjalny) 89%, kurdyjski 6%, ormiański 3% religia: sunnici 74%, alawici (rządząca mniejszość) i inne sekty islamu 16%, chrześcijanie 10% dochód narodowy: 17 miliardów dolarów (1986); 702 dolary na osobę

Szczecin - miasto wojewódzkie i port na Odrze w północno-zachodniej Polsce; w XII wieku republika miejska; członek Hanzy; w XIII-XIV wieku główny ośrodek handlowy Pomorza Zachodniego; obecnie ważny ośrodek przemysłowy i kulturalno-naukowy na Pomorzu; węzeł kolejowy i port lotniczy; zabytki, m.in. kościoły gotyckie (XIV-XVI wiek), ratusz (XIII-XV wiek), kamienica Loitzów (1547), spichlerze (XV wiek, przebudowa w XVII wieku), bramy miejskie (XVIII wiek); ludność 417700 (1993

Szetlandy - wyspy u północnych brzegów Szkocji, na pólnoc od Orkadów powierzchnia: 1400 km kw. miasta: Lerwick (ośrodek adminstracyjny) na Mainlandzie, największej z 19 zamieszkanych wysp warunki naturalne: ponad 100 wysp, z Muckle Flugga włącznie, najdalej na północ wysuniętą częścią Wysp Brytyjskich gospodarka: przetwórstwo ryb, dziewiarstwo na wyspach Fair i Unst, hodowla kucyków; największy w Europie ośrodek wydobycia ropy naftowej - Sullom Voe na Mainlandzie ludność: 22 tysiące (1987)

szkarlatyna - (płonica) ostra choroba zakaźna, występująca zwłaszcza u dzieci, powodowana przez bakterie Streptococcus pyogenes; oznaki to ból gardła i jaskrawoczerwona wysypka, rozprzestrzeniająca się ku dolnej części ciała; po wysypce następuje łuszczenie się skóry; leczenie antybiotykami

Szkocja - północna część Wielkiej Brytanii, w przeszłości niezależne państwo, obecnie część Zjednoczonego Królestwa powierzchnia: 78470 km kw. stolica: Edynburg miasta: Glasgow, Dundee, Aberdeen gospodarka: główne produkty: wyroby elektroniczne, silniki okrętowe i samolotowe, ropa naftowa, gaz ziemny, chemikalia, tekstylia, odzież, papier; drukarstwo, przetwórstwo spożywcze, turystyka waluta: funt szterling język: angielski, celtycki (używany przez 1,3% mieszkańców, głównie górali) ludność: 5113 tysięcy (1987) religia: prezbiteriańska (kościół Szkocji), rzymskokatolicka sławni ludzie: Robert Bruce, Walter Scott, Robert Burns, Robert Louis Stevenson, Adam Smith system polityczny: 72 miejsca w brytyjskim parlamencie w Westminsterze; samorząd lokalny opiera się na podobnych zasadach jak angielski, lecz są różnice w systemie prawnym (<$szkockie prawo$$11809$>); działa ruch na rzecz niezależności lub zwiększenia uprawnień Zgromadzenia Narodowego

Szlezwik-Holsztyn - okręg adminstracyjny (land) w Niemczech powierzchnia: 15700 km kw. stolica: Kilonia miasta: Lubeka, Flensburg, Szlezwik gospodarka: przemysł stoczniowy, inżynieria mechaniczna i elektryczna, przetwórstwo spożywcze ludność: 2613 tysięcy (1988) religia: protestantyzm 87%, katolicyzm 6%

sztuki walki - style walk z bronią lub bez broni, rozwinięte na Wschodzie ze starożytnych technik; do typowych sztuk walki zaliczają się: aikido, judo, jujitsu, karate, kendo i kung fu

Szwecja - Królestwo Szwecji (Konungariket Sverige) powierzchnia: 450 tysięcy km kw. stolica: Sztokholm miasta: Göteborg, Uppsala, Norrköping, Vaasteraas warunki naturalne: góry na zachodzie; równiny na południu; gęste zalesienie; ponad 20 tysięcy wysp przybrzeżnych w pobliżu Sztokholmu środowisko naturalne: 20 tysięcy z 90 tysięcy jezior jest zanieczyszczone przez kwaśne deszcze, w czterech z nich prawdopodobnie wyginęły ryby głowa państwa: król Karol XVI Gustaw od 1973 szef rządu: Ingvar Carlsson od 1994 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: główne towary eksportowe: samoloty, samochody, łożyska kulkowe, wiertła, pociski, wyroby przemysłu elektronicznego, petrochemicznego, tekstylnego i papierniczego, meble, ozdobne szkło, żelazo i stal waluta: korona szwedzka ludność: 8407 tysięcy (1990), w tym 17 tysięcy Lapończyków i 1,2 miliona imigrantów powojennych, głównie z Finlandii, Turcji, Jugosławii, Grecji, Iranu i państw nordyckich; roczny przyrost naturalny 0,1% język: szwedzki (oficjalny); mniejszości posługują się fińskim i lapońskim religia: (państwowa) luteranizm 95% dochód narodowy: 179 miliardów dolarów (1989); 11 783 dolarów na osobę

Ściana Płaczu - w tradycji judaistycznej - Zachodnia ściana; fragment Świątyni Salomona w Jerozolimie; miejsce święte, do którego pielgrzymują Żydzi, by modlić się na głos lub wkłada między jej kamienie kawaki papieru z zapisanymi modlitwami bądź prośbami

Śródziemne, Morze - międzykontynentalne morze, oddzielające Europę od północnej Afryki i wschodniej Azji; długość 3700 km, powierzchnia 2966 tysięcy km kw.; połączone z Atlantykiem (Cieśnina Gibraltarska), Morzem Czerwonym i Oceanem Indyjskim (Kanał Sueski), Morzem Czarnym (Dardanele i morze Marmara); odnogami są morza: Adriatyckie, Egejskie, Jońskie, Tyrreńskie; bardzo zanieczyszczone

świerzb - zakaźna infekcja skóry, powodowana przez świerzbowce Sarcoptes scabiei, które drążą korytarze pod skórą, aby złożyć jaja; leczenie kremami i płynami antypasożytniczymi

Tadżykistan - Republika Tadżykistanu powierzchnia: 143100 km kw. stolica: Duszanbe warunki naturalne: powierzchnia górzysta; ponad połowa terytorium kraju leży na wysokości ponad 3000 m; wielkie górskie lodowce stanowią źródło wody pitnej głowa państwa: Emomali Rachmonow od 1992 szef rządu: Abdulalil Samadow od 1993

Tajlandia - Królestwo Tajlandii (Prathet Tai lub Muang Tai) powierzchnia: 513115 km kw. stolica: Bangkok warunki naturalne: kraj górzysty; jałowa wyżyna na północnym wschodzie, żyzne regiony centralne głowa państwa: król Bhumibol Adulyadej od 1946 szef rządu: Chuan Leekpai od 1992 system polityczny: demokracja pod kontrolą wojskową waluta: baht ludność: 54890 tysięcy, w tym Tajowie 75%, Chińczycy 14%; roczny przyrost naturalny 2% język: taj i chiński (oba urzędowe) religia: buddyści 95%, muzułmanie 4% dochód narodowy: 52 miliardów dolarów (1988); 770 dolarów na osobę

Tajwan - Republika Chińska (Chung Hua Min Kuo) powierzchnia: 36189 km kw. stolica: Tajpej (Taibei) miasta: porty: Kaohsiung, Keelung warunki naturalne: kraj na wyspie, zwanej dawniej Formosą, w pobliżu wybrzeży Chińskiej Republiki Ludowej; góry, niziny na zachodzie głowa państwa: Li Teng-hui od 1988 szef rządu: Lien Chan od 1993 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport tekstyliów, stali, sprzętu elektronicznego i żywności waluta: dolar tajwański ludność: 20730 tysięcy (1992); roczny przyrost naturalny 1,5% język: chiński religia: władze deklarują nastawienie ateistyczne; taoizm, konfucjanizm, buddyzm, chrześcijaństwo dochód narodowy: 120 miliardów dolarów (1988); 6200 dolarów na osobę

Tanzania - Zjednoczona Republika Tanzanii (Jamuhuri ya Muungano wa Tanzania) powierzchnia: 945 tysięcy km kw. stolica: Dodoma (oficjalnie od 1938) miasta: Zanzibar, Mwanza; główny port i faktyczna stolica Dar es Salam warunki naturalne: płaskowyż w centrum kraju, jeziora na północy i zachodzie (Wiktorii, Tanganika, Niasa) głowa państwa i szef rządu: Ali Hassan Mwinyi od 1985 system polityczny: jednopartyjna republika socjalistyczna gospodarka: eksport kawy, bawełny, sizalu, herbaty, tytoniu, orzechów i diamentów waluta: szyling tanzański ludność: 26 milionów (1990); roczny przyrost naturalny 3,5% język: kiswahili, angielski (oba urzędowe) religia: islam 35%, chrześcijaństwo 35%, wyznania miejscowe 30% dochód narodowy: 5 miliardów dolarów (1987); 260 dolarów na osobę

Tarnobrzeg - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wisłą, w Kotlinie Sandomierskiej; prawa miejskie w 1593; obecnie ośrodek Tarnobrzeskiego Okręgu Siarkowego; ważny węzeł kolejowy; zabytki, m.in. barokowy zespół klasztorny dominikanów (XVII-XVIII wiek); ludność 50400 (1993

Tarnów - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Białą, w zachodniej części Kotliny Sandomierskiej; prawa miejskie w 1332; w XIV-XVI wieku ośrodek rzemieślniczy i handlowy; obecnie ośrodek przemysłowy (m.in. zakłady azotowe, przemysł drzewny, spożywczy); ważny węzeł kolejowy; ośrodek kulturalno-naukowy; zabytki, m.in. późnogotycka katedra (XV wiek), renes., nagrobki Tarnowskich i Ostrogskich, Dom Mikołajowski (1524), mury miejskie (XIV wiek, przebudowa w XV-XVI wieku), kamienice w rynku (XVI-XVIII wiek); ludność 122200 (1993

Taylor - Elizabeth, 1932-. Aktorka amerykańska pochodzenia angielskiego; grała m.in. w filmach: Wielka nagroda (1944), Kotka na gorącym blaszanym dachu (1958), Butterfield 8 (1960, Oscar), Kleopatra (1963), Kto się boi Virginii Woolf? (1966, Oscar)

Tel Awiw - (Tel Awiw-Jaffa) miasto w Izraelu nad Morzem Śródziemnym; ludność 320 tysięcy (1987); przemysł włókienniczy, chemiczny, cukrowniczy, poligraficzny; wydawnictwa; założone w 1909 jako żydowska dzielnica willowa na terenie arabskiego miasta Jaffa, z którym się połączyła w 1949.

Tetmajer-Przerwa - Kazimierz, 1865- 1940. Poeta polski, czołowy liryk Młodej Polski, wybitny przedstawiciel dekadentyzmu; twórca liryki nastrojowo-refleksyjnej, erotyków i tzw. wierszy krajobrazowych, ukazujących piękno Tatr, z wykorzystaniem folkloru góralskiego; autor m.in. tomu Poezji (1891-1924), opowieści Na skalnym Podhalu (1903-10), także powieści historycznej Janosik Nędza Litmanowski (1911

tężec - ostra choroba zakaźna wywołana przez jady laseczek tężcowych, dostających się z ziemią do rany; objawy: po około 7-14 dniach wysoka gorączka, sztywność karku, szczękościsk, skurcze mięśni twarzy (tzw. uśmiech sardoniczny), drgawki, powodujące śmierć przez uduszenie; konieczne wczesne wstrzyknięcie surowicy przeciwtężcowej; zapobieganie - szczepienia ochronne.

toczeń - najcięższa postać gruźlicy skóry; objawia się owrzodzeniami i bliznami na twarzy, które następnie rozprzestrzeniają się po całym ciele, niszcząc tkanki; w leczeniu stosuje się środki przeciwgruźlicze oraz naświetlanie promieniami ultrafioletowym

Tokio - stolica Japonii na wyspie Honsiu; ludność 8099 tysięcy (1989), w zespole miejskim 12 milionów; wielkie centrum kulturalne i przemysłowe (przemysł maszynowy, chemiczny, tekstylny, elektroniczny); założone w XVI wieku jako Edo; w 1686 cesarz przeniósł tu swój dwór z Kioto; w 1923 trzęsienie ziemi pochłonęło 58 tysięcy ofiar i spowodowało zniszczenia w większej części miasta; zniszczone ponownie podczas II wojny światowej w wyniku alianckich nalotów; po wojnie odbudowane jako jedno z najnowocześniejszych miast na świecie

Tolkien - J(ohn) R(onald) R(enel), 1892-1973. Pisarz angielski i filolog; główny przedstawiciel gatunku fantasy; autor Hobbita (1937) i trylogii Władca pierścieni (1954-55); profesor germanistyki na uniwersytecie w Oxfordzie (1925-45) oraz anglistyki (1945-59

tomografia komputerowa emisyjna - (PET, skrót od angielskiego positron emission tomography) technika pozwalająca obserwować wnętrze ciała ludzkiego poprzez śledzenie ruchu radioaktywnej substancji podanej pacjentowi przez drogi oddechowe lub w formie zastrzyku; skanery PET określają położenie substancji przez naświetlanie ciała niską dawką promieni gamma; metoda ta była wykorzystywana w badaniach różnych chorób: schizofrenii, choroby Alzheimera, choroby Parkinsona

Tora - (Pięcioksiąg) w judaizmie, pierwsze pięć ksiąg hebrajskiej Biblii (chrześciański Stary Testament); zawiera tradycjonalistyczną historię świata od jego stworzenia do śmierci Mojżesza, a także umowę ludu hebrajskiego ze swoim jedynym Bogiem; Tora podaje reguły postępowania religijnego, a także wzory zachowań społecznych

tornado - najsilniejszy rodzaj trąby powietrznej, czyli cyklonalnych wirów powietrznych strefy podzwrotnikowej; tornado może osiągnąć dużą wysokość, przy średnicy kilkuset metrów; tornado porusza się z prędkością 160-480 km/godz., niszcząc wszystko na swojej drodze; często występuje w środkowym USA i Australii

Toronto - do 1834 York; port i stolica (od 1973) prowincji Ontario, nad jeziorem Ontario w Kanadzie; ludność 3427 tysięcy (1985); ośrodek przemysłowy i handlowy Kanady (banki, przemysł stoczniowy, samochodowy, maszyn rolniczych, spożywczy), a także ośrodek kulturalny (teatry, wydawnictwa, wytwórnie filmowe)

Toruń - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wisłą; w 1233 lokacja miasta przez Krzyżaków; członek Hanzy; miasto urodzin Mikołaja Kopernika (1473); XVI-XVII wiek rozwój gospodarczy miasta (sukiennictwo, handel, rzemiosło, papiernie); obecnie ważny ośrodek kulturalno-naukowy (Uniwersytet Mikołaja Kopernika, placówki PAN, teatry, muzea), także ośrodek przemysłowy; liczne zabytki, w tym m.in. gotyckie kościoły: św. Jana (druga połowa XIII-XV wieku), pofranciszkański Najświętszej Marii Panny (XIII-XIV wiek), św. Jakuba (1309-50), ruiny gotyckiego zamku krzyżackiego (po 1255, zburzony w XV wieku) z zachowanymi dolnymi partiami i wieżami oraz późnobarokowe pałace, domy, spichrze; Toruń jest jednym z najcenniejszych zespołów architektonicznych o średniowiecznym układzie przestrzennym; ludność: 203100 (1993)

transcendentalizm - kierunek filozoficzny, stworzony w XVIII wieku przez Immanuela Kanta i rozwinięty w USA w połowie XIX wieku w mistyczną i społeczną doktrynę; w przeciwieństwie do metafizyki transcendentalizm zajmuje się badaniem warunków istnienia, a nie jego naturą, i pragnie ukazać rozmaite formy naszego oglądu świata

Trocki - Lew, (właściwie Lew Dawidowicz Bronstein) 1879-1940. Rosyjski rewolucjonista; wstąpił do partii bolszewickiej i odegrał czołową rolę w przechwyceniu przez bolszewików władzy w 1917 oraz stworzeniu Armii Czerwonej w latach 1918-20; po śmierci Lenina w 1924 przegrał ze Stalinem walkę o władzę; wydalony z Rosji Radzieckiej w 1929; osiadł w Meksyku, gdzie został zamordowany z polecenia Stalina; Trocki głosił teorię światowej ,,permanentnej rewolucji''; był bezkompromisowym idealistą

Truman - Harry S., 1884-1972. Polityk amerykański; prezydent w latach 1945-53, demokrata; w Iatach 1945 został wiceprezydentem przy F.D. Roosevelcie, a po jego śmierci (w kwietniu 1945) objął prezydenturę; wyraził zgodę na użycie bomby atomowej przeciwko Japonii; zapoczątkował realizację planu Marshalla, mającego na celu odbudowę gospodarki w Europie Zachodniej; popierał integrację państw zachodnich w ramach EWG i NATO; był zwolennikiem ponownego uzbrojenia Niemiec Zachodnich

trzęsienie ziemi - ruchy powierzchni Ziemi wynikające z nagłego uwolnienia ścierających się warstw skorupy ziemskiej; badaniem trzęsienia ziemi zajmuje się sejsmologia; większość trzęsień ziemi występuje wzdłuż uskoków tektonicznych skorupy; największą liczbę trzęsień ziemi powodują ruchy tektoniczne tarcz; przesuwające się obok siebie tarcze mogą się zaklinować i odkształcić, a gdy znów ruszą, powstanie seria fal uderzeniowych (sejsmicznych); siłę trzęsienia ziemi mierzy się według skali Richtera, jego skutki zaś według skali Mercallego; punkt, w którym powstają deformacje powodujące trzęsienie ziemi, nazywa się ogniskiem, punkt na powierzchni Ziemi bezpośrednio nad ogniskiem - epicentrum

Tunezja - Republika Tunezji (Al-Dżumhurija at-Tunusija) powierzchnia: 164150 km kw. stolica: Tunis miasta: Safakis, Sousse, Bizerta warunki naturalne: grunty orne i lasy na północy, pustynie na południu głowa państwa i szef rządu: Zin Al-Abidine Ben Ali od 1987 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport ropy naftowej, fosfatów, tekstyliów, żywności, produktów chemicznych waluta: dinar

Turcja - Republika Turecka (Tuarkiye Cumhuriyeti) powierzchnia: 779500 km kw. stolica: Ankara miasta: Stambuł, Izmir warunki naturalne: centralny płaskowyż otoczony górami; główne rzeki Eufrat i Tygrys głowa państwa: Suleyman Demirel od 1993 szef rządu: Tansu CWiller od 1993 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport bawełny, orzeszków ziemnych, owoców cytrusowych, tytoniu, suszonych owoców, rudy chromu waluta: lira turecka ludność: 58500 tysięcy (1992), w tym Turcy 80%, Kurdowie 12%; roczny przyrost naturalny 2,1% język: turecki (urzędowy), kurdyjski, arabski religia: islam sunnicki 98% dochód narodowy: 112,5 milionów dolarów (1992)

Turkmenistan - Republika Turkmenistanu powierzchnia: 488100 km kw. stolica: Aszchabad miasta: Krasnowodsk, Nebit-Dag warunki naturalne: około 90% powierzchni kraju pokrywa pustynia Kara-Kum głowa państwa: generał Saparmurad Nijazow od 1991 szef rządu: Sachad Muradow od 1992 system polityczny: socjalistyczny, wielopartyjny gospodarka: produkcja jedwabiu, karakułów, futer astrachańskich, dywanów; hodowla owiec; bogate złoża ropy naftowej i gazu, siarki oraz innych surowców waluta: manat ludność: 3860 tysięcy (1992), w tym Turkmeni 72%, Rosjanie 10%, Uzbecy 9%, Kazachowie 3%, Ukraińcy 1% język: turkmeński (urzędowy) religia: islam sunnicki

Tuwim - Julian, 1894-1953. Poeta polski, współtwórca grupy poetyckiej ,,Skamander''; w swojej twórczości łączył żywiołowy ekspresjonistyczny biologizm z refleksją i nastrojowością; autor tomów poetyckich Rzecz czarnoleska (1929), Biblia cygańska (1933), Kwiaty polskie (1949); bogata twórczość satyryczna; także autor wielu popularnych wierszy dla dzieci, m.in. Lokomotywa (1938); znakomity tłumacz dzieł klasyki światowej, w tym rosyjskich, m.in. Rewizora (1929) N.W. Gogola

udar cieplny - stan chorobowy spowodowany nadmiernym działaniem ciepła na organizm; łagodny udar cieplny objawia się gorączką, zmęczeniem, czasami potami; powrót do zdrowia jest szybki, następuje zwykle po odpoczynku i uzupełnieniu soli wydalonej z pote m; ciężki udar cieplny wywołuje zapaść podobną do spowodowanej ostrym wstrząsem i może być śmiertelny, jeśli nie będzie szybko leczony przez ostrożne ochłodzenie ciała i dostarczenie organizmowi płynów w celu złagodzenia odwodnienia

Uganda - Republika Ugandy powierzchnia: 236600 km kw. stolica: Kampala miasta: Jinja, M'Bale, Entebbe, Masaka warunki naturalne: tereny wyżynne, w części zachodniej góry; lasy i pastwiska; w części północno-wschodniej ziemia jałowa głowa państwa: Yoweri Kaguta Museveni od 1986 szef rządu: George Cosmas Adyebo od 1991 system polityczny: młoda republika demokratyczna gospodarka: eksport kawy, bawełny, herbaty, miedzi waluta: szyling ugandyjski ludność: 17593 tysięcy (1990), w tym lud Ganda (większość), a także Niloci (w tym Aczoli), także niewielka liczba Pigmejów; roczny przyrost naturalny 3,3% język: angielski (urzędowy), suahili, inne języki afrykańskie religia: katolicyzm 33%, protestantyzm 33%, islam 16%, animizm dochód narodowy: 3,6 miliardów dolarów (1987); 220 dolarów na osobę

Ukraina - powierzchnia: 603700 km kw. stolica: Kijów miasta: Charków, Donieck, Odessa, Dniepropietrowsk, Ługańsk (Woroszyłowgrad), Lwów, Marianpol (Żdanow), Krzywy Róg, Zaporoże warunki naturalne: Nizina Wschodnioeuropejska, Karpaty, Góry Krymskie rzeki: Dniepr (zapora na Dnieprze zbudowana w 1932), Dniestr, Boh z licznymi źródłami mineralnymi głowa państwa: Leonid Kuczma od 1994 szef rządu: Witalij Masoł system polityczny: młode państwo demokratyczne gospodarka: uprawa zbóż, wydobycie węgla, ropy naftowej, minerałów waluta: grzywna ludność: 51800 tysięcy (1990), w tym Ukraińcy 73%, Rosjanie 22%, Białorusini 1%, Żydzi posługujący się językiem rosyjskim 1%; 1,5 miliona Żydów wyemigrowało do USA, 750 tysięcy do Kanady język: ukraiński sławni ludzie: Iwan Kotlarewski, Taras Szewczenko religia: prawosławie, grekokatolicyzm, katolicyzm

Ułan Bator - do 1924 Urga; stolica Mongolii; ośrodek handlu, produkcji dywanów, wyrobów odzieżowych, alkoholu; ludność 575 tysięcy (1991)

UNESCO - (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury) jedna z organizacji specjalistycznych ONZ, z siedzibą w Paryżu, założona w 1946; USA, których wkład finansowy stanowił 25% budżetu, wycofały się z UNESCO w 1984 z powodu ,,nadmiernego upolitycznienia i błędów w zarządzaniu''; w 1985 wystąpiła Wielka Brytania

UNICEF - (United Nations International Children's Emergency Fund) Międzynarodowy Fundusz Narodów Zjednoczonych Pomocy Dzieciom.

Urugwaj - Wschodnia Republika Urugwaju (Republika Oriental del Uruguay) powierzchnia: 176200 km kw. stolica: Montevideo miasta: PaysanduM, Salto warunki naturalne: trawiaste niziny (pampy), niewielkie wzgórza głowa państwa i rządu: Luis Lacalle Herrera od 1989 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport mięsa i jego przetworów, skór, wełny, produktów przemysłu włókienniczego waluta: peso urugwajskie ludność: 3002 tysiące (1990), w tym Hiszpanie, Włosi, Metysi, Mulaci, Murzyni język: hiszpański (urzędowy) religia: katolicyzm 66% dochód narodowy: 7,5 miliardów dolarów; 2470 dolarów na osobę (1988)

Utah - stan w zachodnim USA powierzchnia: 219900 km kw. stolica: Salt Lake City miasta: Provo, Ogden warunki naturalne: na wschodzie Wyżyna Kolorado, w środkowej części - góry, na zachodzie - Wielka Kotlina, Wielkie Jezioro Słone gospodarka: najważniejsze produkty: wełna, złoto, srebro, węgiel, sól, stal ludność: 1722900 (1990)

Utrecht - prowincja w Holandii, leżąca na południowy-wschód od Amsterdamu, nad Renem powierzchnia: 1330 km kw. ludność: 1026800 (1991) stolica: Utrecht miasta: Amersfoort, Zeist, Nieuwegeun, Veenendaal gospodarka: przemysł chemiczny, włókienniczy, elektryczny; hodowla zwierząt domowych

Uzbekistan - Republika Uzbekistanu powierzchnia: 447400 km kw. stolica: Taszkent miasta: Samarkanda, Buchara, Namangan warunki naturalne: oazy na pustyniach; rzeki: Amu-daria, Syr-daria, Kotlina Fergańska; bogate złoża minerałów głowa państwa: Islam Karimow od 1990 szef rządu: Abdul H. Mutałow od 1991 sytem polityczny: socjalizm pluralistyczny gospodarka: uprawa ryżu, owoców, winorośli, bawełny (uprawiane dzięki nawadnianiu); hodowla jedwabników ludność: 20 300 tysięcy (1990), w tym Uzbecy 71%, Rosjanie 8%, Tadżycy 4%, Kazachowie religia: islam sunnicki

Valentino - Rudolf, (właściwie Rudolfo Alfonso Guglielmi di Valentina d'Antonguolla) 1895-1926. Amerykański aktor filmowy i tancerz, urodzony we Włoszech; archetyp romantycznego kochanka ery hollywoodzkiego kina niemego; debiutował w 1919, pierwszą główną rolę zagrał w filmie Czterech jeźdźców Apokalipsy (1921); wystąpił także w filmach Szejk (1921) oraz Krew na piasku (

Vancouver - wyspa u zachodnich wybrzeży Kanady, część prowincji Kolumbia Brytyjska; powierzchnia: 32136 km kw. miasta: Victoria, Nanaimo, Esquimalt (baza morska)

Vargas Llosa Mario - 1937-. Pisarz peruwiański; autor powieści, m.in. Miasto i psy (1963), Zielony dom (1966), Rozmowa w katedrze (1969) i Wojna końca światów (1982); także działacz polityczny

Velazquez - Diego Rodriguez de Silvay 1599-1660. Malarz hiszpański, urodzony w Sewilli; jeden z najwybitniejszych artystów hiszpańskich XVII wieku; w 1623 został malarzem nadwornym Filipa IV, który rezydował w Madrycie, gdzie Velazquez namalował liczne portrety rodziny królewskiej, a także obrazy o tematyce religijnej i sceny rodzajowe; Las Meninas (1655, Prado, Madryt) to portret grupowy, który zawiera także autoportret artysty, niemniej jednak uwagę przyciąga przede wszystkim postać infantki Małgorzaty Teresy

Verdi - Giuseppe, (Fortunino Francesco) 1813-1901. Kompozytor włoski okresu romantyzmu; jeden z najwybitniejszych twórców opery włoskiej; wzbogacił styl operowy o nowe środki wyrazu dramatycznego; w 1842 napisał operę Nabucco, w 1844 Ernani, w 1851 Rigoletto, w 1853 Trubadura i Traviatę, w 1871 Aidę; najwybitniejszymi dziełami późniejszego okresu są Otello (1887) i Falstaff (1893

Vichy - miejscowość uzdrowiskowa w departamencie Allier, nad rzeką Allier, słynna z cieplic znanych już Rzymianom; podczas II wojny światowej przebywał tam (1940-44) francuski rząd generała PeMtaina, współpracujący z III Rzeszą; uwięził około 135 tysięcy ludzi, internował 70 tysięcy, deportował około 76 tysięcy Żydów, a 650 tysięcy Francuzów wysłał na roboty do Niemiec

Wagner Richard - 1813-1883. Kompozytor niemiecki; zrewolucjonizował XIX-wieczną koncepcję opery, wprowadzając zupełnie nową formę dramatu muzycznego; rozwinął technikę motywu przewodniego leitmotiv; skomponował m.in. opery Tannhaauser (1845), Lohengrin (1850), Tristan i Izolda (1865); w 1872 założył teatr muzyczny (Festival Theatre) w Bayreuth, na którego deskach w 1876 wystawiono jego największe dzieło, tetralogię operową Pierścień Nibelunga; ostatnie dzieło, Parsifal, skomponował w 1882

Wajda - Andrzej, 1926-. Polski reżyser filmowy i teatralny o międzynarodowej sławie; czołowy przedstawiciel polskiej szkoły filmowej i jedna z czołowych postaci powojennego kina europejskiego; jego filmy mówią o trudnej sytuacji i rozczarowaniach jednostki uwikłanej w rozwój wypadków politycznych; twórca takich obrazów jak Kanał (1957), Popiół i diament (1958), Popioły (1965), Wszystko na sprzedaż (1968), Brzezina (1970), Ziemia obiecana (1975), Człowiek z marmuru (1976) i Człowiek z żelaza (1981), za który dostał Złotą Palmę w Cannes w 1981; inscenizacje teatralne, m.in. Biesy według F. Dostojewskiego (1971, 1974), Sprawa Dantona S. Przybyszewskiej (1975), Noc listopadowa S. Wyspiańskiego (1974

Walenty św. - według tradycji biskup Terni; zmarł śmiercią męczeńską w Rzymie; dzień św. Walentego obchodzono 14 lutego, jednakże zwyczaj wysyłania ,,walentynki'' do ukochanej osoby powstał prawdopodobnie dlatego, że w tym dniu obchodzono rzymskie święto luperkalia

Walia - (z angielskiego: Wales, walijskie Cymru) część Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej; zajmuje zachodnie regiony wyspy między kanałem La Manche a Morzem Irlandzkim powierzchnia: 20780 km kw. stolica: Cardiff miasta: Swansea, Wrexham, Newport, Carmarthen gospodarka: towary eksportowe: węgiel i stal; przemysł tradycyjny stracił na znaczeniu, rozwijają się jednak nowoczesne i zmodernizowane przedsiębiorstwa; w Walii znajduje się największa w Wielkiej Brytanii liczba zakładów przemysłowych założonych przez Japończyków; Walia zajmuje pierwsze miejsce w świecie pod względem liczby owiec hodowlanych; ogromne znaczenie ma przemysł mleczarski, a także turystyka waluta: funt szterling ludność: 2836 tysięcy (1987) język: walijski (19% populacji w 1981), angielski religia: protestantyzm, mniejszość katolicka

Wałbrzych - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) w Górach Wałbrzyskich; wczesnośredniowieczna osada słowiańska; prawa miejskie przed 1400; od XIV wieku wydobycie rud srebra i żelaza; w XIX wieku rozwój górnictwa węglowego; obecnie największy ośrodek przemysłowy w Dolnośląskim Zagłębiu Węglowym (kopalnie węgla kamiennego, koksownie); zabytki: klasycystyczne kościół ewangelicki (1785-88), pałac klasycystyczny (1800-03); ludność 140300 (1993)

Wańkowicz - Melchior, 1892-1974. Polski pisarz i publicysta; korespondent wojenny armii polskiej na Bliskim Wschodzie i we Włoszech (1943-46); 1939-58 na emigracji, od 1949 w USA; mistrz opowieści reportażowej wyrosłej z tradycji gawędy szlacheckiej; autor m.in. opowieści wspomnieniowych Szczenięce lata (1934), Ziele na kraterze (1951), Tędy i owędy (1961) oraz dokumentalnej monografii Bitwa o Monte Cassino (1945-47

Warna - port w Bułgarii nad Morzem Czarnym; ludność 320600 (1990); przemysł stoczniowy, chemiczny

Warszawa - stolica Rzeczpospolitej Polskiej, miasto na Nizinie Mazowieckiej, nad Wisłą; najwcześniejsze ślady osadnictwa na Starym Bródnie (X i początek XI wieku) i na Solcu; XV wieku - lokacja miasta na prawie chełmińskim; od końca XIV wieku do 1526 rezydencja książąt mazowieckich i stolica Mazowsza; od 1526 w składzie Korony; w 1611 Zygmunt III osiadł w Warszawie wraz z dworem, odtąd miasto stało się siedzibą monarchy i władz centralnych; ośrodek życia kulturalnego, politycznego i gospodarczego kraju; obecnie liczne zabytki, m.in. trakt królewski, Stare i Nowe Miasto, Łazienki, Wilanów, Ogród Botaniczny (założony w 1818), Praski Ogród Zoologiczny (założony w 1928); siedziba wielu znakomitych uczelni, m.in. Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej, Akademii Muzycznej imienia F. Chopina, Akademii Sztuk Pięknych, oraz instytucji naukowych, m.in. Polskiej Akademii Nauk, i kulturalnych, m.in. Teatru Wielkiego, Teatru Powszechnego, Filharmonii Narodowej; przemysł maszynowy, spożywczy, odzieżowy; ludność 1 642700 (1993

Waszyngton *** stan w północno-zachodnim USA powierzchnia: 176700 km kw. stolica: Olympia miasta: Seattle, Spokane, Tacoma warunki naturalne: Góry Nadbrzeżne i Góry Kaskadowe (najwyższy szczyt Rainier); 90 zapór gospodarka: główne towary: jabłka i inne owoce, ziemniaki, bydło, ryby, drewno i wyroby z drewna, produkty przemysłu papierniczego, spożywczego, materiały lotnicze i kosmiczne, aluminium sławni ludzie: Bing Crosby, Jimi Hendrix, Mary McCarthy, Theodore Roethke

Watergate - afera skandal polityczny w USA; nazwa pochodzi od budynku ,,Watergate'' w Waszyngtonie, DC, siedziby Komitetu Krajowego Partii Demokratycznej podczas wyborów prezydenckich w 1972; pięciu mężczyzn, zatrudnionych przez Komisję na Rzecz Reelekcji Prezydenta (CREEP), zostało ujętych podczas włamania do ,,Watergate'' z elektronicznymi urządzeniami podsłuchowymi; śledztwo ujawniło, że w akcję zamieszany był Biały Dom; odkryto także, że istniał specjalny fundusz (slush fund) do pokrywania nieformalnej działalności tego typu; w sierpniu 1974 prezydent Nixon został zmuszony przez Sąd Najwyższy do wydania kaset magnetofonowych z nagraniami rozmów, które przeprowadził ze swoimi współpracownikami, a które wskazywały na jego współudział w aferze; Nixon sam ustąpił ze stanowiska, w przeciwnym razie zostałby odwołany, m.in. za utrudnianie śledztwa, nadużywanie władzy i inne przestępstwa

Watykan - Państwo Watykańskie (Stato della Cittŕ del Vaticano) powierzchnia: 0,4 km kw. warunki naturalne: położony na Wzgórzach Watykańskich w pólnocno-zachodniej części Rzymu system polityczny: państwo kościoła rzymskokatolickiego waluta: lir włoski ludność: 1 tysiąc (1985) jezyk: łaciński, włoski religia: katolicyzm

wegetarianin - osoba, która nie spożywa żywności zwierzęcej, pochodzącej z uboju - z przyczyn humanitarnych, etycznych, politycznych lub zdrowotnych; wegan wstrzymuje się od spożywania wszelkiej żywności pochodzenia zwierzęcego, a więc także ryb, jaj i mleka

Wenecja - miasto, port i baza morska nad Morzem Adriatyckim, stolica regionu Wenecja Euganejska we Włoszech; ludność 379 tysięcy (1990); najstarsza część jest zbudowana na palach na wyspach; ośrodek turystyczny (Wenecję odwiedza 8 milionów turystów rocznie); przemysł odzieżowy, produkcja wyrobów szklanych, biżuterii, koronczarstwo; od X wieku niepodległa republika, ośrodek handlu, zarządzany przez dożę (najwyższego urzędnika); jeden z głównych ośrodków włoskiego renesansu

Wenezuela - Republika Wenezueli (República de Venezuela) powierzchnia: 912100 km kw. stolica: Caracas miasta: Barquisimeto, Valencia, port Maracaibo warunki naturalne: na północnym zachodzie góry Andy, jezioro Maracaibo; część środkową zajmują sawanny; na wschodzie delta rzeki Orinoko; na południowym wschodzie Wyżyna Gujańska głowa państwa i rządu: Rafael Caldera Rodriquez od 1994 system polityczny: demokratyczna republika federalna gospodarka: towary eksportowe: kawa, drewno, ropa naftowa, aluminium, rudy żelaza, wyroby przemysłu petrochemicznego waluta: bolivar ludność: 19753 tysięcy (1990), w tym Mulaci i Metysi 70%, przybysze europejscy (Hiszpanie, Portugalczycy, Włosi) 20%, Murzyni 9%, rdzenni mieszkańcy 2%; roczny przyrost naturalny 2,8% religia: rzymskokatolicka 96%, wyznania protestanckie 2% język: hiszpański (urzędowy), narzecza indiańskie 2% dochód narodowy: 47,3 miliardów dolarów (1988); około 2629 dolarów na osobę

Werona - miasto w regionie Wenecja Euganejska we Włoszech, nad Adygą; ludność 259 tysięcy (1988); przemysł poligraficzny, papierniczy, meblarski, tworzyw sztucznych; także handel owocami i warzywami

Wersal - miasto w północnej Francji, stolica departamentu Yvelines, w zespole miejskim Paryża; ludność 95240 (1982); wyrosło wokół pałacu Ludwika XV; w parku znajduje się zespół Trianon (z dwoma pałacykami Grand Trianon i Petit Trianon), wybudowany dla Ludwika XIV (przez Jules'a Hardouina Mansarta) i Ludwika XV (przez Jacques'a Gabriela, 1698-1782)

Węgry - Republika Węgierska (Magyar Köztársaság) powierzchnia: 93032 km kw. stolica: Budapeszt miasta: Miszkolc, Debreczyn, Szeged, Pécs warunki naturalne: Wielka Nizina Węgierska zajmuje wschodnią połowę kraju; jezioro Balaton; rzeki Dunaj i Cisa środowisko naturalne: od 35 do 45% wód uległo skażeniu; w Budapeszcie poziom ołowiu przekracza 30-krotnie światowe normy głowa państwa: Arpad Göncz od 1990 szef rządu: Gyula Horn od 1994 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport maszyn, samochodów, żelaza i stali, chemikaliów, owoców i jarzyn waluta: forint ludność: 10300 tysięcy (1992), w tym Węgrzy 92%, Rumuni 3%, Niemcy 2%; roczny przyrost naturalny 0,2% język: węgierski (jeden z nielicznych języków w Europie nieindoeuropejskiego pochodzenia - obok fińskiego i estońskiego) religia: rzymskokatolicka 67%, inne religie chrześcijańskie 25% dochód narodowy: 26 miliardów dolarów (1987); 2500 dolarów na osobę

Wiedeń - stolica Austrii nad Dunajem, u podnóży Lasu Wiedeńskiego; ludność 1481 tysięcy (1986); przemysł maszynowy, elektrotechniczny, precyzyjny

Wielka Brytania - Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland); w tradycji brytyjskiej nazwa Wielka Brytania odnosi się oficjalnie do Anglii, Szkocji i Walii oraz pobliskich wysp (z wyjątkiem Normandzkich i Man); Wielka Brytania wraz z Irlandią Północną tworzy Zjednoczone Królestwo powierzchnia: 244 100 km kw. stolica: Londyn miasta: Birmingham, Glasgow, Leeds, Sheffield, Liverpool, Manchester, Edynburg, Bradford, Bristol, Belfast, Newcastle-upon-Tyne, Cardiff warunki naturalne: wyspa oddzieliła się od kontynentu europejskiego około 6000 p.n.e.; krajobraz górzysty na północy - góry Grampian w Szkocji, Góry Kambryjskie w Walii, Góry Pennińskie w północnej Anglii; rzeki: Tamiza, Severn, Spey terytoria zależne: Anguilla, Bermudy, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Kajmany, Falklandy, Gibraltar, Hongkong (do 1997), Montserrat, Pitcairn, Święta Helena (z Wyspą Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha), Turks i Caicos środowisko naturalne: około 67% lasów (najwyższy procent w Europie) zostało zniszczonych przez kwaśne deszcze głowa państwa: królowa Elżbieta II od 1952 szef rządu: John Major od 1990 system polityczny: liberalna demokracja towary eksportowe, gospodarka: kasze, rzepak, buraki cukrowe, ziemniaki, mięso i przetwory mięsne, drób, produkty mleczne, sprzęt elektroniczny i telekomunikacyjny, maszyny, ropa naftowa i gaz ziemny, wyroby przemysłu petrochemicznego, farmaceutycznego, nawozy sztuczne, samoloty waluta: funt szterling ludność: 57121 tysięcy (1990), w tym Anglicy 81,5%, Szkoci 9,6%, Walijczycy 1,9%, Irlandczycy 2,4%, mieszkańcy Ulsteru 1,8%; roczny przyrost naturalny 0,1% religia: chrześcijaństwo (protestanci 55%, katolicy 10%), islam, judaizm, hinduizm, sikhizm język: angielski, walijski, celtycki dochód narodowy: 758 miliardów dolarów (1988); 13329 dolarów na osobę

Wielkanocna, Wyspa - (Rapa Nui) należąca do Chile wyspa na południowym Pacyfiku, część Polinezji, około 3500 km na zachód od wybrzeża Chile; powierzchnia: ok.166 km kw.; ludność: 2 tysiące (1985);

Wielki Kanion - wąwóz w północnej części stanu Arizona w USA; jego środkiem płynie rzeka Kolorado, przecinając wielobarwny masyw skalny; długość Wielkiego Kanionu wynosi 350 km, szerokość 6-29 km, głębokość ponad 1,7 km

Wietnam - Wietnamska Republika Socjalistyczna (Cong Hoa Xa Hoi Chu Nghia Vičt Nam) powierzchnia: 329600 km kw. stolica: Hanoi miasta: porty: Ho Szi Min (dawny Sajgon), Da Nang, Hajfong warunki naturalne: niziny przy ujściach Mekongu i Rzeki Czerwonej - głównie tereny rolnicze, najgęściej zaludniony obszar kraju; lasy tropikalne; w części północnej i północno-zachodniej teren górzysty środowisko naturalne: około 2,2 milionów hektarów lasów zostało zniszczonych podczas działań wojennych; podjęto próbę sadzenia 500 milionów drzew każdego roku głowa państwa: Le Duc Anh od 1992 szef rządu: Vo Van Kiet od 1991 system polityczny: komunizm gospodarka: towary eksportowe: ryż, kauczuk, węgiel, żelazo, apatyty waluta: dong ludność: 68488 tysięcy (1990); 750 tysięcy Chińczyków opuściło Wietnam w latach 1975-79, część osiedliła się w południowo-zachodnich Chinach, inni uciekli drogą morską (na łodziach) do Hongkongu i dalej; roczny przyrost naturalny 2,4% język: wietnamski (urzędowy), francuski, angielski, język Khmerów, chiński, dialekty lokalne religia: buddyzm, taoizm, konfucjanizm, chrześcijaństwo dochód narodowy: 12,6 miliardów dolarów (1987); 180 dolarów na osobę

Wilde - Oscar, (Fingal O'Flahertie Wills) 1854-1900. Pisarz irlandzki; finezyjnym i błyskotliwym stylem prowadzenia rozmów podbił angielską socjetę, a za sprawą serii wykładów - także USA; w 1891 opublikował swą jedyną powieść Portret Doriana Graya, a następnie dowcipne, pełne uroku sztuki: Kobieta bez znaczenia (1893), Brat marnotrawny (1895); w 1895 oskarżony o homoseksualizm i skazany na dwa lata więzienia; zmarł na wygnaniu

Wimbledon - kompleks 18 kortów trawiastych w południowym Londynie, na których rozgrywane są mecze międzynarodowych mistrzostw w tenisie ziemnym

Windsor Castle - rezydencja królów angielskich w Windsorze w Berkshire, założona przez Wilhelma Zdobywcę na miejscu dawnej fortecy; w kaplicach św. Jerzego oraz Albert Memorial spoczywają królowie Jerzy III, Jerzy IV i Wilhelm IV; w przylegającym do zamku parku znajduje się Royal Mausoleum, w którym pochowani są królowa Wiktoria i książę Albert

windsurfing - sport wodny, łączący elementy surfingu i żeglarstwa, uprawiany na unoszącej się na wodzie desce ze statecznikiem zamiast steru, wyposażonej w miecz oraz maszt, bom i żagiel, używane jednocześnie do napędu i sterowania; rozwinął się w USA w 1968; w 1984 został włączony do programu igrzysk olimpijskich jako część zawodów żeglarskich; w 1992 utworzono osobne kategorie dla kobiet i mężczyzn; co roku rozgrywane są mistrzostwa świata w windsurfingu

Wirginia - stan we wschodniej części USA powierzchnia: 105600 km kw. stolica: Richmond miasta: Norfolk, Virginia Beach, Newport News, Hampton, Chesapeake, Portsmouth Hall (miejsce urodzenia Roberta Lee), Williamsburg, Jamestown i Yorktown - miasta o znaczeniu historycznym gospodarka: główne produkty: kukurydza, tytoń, jabłka, orzeszki ziemne, węgiel, statki, ciężarówki, chemikalia, wyroby przemysłu spożywczego i włókienniczego ludność: 6187400 (1990). ô Wirginia Zachodnia - stan we wschodniej części USA powierzchnia: 62900 km kw. stolica: Charleston miasta: Huntington, Wheeling warunki naturalne: góry Allegheny, rzeka Ohio

Wisconsin - stan w północno-środkowym USA powierzchnia: 145500 km kw. stolica: Madison miasta: Milwaukee, Green Bay, Racine gospodarka: główne produkty: wyroby mleczarskie (I miejsce w USA), kukurydza, siano, maszyny rolnicze i przemysłowe, silniki i turbiny, instrumenty precyzyjne, wyroby przemysłu papierniczego, samochody i ciężarówki ludność: 4891800 (1990)

witaminy - związki organiczne; w małych ilościach niezbędne dla normalnego funkcjonowania organizmu; wiele z nich pełni rolę koenzymów, niewielkich molekuł, któ-re umożliwiają efektywne działanie enzymów; obecne w wymaganych ilościach w odpowiedniej diecie; brak witamin prowadzi do zaburzeń w metabolizmie (chorób niedoborowych), leczonych poprzez uzupełnianie brakujących witamin; dzielą się na rozpuszczalne w wodzie (B, C) i rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K)

wiwisekcja - dokonywanie operacji na żywych organizmach w celach doświadczalnych; termin często odnoszony przez przeciwników wiwisekcji do wszelkich eksperymentów chirurgicznych na zwierzętach

Włochy - Republika Włoska (Repubblica Italiana) powierzchnia: 301300 km kw. stolica: Rzym miasta: Mediolan, Turyn; porty: Neapol, Genua, Palermo, Bari, Katania, Triest warunki naturalne: kraj górzysty (Alpy Nadmorskie, Dolomity, Apeniny), nizinne wybrzeża; rzeki: Adyga, Arno, Pad, Tybr; wyspy: Sycylia, Sardynia, Elba, Capri, Ischia, Liparyjskie; jeziora: Como, Maggiore, Garda środowisko naturalne: Mediolan jest miastem najbardziej zanieczyszczonym dwutlenkiem siarki; rzeka Pad, o zatruciu 10-krotnie przekraczającym dopuszczalne normy, co roku wydala do morza około 234 t arszeniku gospodarka: eksport wina (największy producent na świecie), owoców, warzyw, tkanin (największy w Europie producent jedwabiu), odzieży, wyrobów skórzanych, pojazdów silnikowych, sprzętu elektrycznego, środków chemicznych, marmuru (kararyjskiego), siarki, rtęci, żelaza, stali głowa państwa: Oscar Luigi Scalfaro od 1992 system polityczny: republika demokratyczna waluta: lir ludność: 57657000 (1990); roczny przyrost naturalny 0,1% język: włoski, niemiecki, francuski, słoweński, albański religia: katolicyzm 100% (religia państwowa) dochód narodowy: 748 miliarów dolarów (1988); 13052 dolarów na osobę

Wonder - Stevie, (właściwie Steveland Judkins Morris) 1950-. Amerykański muzyk, piosenkarz i autor tekstów piosenek; związany z wytwórnią Motown Records; niewidomy od urodzenia; kiedy miał 12 lat, utwór Fingertips stał się jego pierwszym przebojem; do późniejszych przebojów, z których większość sam skomponował, należą My Cherie Amour (1973), Master Blaster (Jammin') (1980); album Innervisions

Woolf - Virginia, (właściwie Virginia Stephen) 1882-1941. Pisarka angielska, krytyk literacki; początkowo zajmowała się problemami kobiet, które pragną połączyć życie rodzinne z realizacją ambicji zawodowych; powieść Pani Dalloway (1925) jest doskonałym przykładem techniki tzw. strumienia świadomości (stream of consciousness), której była jednym z twórców; późniejsze książki to m.in. Do latarni morskiej (1927), Orlando (1928) i Lata (1937), dotycząca konieczności niezależności ekonomicznej kobiet

wstrząśnienie mózgu - uszkodzenie mózgu w wyniku urazu mechanicznego, czego następstwem jest uszkodzenie komórek nerwowych; objawia się utratą przytomności, spadkiem ciśnienia krwi i tętna

wścieklizna - (wodowstręt) śmiertelna choroba centralnego układu nerwowego, groźna dla wszystkich ciepłokrwistych organizmów; przenoszona w ślinie chorych zwierząt (np. w wyniku pogryzienia przez psa)

wudu - ( voodoo ) zbiór wierzeń i praktyk magicznych wyznawanych w niektórych częściach Afryki, Ameryki Południowej i Indii Zachodnich (zwłaszcza na Haiti); powstał w XVII wieku wśród niewolników na plantacjach jako połączenie katolicyzmu i zachodnioafrykańskich tradycji religijnych; wyznawcy wudu pozostają we wspólnocie kościoła rzymskokatolickiego; wudu uznaje istnienie loa - duchów, które angażują się w sprawy ludzi (niektóre z nich odpowiadają świętym katolickim); są przywoływane przez kapłana (houngan) lub kapłankę (manbo) podczas ceremonii, w której wyznawcy zostają nawiedzeni przez duchy i wprowadzeni w trans

Wybicki - Józef, 1747-1822. Polski działacz polityczny, pisarz i publicysta; uczestnik konfederacji barskiej; jeden z czołowych działaczy królewskiego obozu reform; uczestnik powstania kościuszkowskiego od 1795 na emigracji; od 1805 członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk; autor wierszy, komedii obyczajowych i politycznych, na trwałe zapisał się na kartach historii jako twórca słów hymnu polskiego - Mazurka Dąbrowskiego (1797

wybielanie - proces dekoloryzacji materiałów barwnych; wyróżniamy dwa główne rodzaje wybielania: przez utlenianie pigmentów, jakie zachodzi pod wpływem promieni słonecznych lub chloru w warunkach domowych, oraz wybielanie redukowane przy użyciu dwutlenku siarki

Wybrzeże Kości Słoniowej - Republika Wybrzeża Kości Słoniowej (République de Cóte d'Ivoire) powierzchnia: 322463 km kw. stolica: Jamoussoukro miasta: Bouaké, Daloa porty: Abidżan, San Pedro warunki naturalne: lasy równikowe (wycinane z powodu eksploatacji drewna) na południu; sawanna i niskie góry na północy środowisko naturalne: około 85% powierzchni lasu równikowego zostało zniszczone na skutek działalności człowieka głowa państwa: prezydent tymczasowy Henri Konan Bédié od 1993 system polityczny: zaczątki republiki demokratycznej gospodarka: eksport kawy, kakao, drewna, produktów przetwórstwa ropy naftowej waluta: frank ludność: 12070000 (1990); roczny przyrost naturalny 3,3%

wykrywacz kłamstwa - urządzenie sporządzające graficzny zapis pewnych czynności organizmu, np. piersiowego i brzusznego oddychania, ciśnienie krwi, pulsu, reakcji galwanicznych skóry (zmian w oporze elektrycznym skóry); zaznaczone zmiany w tych czynnościach podczas udzielania przez daną osobę odpowiedzi mogą wskazywać kłamstwo

wylew krwi do mózgu - wstrząs spowodowany przerwaniem naczynia krwionośnego w mózgu na skutek wysokiego ciśnienia tętniczego i zwapnienia arterii lub wywołany chroniczną intoksykacją ołowiem lub alkoholem; skutkiem wylewu krwi do mózgu może być zgon lub uszkodzenie części mózgu, prowadzące do paraliżu ciała i zaburzeń umysłowych; objawy są długotrwałe, lecz z czasem mogą ustąpić

WYSIWYG - (skrót od angielskiego - what you see is what you get - co widzisz, to twoje) w informatyce, program, dzięki któremu na ekranie wyświetla się dokładny obraz końcowego wydruku; np. WYSIWYG edytora tekstu pokazuje rzeczywistą długość linii, podział na strony, rozmiar i krój pisma

Wyspiański - Stanisław, 1869-1907. Polski dramatopisarz, poeta i malarz; największy po romantykach twórca polskiego dramatu, m.in. Warszawianka (1898), Klątwa (1899), Wesele (1901), Wyzwolenie (1903), Noc listopadowa (1904); wraz z J. Matejką i J. Mehofferem pracował przy polichromii kościoła Mariackiego; w twórczości plastycznej przeważało pastelowe malarstwo portretowe, m.in. Dziewczynka w niebieskim kapeluszu (1895), Portret Elizy Pareńskiej (1905), autor projektów witraży, m.in. dla katedry wawelskiej (nie zrealizowane), dla kościoła franciszkanów (1897-1902

Wyszyński - Stefan, 1901-1981. Arcybiskup gnieźnieński i warszawski, kardynał, przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski, zwany prymasem tysiąclecia; wybitny mąż stanu, niezłomny patriota, represjonowany za swoją postawę i więziony przez władze PRL; wielki autorytet moralny, odegrał kluczową rolę w łagodzeniu konfliktów społecznych

zaćma - (katarakta) zmętnienie soczewki oka połączone z częściową lub zupełną utratą wzroku, dotykające zwłaszcza ludzi starszych (zaćma starcza). ' zaćmienie *** przejście jednego ciała astronomicznego przez cień drugiego, także zasłonięcie części lub całej tarczy ciała niebieskiego przez inne; pojęcie to zwykle stosuje się w odniesieniu do zaćmienia Słońca i Księżyca, które mogą być całkowite albo częściowe, ale także do zaćmienia przez Jowisza jego satelitów; zakrycie gwiazdy przez ciało niebieskie w Układzie Słonecznym nazywa się okultacją

Zair - (Republika Zairu, dawne Kongo Belgijskie) powierzchnia: 2344900 km kw. stolica: Kinszasa miasta: Lubumbashi, Kananga, Kisangani, porty: Matadi, Boma warunki naturalne: dorzecze rzeki Kongo, lasy tropikalne, sawanna, w części wschodniej i zachodniej góry głowa państwa: Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu wa Zabanga od 1965 szef rządu: Joseph Kengo Wa Dondo od 1994 system polityczny: wielopartyjna republika socjalistyczna gospodarka: eksport kawy, miedzi, kobaltu (80% produkcji światowej), diamentów, oleju palmowego

Zakopane - miasto w województwie małopolskim, leżące u podnóża Tatr, nad rzeką Zakopianką, zwane zimową stolicą Polski; od 1886 uzdrowisko; największy w Polsce ośrodek sportów zimowych i turystyki; siedziba Muzeum Tatrzańskiego, Muzeum J. Kasprowicza (Harenda) i Muzeum K. Szymanowskiego (willa ,,Atma''); prawa miejskie 1933; ludność: 28200 (1993

Zambia - Republika Zambii powierzchnia: 752 600 km kw. stolica: Lusaka miasta: Kitwe, Ndola, Kabwe, Chipata, Livingstone warunki naturalne: zalesiony płaskowyż poprzecinany licznymi ciekami rzek głowa państwa i rządu: Frederick Chiluba od 1991 system polityczny: wielopartyjna republika socjalistyczna gospodarka: eksport miedzi, kobaltu, cynku, szmaragdów, tytoniu waluta: kwacha ludność: 8119 (1990); roczny przyrost naturalny: 3,3 % język: angielski (urzędowy), języki Bantu religia: chrześcijaństwo 66%, animizm, hinduizm, islam dochód narodowy: 2,1 miliardów dolarów (1987); 304 dolarów na osobę (1986)

Zamość - miasto wojwódzkie nad Łabuńką; w 1580 założone przez Jana Zamojskiego (1542- 1605), kanclerza wielkiego koronnego, twórcę potęgi rodu Zamojskich; także założył Akademię Zamojską i drukarnię (1594); od XIX wieku do 1975 miasto powiatowe; Zamość należy do najwybitniejszych zabytków renesansowych w skali światowej; ludność: 65400 (1993

Zanzibar - wyspa koralowa wchodząca w skład Tanzanii powierzchnia: 1658 km kw. (długość: 80 km) miasta: Zanzibar (główny port) gospodarka: uprawa goździków, palmy kokosowej (kopra) ludność: 571000 (1985) historia: wyspa zasiedlana przez kupców arabskich, w VII wieku sułtanat; w latach 1890-1963 od protektoratem brytyjskim; od 1963 republika ( wraz z wyspą Pemba, kilkoma okolicznymi wyspami i pasmem lądu ); w 1964 połączona z Tanganiką w Tanzanię

zapalenie mózgu - (encephalitis) choroba prawie zawsze wywoływana przez wirusy, ale również przez pasożyty, grzyby lub malarię; zróżnicowana pod względem przebiegu, od krótkotrwałego, relatywnie lekkiego bólu głowy, senności i gorączki do paraliżu, śpiączki i śmierci; jeden z rodzajów takiej infekcji wirusowej jest nazywany śpiączką afrykańską

zapalenie nerek - (nephritis) schorzenie nerek spowodowane zapaleniem bakteryjnym lub zaburzeniami w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu wpływającymi na nerki (np. zapaleniem gardła spowodowanym przez paciorkowce); przebieg choroby może być gwałtowny lub przewlekły; w zależności od tego stosuje się różne sposoby leczenia, począwszy od antybiotyków aż po dializę; zespół objawów zapalenia nerek (białkomocz z obrzękami) zwany jest chorobą Brighta

zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych - (meningitis cerebro-spinalis) stan zapalny opon otaczających mózg spowodowany infekcją bakteryjną lub wirusową; bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest dużo groźniejsze, mimo że możliwe do wyleczenia antybiotykami; diagnoza przez punkcję lędźwiową.

zapalenie wątroby, nagminne - hepatitis epidemica, infekcyjna choroba wątroby, zwykle wywoływana przez wirus, czasami także przenoszona drogą pozajelitową, np. przez strzykawkę (żółtaczka zaszczepiona); objawia się osłabieniem organizmu, nudnościami i żółtaczką; może wystąpić epidemicznie; potocznie zwana żółtaczką

Zapolska - Gabriela, (właściwie: Maria Gabriela Śnieżko-Błocka, pseudonim Józef Maskoff) 1857-1921. Polska pisarka i publicystka, aktorka; czołowa komediopisarka polskiego naturalizmu, demaskatorka mieszczańskiej obłudy moralnej; autorka komedii, m.in. Żabusia (1879), Ich czworo (1907), Moralność pani Dulskiej (1906), powieści i opowiadań

zatrucie ciążowe - ciężki zespół chorobowy, objawiający się wysokim ciśnieniem krwi, obrzękami, a nawet konwulsjami, choć zwykle ogranicza się do tzw. stanu przedrzucawkowego; zagraża życiu matki i płodu; przyczyny zatrucia ciążowego nie są w pełni wyjaśnione, prawdopodobnie jest ono następstwem niedokrwienia łożyska; znika po rozwiązaniu; nie leczone może przejść w rzucawkę

Zelandia *** (Zeeland) prowincja w południowo-zachodniej Holandii powierzchnia: 1790 km kw. stolica: Middelburg miasta: Vlissingen, Terneuzen, Goes ludność: 357500 (1991) produkty: wyroby mączne, ziemniaki

zez - nieprawidłowe ustawienie jednej lub obu gałek ocznych; może być zbieżny, rozbieżny, do góry lub do dołu

Zieloni - partia polityczna, której celem jest ,,ochrona planety i jej mieszkańców''; program swój opiera na przesłance, iż ustawiczny wzrost gospodarczy nie jest długotrwały; partia ta nie ma lidera, jej struktura odzwierciedla zasadę decentralizacji; partie Zielonych rozprzestrzeniły się w Europie Zachodniej w latach 70-tych, w Europie Wschodniej - od 1988; partie w różnych krajach mają ze sobą kontakt, ale nie należą do żadnej grupy nacisku; w 1992 Zieloni posiadali pewną liczbę miejsc w parlamentach: w Austrii 9, w Belgii 13, w Finlandii 8, we Włoszech 20, w Luksemburgu 2, w Republice Irlandii 1, w Grecji 1 i w Niemczech 2; 29 członków Parlamentu Europejskiego to przedstawiciele Zielonych (Belgia 3, Francja 8, Włochy 7, Holandia 2, Hiszpania 1, Niemcy 8

Zimbabwe - Republika Zimbabwe powierzchnia: 390 300 km kw. stolica: Harare miasta: Bulawayo, Gwelo, Kwekwe, Mutare, Hwange warunki naturalne: tereny wyżynne, góry w części wschodniej; rzeki.: Zambezi, Limpopo głowa państwa i rządu: Robert Mugabe od 1987 system polityczny: republika socjalistyczna gospodarka: eksport tytoniu, bawełny, kawy, złota, srebra, miedzi waluta: dolar Zimbabwe ludność: 10205000 (1990), w tym Maszona 80%, Matabele 19%, około 100 tysięcy ludności pochodzenia europejskiego; roczny przyrost naturalny: 3,5% język: angielski (urzędowy), szona, ndebele religia: chrześcijaństwo, islam, hinduizm, animizm

Zjednoczone Emiraty Arabskie - (Doulat al-Imarat al-Arabija al-Muttahida) państwo federacyjne, w skład którego wchodzi 7 emiratów: Abu Zabi, Adżman, Dubajj, al-Fudżajra, Ras al-Chajma, Szardża, Umm al-Kajwajn powierzchnia: 83657 km kw. stolica: Abu Zabi miasta: Dubajj (główny port) warunki naturalne: pustynie, płaskie równiny na wybrzeżu, na wschodzie góry głowa państwa i rządu: szejk sułtan Zajed An-Nahajan z Abu Zabi od 1971 system polityczny: absolutyzm gospodarka: eksport ropy naftowej i gazu ziemnego, daktyli, ryb waluta: dirham ludność: 2250000 (1990), w tym 10% ludności koczowniczej; roczny przyrost naturalny 6,1% język: arabski (urzędowy), farsi, hindu, urdu, angielski religia: islam 96%, chrześcijaństwo, hinduizm dochód narodowy: 22 miliardów dolarów (1987); 11900 dolarów na osobę

Żeleński - Tadeusz, (pseudonim Boy) 1874- 1941. Polski pisarz, tłumacz, krytyk teatralny i literacki, publicysta i satyryk, z wykształcenia lekarz; wybitny tłumacz klasyki francuskiej; autor wielu tekstów dla kabaretu krakowskiego ,,Zielony Balonik'', m.in. Słówek (1913), także tekstów publicystycznych, krytyczno-literackich, m.in. Dziewice konsystorskie (1929), Obrachunki fredrowskie (1934

Żeromski - Stefan, (pseudonim Maurycy Zych, Józef Katerla) 1864-1925. Polski pisarz i publicysta; współtwórca i pierwszy prezes ZZLP (od 1920), założył polski Pen-Club (1924), autor powieści społeczno-obyczajowych i historycznych, opowiadań i nowel, piewca urody życia, twórca m.in. Syzyfowych prac (1898), Ludzi bezdomnych (1900), Popiołów (1904), Przedwiośnia (1925), także dramatów, m.in. Uciekła mi przepióreczka (1924); uważany za jednego z największych twórców prozy polskiej

żółciowy woreczek - pęcherzykowaty narząd, biorący udział w procesie trawienia u większości kręgowców; u człowieka znajduje się na dolnej powierzchni wątroby i jest połączony przewodem żółciowym z jelitem małym; przechowuje żółć z wątroby; w wypadku gdy kamienie żółciowe lub infekcja spowodują stan zapalny, woreczek żółciowy jest usuwany chirurgicznie przez otwarcie jamy brzusznej lub endoskopię. đ żółć *** żółtobrązowawy płyn wydzielany przez wątrobę; u większości kręgowców żółć magazynowana jest w pęcherzyku żółciowym (zwanym także woreczkiem żółciowym), z którego spływa przewodami do dwunastnicy podczas trawienia pokarmu; żółć składa się z wody, soli barwników żółciowych, cholesterolu i lecytyny oraz soli mineralnych; sole biorą udział w rozbijaniu i przyswajaniu kwasów; barwniki są produktami rozpadu starych czerwonych ciałek krwi, które przechodzą przez jelito i zostają wydalone.

Żydzi - wyznawcy judaizmu, także semiccy mieszkańcy Bliskiego Wschodu, uważający się za potomków starożytnych Hebrajczyków; obecnie wielu Żydów uznaje swe dziedzictwo kulturowe, ale nie praktykuje tradycyjnych obrzędów religijnych; nazwa powstała w średniowieczu w Europie i wywodzi się z łacińskiego słowa Judeans, oznaczającego członków plemienia Judy;