Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Andromedy Wielka Mgławica - galaktyka w gwiazdozbiorze Andromedy, oddalona od Ziemi o 2,2 miliony lat świetlnych; najodleglejszy obiekt widoczny gołym okiem; największa z lokalnej grupy galaktyk; podobnie jak Droga Mleczna jest spiralą okrążaną przez kilka galaktyk towarzyszących, ale zawiera dwa razy więcej gwiazd; jej szerokość wynosi około 200 tysięcy lat świetlnych

angielska architektura - główne style: anglosaski, normandzki, wczesnoangielski (przykładem jest opactwo w Westminsterze), gotyk angielski, późny gotyk (perpendykularny - XV wiek), styl Tudorów (nazwa odnosząca się głównie do budynków gospodarczych z lat 1485- 1558), Jakuba (z czasów panowania Jakuba I), Stuartów (obejmujący renesans i styl królowej Anny), styl z czasów panowania czterech pierwszych Jerzych, gotyckie odrodzenie w XIX wieku, styl modernistyczny i postmodernistyczny; wybitni architekci: Christopher Wren, Inigo Jones, John Vanbrugh, Nicholas Hawksmoor, Charles Barry, Edwin Lutyens, Hugh Casson, Basil Spence, Frederick Gibberd, Denys Lasdun, Richard Rogers.

angielski język - z germańskiej rodziny języków indoeuropejskich; według tradycji cztery główne etapy rozwoju w ciągu ponad 1500 lat: staroangielski lub anglosaski (około 500-1050) zakorzeniony w dialektach najeźdźców (Jutów, Anglów, Sasów i Fryzów); średnioangielski (około 1050-1550), na który wpływ wywarł normandzki język francuski po podboju Anglii przez Normanów w 1066 oraz łacina kościelna; wczesny nowoangielski (około 1550- 1700), obejmujący ujednolicenie rozmaitych wpływów średnioangielskich; oraz późny nowoangielski (od około 1700), obejmujący rozwój i upowszechnianie obecnego znormalizowanego angielskiego języka; za sprawą kolonizacji i handlu od XVII wieku angielski język rozpowszechnił się na całym świecie; pozostaje najważniejszym językiem międzynarodowym w handlu i technice; używany w wielu odmianach, np. brytyjskiej, amerykańskiej, kanadyjskiej, zachodnioindyjskiej, indyjskiej, singapurskiej, nigeryjsakiej oraz licznych żargonach chińsko-angielskich i kreolskich.

Anglia - największa część Wielkiej Brytanii powierzchnia: 130 357 km kw. stolica: Londyn historia: czasy przedromańskie Brytania starożytna V-VII wiek Anglosasi opanowali całą Anglię z wyjątkiem Kornwalii i Kumberlandii, tworząc królestwa obejmujące Northumbrię, Mercję, Kent i Wessex około 597 nawrócona na chrześcijaństwo przez św. Augustyna
829 Egbert z Wessex przyjęty jako suweren całej Anglii
878 Alfred odstąpił północną i wschodnią Anglię najeźdźcom duńskim, ale utrzymał ich z dala od Wessex 1066 podbój normandzki; Anglia przeszła w ręce Francji pod panowanie Wilhelma Zdobywcy 1172 Henryk II został królem Irlandii i założył tam kolonię
1215 król Jan zmuszony do podpisania Magna Charta Libertatum (Wielkiej Karty Swobód) 1284 podbój Walii rozpoczęty przez Normanów, zakończony przez Edwarda I

1295 utworzono wzorcowy parlament 1338-1453 wojna stuletnia z Francją umożliwiła parlamentowi zapewnienie sobie kontroli nad podatkami oraz, przez postawienie króla w stan oskarżenia, nad wyborem ministrów 1348-49 ,,czarna śmierć'' zabiła około 30% populacji
1381 przewrót społeczny doprowadził do powstania chłopskiego, zwanego powstaniem Wata Tylera, które zostało brutalnie stłumione 1399 Ryszard II usunięty z tronu przez parlament za absolutyzm
1414 bunt lollardów stłumiony
1455-85 wojna Dwóch Róż
1497 wraz ze stłumieniem buntów stronników dynastii York Henryk II położył kres potędze szlachty feudalnej. 1529 Henryk VIII został głową kościoła anglikańskiego po zerwaniu stosunków z Rzymem 1536-43 akty unii zjednoczyły Anglię i Walię
1547 Edward VI przyjął doktryny protestantyzmu 1553 powrót do wyznania rzymskokatolickiego za czasów Marii I
1558 Elżbieta I przyjęła zasady kompromisu religijnego 1588 hiszpańska Armada usiłowała dokonać inwazji na Anglię 1603 Jakub I zjednoczył korony: angielską i szkocką; rozszerzyła się niezgoda w parlamencie 1642-52 wojna domowa między rojalistami i parlamentarzystami zakończona zwycięstwem parlamentu 1649 Karol I stracony; ustanowiono republikę angielską 1653 Oliver Cromwell mianowany lordem protektorem
1660 powrót na tron Karola II 1685 rebelia Monmoutha
1688 Wilhelm III Orański powołany na tron; ucieczka Jakuba II
1707 akt unii pomiędzy Anglią i Szkocją za panowania królowej Anny, na mocy którego państwa te zostały nazwane Wielką Brytanią

Antigua i Barbuda - państwo wyspiarskie w Ameryce Środkowej powierzchnia: Antigua: 280 km kw., Barbuda: 161 km kw., Redonda: 1 km kw. stolica: Saint John's miasta: Codrington (na Barbudzie) warunki naturalne: nisko położone tropikalne wyspy z wapnia i koralu, z niewielką liczbą górnych odkrywek wulkanicznych, brak rzek i małe opady deszczu powodują częste susze i przerzedzanie lasów głowa państwa: Elżbieta II od 1981, reprezentowana przez gubernatora generała szef rządu: Vere C. Bird od 1981 system polityczny: liberalna demokracja gospodarka: artykuły eksportowe: bawełna uprawiana na wyspach przybrzeżnych, rum, homary waluta: dolar wschodniokaraibski ludność: 83 500 (1989), roczny przyrost naturalny 1,3% język: angielski religia: chrześcijańska (głównie anglikanizm) dochód narodowy: 173 milionów dolarów (1985); 2200 dolarów na osobę

Antiochia - starożytna stolica greckiego królestwa Syrii; założona w 300 p.n.e. przez Seleukosa Nikatora dla upamiętnienia jego ojca Antiocha; znana była z przepychu; wczesny ośrodek chrześcijaństwa za czasów Cesarstwa Rzyskiego i Bizantyjskiego; zdobyta przez Arabów w 637; po pięciomiesięcznym oblężeniu Antiochię zdobyli rycerze krzyżowi, pod których panowaniem pozostała do 1268; na jej miejscu stoi dziś tureckie miasto Antakya.

Antoni św. - około 251-356. Znany również jako Antoni z Teb, twórca monastycyzmu chrześcijańskiego; mając 20 lat, zrzekł się wszystkich swoich dóbr i rozpoczął życie pustelnicze oparte na nauce i modlitwie, szukając samotności w grocie na pustyni.

antracyt - (z greckiego - anthrax - węgiel), twarda, gęsta, błyszcząca odmiana węgla, zawierająca ponad 90% czystego węgla oraz niewielki procent popiołu i zanieczyszczeń; spala się bez płomienia, dymu czy zapachu.

antropologia - (z greckiego - anthropos - człowiek, logos - nauka) nauka o ludzkości, która rozwinęła się w następstwie XIX-wiecznej teorii ewolucji i miała badać rodzaj ludzki, jego przeszłość i teraźniejszość, pod względem fizycznym, społecznym i kulturalnym.

antropomorfizm - przypisywanie cech ludzkich zwierzętom, obiektom nieożywionym lub bóstwom; pojawia się w mitologiach wielu kultur oraz jako środek literacki w bajkach i alegoriach.

Antwerpia - port w Belgii nad Skaldą, stolica prowincji Antwerpia; ludność 467 500 (1991); jeden z większych portów świata; przemysł budowy okrętów, rafinacji ropy naftowej, petrochemiczny, tekstylny, szlifowania diamentów; wśród zabytków m.in. dom Rubensa; wiele jego dzieł zachowało się w gotyckiej katedrze; prowincja Antwerpii: powierzchnia 2900 km kw.; ludność 1588 tysięcy (1981).

antybiotyki - leki, które niszczą bakterie i grzyby lub hamują ich rozwój; otrzymywane z organizmów żywych, takich jak grzyby lub bakterie.

antyfona - w muzyce, forma kompozycyjna używająca szeroko rozstawionych chórów lub grup instrumentów w celu uzyskania perspektywy dźwięków; rozwinięta w XVII wieku w Wenecji przez organistę Giovanniego Gabrieli (1555-1612) i jego niemieckiego ucznia Heinricha Schütza (1585-1672

antygeny - substancje powodujące wytwarzanie przeciwciał przez system immunologiczny organizmu; do antygenów pospolitych zalicza się proteiny przenoszone na powierzchni bakterii, wirusów i ziaren pyłku (kwiatowego); proteiny obcych grup krwi bądź tkanek również pełnią funkcję antygenów, co należy brać pod uwagę w postępowaniu lekarskim, np. podczas transfuzji krwi czy transplantacji narządów.

Antygona - w mitologii greckiej, córka Jokasty i jej syna Edypa; tytułowa bohaterka tragedii Sofoklesa.

Antyle - grupa wysp w archipelagu Indii Zachodnich; dzielą się na: Wielkie Antyle na północy (Kuba, Jamajka, Republika Haiti, Republika Dominikany, Puerto Rico) oraz Małe Antyle na południe; w skład Małych Antyli wchodzą: wyspy Leeward (Wyspy Dziewicze, Antigua i Barbuda, St. Kitts-Nevis, Anguilla, Monserrat i Gwadelupa) oraz wyspy Windward (Dominika, Martynika, St. Lucia, St. Vincent i Grenadyny, Barbados, Grenada).

antylopy - około 100 gatunków ssaków z rodziny krętorogich; żyją m.in. na stepach i pustyniach Afryki, południowej i środkowej Azji oraz południowo-wschodniej Europy; m.in. antylopy widłoroga, Antilocapra americana, zamieszkująca zachodnie tereny USA, jasnobrązowa, wysokość do 1 m; antylopa prostoroga, Oryx (m.in. antylopa arabska, Oryx leucoryx), wymarła na wolności, została z powodzeniem wprowadzona ponownie do swego naturalnego środowiska przez wykorzystanie ras wyhodowanych w niewoli; najmniejsze antylopy południowoafrykańskie osiągają wysokość zaledwie 30 cm, największe, eland, 1,8 m.

antysemityzm - dosłownie: uprzedzenie do ludności semickiej, w rzeczywistości jednak oznacza dyskryminację i prześladowanie Żydów jako grupy etnicznej; w Europie praktykowane było przez chrześcijan od prawie 2 tysięcy lat; antysemityzm był doktryną hitlerowskich Niemiec; w latach prześladowań (1933-45) w obozach koncentracyjnych i lokalnych akcjach zagłady (takich jak likwidacja getta warszawskiego) zginęło około 6 milionów Żydów; antysemityzm istnieje i jest głoszony przez grupy neofaszystowskie zarówno w Europie Wschodniej, jak i w krajach islamskich.

antyseptyki - leki bakteriobójcze, dezynfekujące mikroorganizmy lub hamujące ich rozwój; pierwszy użył antyseptyków Joseph Lister; zastosował roztwór karbolu, który ma właściwości słabego antyseptyka; jego pochodną jest m.in. TCP.

apartheid - polityka segregacji rasowej prowadzona przez rząd Republiki Południowej Afryki, zatwierdzona w 1948, kiedy władzę uzyskała afrykanerska Partia Narodowa; obywatele nie należący do rasy białej (Bantu, kolorowi, mieszańcy, Hindusi) nie mają niektórych praw obywatelskich, jakie przysługują 4,5 milionom białych (np. nie mogą brać udziału w wyborach parlamentarnych); wiele urzędów i budynków użyteczności publicznej było do 1990 (i częściowo pozostało) tylko do użytku jednej rasy; w 1991 prezydent de Klerk zniósł kluczowe elementy prawne apartheidu.

apelacja - termin prawniczy, prośba o ponowne rozpatrzenie wszystkich lub wybranych spraw, nad którymi obradował sąd jednej z niższych instancji; wynikiem apelacji może być podjęcie nowej decyzji w odniesieniu do wszystkich lub części zgłoszonych spraw albo podtrzymanie uprzednio podjętej decyzji; w sprawach kryminalnych apelacja przeciwko wyrokowi skazującemu może być wniesiona zarówno przez prokuratora, jak i obrońcę.

Apeniny - łańcuch górski we Włoszech ciągnący się wzdłuż Półwyspu. Apenińskiego; przedłużenie Alp Nadmorskich; od Genui biegnie w poprzek półwyspu do Ankony na wschodnie wybrzeże, a potem z powrotem na wybrzeże zachodnie aż po południowy kraniec Włoch; za Cieśniną Mesyńską łańcuch ten ciągnie się wzdłuż północnego brzegu Sycylii i jako ciąg wysp na Morzu Śródziemnym do gór Atlas w Afryce Północnej; najwyższy szczyt Gran Sasso d'Italia 2914 m.

aplikacja - (program zastosowaniowy), w informatyce, program lub komenda przeznaczona dla końcowego użytkownika, np. arkusz kalkulacyjny lub edytor tekstu; terminu tego używa się dla odróżnienia produktów tego typu od programów systemu operacyjnego lub używanych przez programistów (np. kompilator); zwany programami użytkowymi.

Apokalipsa - ostatnia księga Nowego Testamentu, której autorstwo przypisuje się św. Janowi Ewangeliście; opisuje wizję końca świata, sądu ostatecznego oraz nowego królestwa bożego na niebie i ziemi.

Apollinaire - Guillaume, (właściwie Guillame Apollinaire de Kostrowicki) 1880-1918. Poeta francuski wywodzący się z polskiej arystokracji, przywódca artystycznej awangardy paryskiej; jego nowele, Poeta zamordowany (1916), i wiersze eksperymentalne, Alkohole (1913) i Kaligramy (1918), czynią zeń przedstawiciela kubizmu i futuryzmu.

Apollo - w mitologii greckiej i rzymskiej, bóg Słońca, muzyki, proroctw, rolnictwa i sielankowego życia; przewodnik muz; bliźniaczy brat Artemisa, syn Zeusa i Latony; w rzeźbie starożytnej przedstawiany jako grecki ideał męskiego piękna.

Appalachy - łańcuch górski we wschodniej części Ameryki Północnej, ciągnący się od stanu Alabama do Quebecu na długości 2400 km; zbudowany ze starych, silnie zerodowanych skał; obejmuje góry: Allegheny, Catskill i Blue Ridge z najwyższym szczytem Mount Mitchell 2045 m; wschodnie zbocza Apallachów opadają ku Nizinie Atlantyckiej, gdzie znajdują się Filadelfia, Waszyngton i Atlanta.

Arabia Saudyjska *** Królestwo Arabi Saudyjskiej (Al-Mamlaka al-Arabijja as-Sa'udijja) powierzchnia: 2 200 518 km kw. stolica: Ar-Rijad miasta: Mekka, Medyna, Taif, porty: Dżudda, Ad-Dammam warunki naturalne: pustynie, teren górzysty z najwyższym punktem na zachodzie 2750 m, obniżający się w kierunku Zatoki Perskiej środowisko naturalne: zanieczyszczenie ropą naftową 460 km wzdłuż wybrzeża, spowodowane wojną w Zatoce Perskiej, groziło wyniszczeniem organizmom zamieszkującym słone błota i lasy mangrowe głowa państwa i rządu: król Fahd Ibn Abdul Aziz od 1982 system polityczny: monarchia absolutna gospodarka: eksport ropy naftowej i jej pochodnych waluta: rial ludność: 16 758 000, 16% lud koczowniczy; roczny przyrost naturalny 3,1% język: arabski religia: sunnici muzułmańscy, mniejszość szyicka dochód narodowy: 70 miliardów dolarów (1988); 6170 dolarów na osobę

Aragonia - region autonomiczny w północno-wschodniej Hiszpanii z prowincjami: Huesca, Teruel i Saragossa powierzchnia: 47 700 km kw. ludność: 1215 tysięcy (1986) stolica: Saragossa gospodarka: uprawa migdałów, fig, winogron i oliwek Aragonia była niepodległym królestwem w latach 1035-1479.

arbitraż - powierzenie rozstrzygnięcia sporu bezstronnej osobie trzeciej, przy czym spór może dotyczyć sprawy np. osobistej, związkowej, międzynarodowej.

archeozoik - najwcześniejszy okres geologiczny historii Ziemi; pierwsza część ery prekambryjskiej, od powstania Ziemi aż do około 2500 milionów lat temu; w archeozoiku życie jeszcze nie istniało, toteż każde odkrycie pradawnej formy życia może spowodować cofnięcie górnej granicy tego okresu.

Archimedes - 287-212 p.n.e. Matematyk grecki; autor wielkich odkryć w dziedzinie geometrii, hydrostatyki i mechaniki; sformułował prawo wyporu cieczy (prawo Archimedesa); przypisuje mu się wynalazek śruby Archimedesa, cylindrycznego naczynia do podnoszenia poziomu wody.

Archimedesa prawo - prawo fizyki mówiące, że ciało częściowo lub całkowicie zanurzone w cieczy traci pozornie na wadze tyle, ile waży ciecz wyparta przez to ciało; (pozorna utrata wagi ciała równa jest sumie sił pionowych skierowanych do góry działających na to ciało).

archipelag - grupa wysp lub obszar morza zajęty przez grupę wysp, zazwyczaj pochodzenia wulkanicznego; czasami są to wierzchołki szczytów na zalanych przez morze obrzeżach kontynentów.

arcybiskup - w kościele chrześcijańskim wyższy rangą biskup sprawujący władzę nad innymi biskupami; zarządca archidiecezji; urząd ten istnieje w kościołach: rzymskokatolickim, prawosławnym i anglikańskim.

Ares - w mitologii greckiej, bóg wojny (odpowiednik rzymskiego Marsa), syn Zeusa i Hery; czczony w Tracji.

Argentyna - Republika Argentyńska (Republica Argentina) powierzchnia: 2 780 092 km kw. stolica: Buenos Aires miasta: Rosario, Córdoba, Tucumán, Mendoza, Santa Fé; porty: La Plata, Bahía Blanca warunki naturalne: góry na zachodzie, lasy i sawanna na północy, pampasy (roślinność bezdrzewna) w części środkowowschodniej, Wyżyna Patagońska na południu; rzeki: Colorado, Salado, Parana, Urugwaj, ujście La Platy terytoria: część Ziemi Ognistej, pretensje do wysp na południowym Atlantyku i do części Antarktydy środowisko naturalne: około 20 tysięcy km kw. lądu jest zabagnione głowa państwa i rządu: Carlos Menem od 1989 system polityczny: prezydencka republika federalno-demokratyczna gospodarka: produkty eksportowe: zwierzęta hodowlane, zboże, wełna, tanina, orzeszki ziemne, olej słonecznikowy, minerały (węgiel, miedź, molibden, złoto, srebro, cyna, cynk, bar, uran); duże złoża ropy naftowej, gazu ziemnego; energia wodna waluta: peso ludność: 32 686 tysięcy (1900), głównie pochodzenia hiszpańskiego i włoskiego, tylko około 30 tysięcy Indian; roczny przyrost naturalny 1,5% język: hiszpański (urzędowy), angielski, włoski, niemiecki, francuski religia: rzymskokatolicka dochód narodowy: 70,1 miliardów dolarów (1990); 2162 dolarów na osobę

Ariadna - w mitologii greckiej, córka Minosa, króla Krety; gdy Tezeusz przybył z Aten i miał być wraz z innymi ofiarowany Minotaurowi, zakochała się w nim i dała mu kłębek nici, który umożliwił mu znalezienie wyjścia z Labiryntu.

arianie - zwolennicy poglądów kapłana aleksandryjskiego Ariusza (IV wiek); 2. grupa religijna w Polsce, działająca w XVI wieku, odrzucająca niektóre dogmaty chrześcijańskie, m.in. wiarę w Trójcę Św., zwierzchnictwo papieża, hierarchię kościelną, domagająca się tolerancji religijnej, rozdziału kościoła od państwa i reform społecznych; zwani także Braćmi Polskim

Arizona - stan w południowo-zachodniej części USA powierzchnia: 294 100 km kw. stolica: Phoenix miasta: Tucson, Scottsdale, Tempe, Mesa, Glendale, Flagstaff warunki naturalne: wyżyna Kolorado na północy i wschodzie, pustynie i góry na południu i zachodzie, rzeka Kolorado, Wielki Kanion (Grand Canyon) gospodarka główne produkty: bawełna, zwierzęta hodowlane, miedź, molibden, srebro, elektronika, samoloty ludność: 3665 tysięcy (1990), w tym 4,5% stanowią Indianie: Navajo, Hopi, Apacze, którzy na mocy traktatu stali się posiadaczami 25% powierzchni stanu sławni ludzie: Cochise, Wyatt Earp, Geronimo, Barry Goldwater, Zane Grey, Percival Lowell, Frank Lloyd Wright

Arktyka - obszar na półkuli północnej otaczający biegun północny, umownie określony jako region leżący na północ od koła podbiegunowego (66 O 32´´ N) lub na północ od linii lasów; kontynent Arktyka praktycznie nie istnieje; większą część tego obszaru zajmuje Morze Arktyczne; klimat, fauna i flora Arktyki sięgają północnych skrajów kontynentalnych masywów lądowych (Syberii, Skandynawii, Alaski, Kanady) oraz wysp otaczających Morze Arktyczne (Spitsbergenu, Grenlandii, Islandii) powierzchnia: 36 milionów km kw. warunki naturalne: lody polarne pokrywające Morze Arktyczne zajmują prawie cały obszar między biegunem północnym a brzegami Ameryki Północnej i Eurazji, tj. powierzchnię o średnicy od 3 tysięcy do 4 tysięcy km; lody polarne osiągają maksymalny zasięg w lutym, gdy ich granice (na które ma wpływ zimny Prąd Labradorski i ciepły Golfsztrom) rozciągają się od 50 O N, wzdłuż brzegu Labradoru, do 75 O na Morze Barentsa, na północ od Skandynawii; wiosną lody polarne zmieniają się w krę, unoszoną do północnego Atlantyku płynącym na południe Prądem Grenlandzkim; najmniejszą powierzchnię lód arktyczny zajmuje w sierpniu; największa koncentracja gór lodowych w rejonie Arktyki ma miejsce w Zatoce Baffina; góry lodowe płyną z lodowców zachodnich Grenlandii przez Zatokę Baffina, by wpaść do północnego Atlantyku, gdzie topią się pod wpływem Prądu Labradorskiego i Nowofundlandzkiego; Cieśnina Beringa jest niezdatna do żeglugi przez ponad sześć miesięcy w roku, ale Morze Barentsa między Skandynawią a Spitsbergenem jest żeglowne przez cały rok; linia brzegowa wyłoniła się z morza po ostatniej epoce lodowcowej; obszar ten obfituje w złoża żwiru i kruszywa skalnego; w latach 1978-87 powierzchnia pokrywy lodowej zmniejszyła się o 2% klimat: regiony, gdzie średnia temperatura miesięczna utrzymuje się poniżej 0 stopni C, pokryte są warstwą śniegu i wiecznym lodem; na obszarach, gdzie średnia temperatura miesięcy letnich waha się między punktem zamarzania a 10 stopni C, ląd pokrywa skarłowaciała bezdrzewna roślinność tundrowa; średnia temperatura roku waha się od -23 stopni C na biegunie północnym do -12 stopni C na wybrzeżach Alaski; choć zimą na pewien czas słońce znika za horyzontem, mróz jest mniej ostry niż na obszarach położonych w głębi Syberii lub Antarktydy; przez sześć miesięcy na biegunie północnym dzień trwa 24 godziny na dobę; sytuacja taka ma miejsce również na kole polarnym latem podczas przesilenia dnia z nocą; w 1987 państwa z arktyczną linią brzegową utworzyły Międzynarodową Komisję Badań Arktycznych, której celem są badania nad zmianami klimatycznymi i zmniejszającą się warstwą ozonową fauna i flora: roślinność stosunkowo nieurodzajnej tundry (porosty, mchy, trawy, turzyce, niskie krzewinki) budzi się do życia podczas krótkiego lata, by wegetować przez pozostałe dziesięć miesięcy roku; występują tu tylko rośliny wieloletnie; faunę Arktyki reprezentują: renifery, karibu, woły piżmowe, lisy, zające, lemingi, wilki, niedźwiedzie polarne i morsy; ptaki przybywają tu nielicznie, chyba że w okresie lata, gdy masowo pojawiają się owady, np. komary gospodarka: Arktyka obfituje w złoża węgla (Spitsbergen, Rosja), ropy naftowej, gazu ziemnego (Alaska, arktyczna część Kanady, Rosja) oraz w inne surowce mineralne: złoto, srebro, miedź, uran, cyna. cynk, nikiel, boksyty; warunki klimatyczne uniemożliwiają eksploatację tych surowców i ich transport; baza morska Murmańsk na Półwyspie Kolskim jest największa na świecie ludność: Arktykę zamieszkuje około 1 milion ludności tubylczej: Eskimosi (Alaska), Indianie (Ameryka Północna), Lapończycy (Skandynawia, Rosja), Jakuci, Nieńcy, Czukcze, Dołganie (Rosja) i Eweni (Syberia, arktyczna część Kanady, Grenlandia)

Armenia - Republika Armeńska powierzchnia: 29 800 km kw. stolica: Erewan miasta: Kumajri (dawniej Leninakan) warunki naturalne: obszar głównie górzysty, zalesiony, góra Ararat głowa państwa: Lewon Ter-Petrosjan od 1990 szef rządu: Grant Bagratjan od 1993 system polityczny: republika gospodarka: główne produkty: miedź, molibden, bawełna, jedwab, zboże ludność: 3580 tysięcy (1991), w tym Ormianie 90%, Azerbejdżanie 5%, Rosjanie 2%, Kurdowie 2% język: armeński religia: tradycyjne chrześcijaństwo armeńskie dochód narodowy brutto: 660 dolarów na osobę (1993)

Armia Krajowa - (AK), konspiracyjna organizacja wojskowa działająca podczas II wojny światowej na terenie Polski w granicach z 1939, podlegająca naczelnemu wodzowi, a przez niego rządowi RP na wychodźstwie; pierwszym dowódcą został generał Stefan Rowecki ,,Grot'', a po jego śmierci generał Tadeusz Komorowski ,,Bór''; ostatnim dowódcą AK (po klęsce powstania warszawskiego) był generał Leopold Okulicki ,,Niedźwiadek''; podstawowym celem AK była odbudowa państwowości polskiej przez walkę zbrojną; w 1944 AK liczyła około 380 tysięcy żołnierzy, w tym 106 tysięcy kadry dowódczej; została rozwiązana 19 stycznia 1945, a jej członkowie przez długie lata byli represjonowani przez władze PRL.

Armia Zbawienia - ewangelicka organizacja chrześcijańska o charakterze charytatywnym; założona w 1865 w Londynie przez Williama Bootha; początkowo zwana Chrześcijańskim Związkiem Odrodzenia (Christian Revival Association), w 1870 zmieniła nazwę na Misja Chrześcijańska Wschodniego Londynu (East London Christian Mission); od 1878 znana na całym świecie jako Armia Zbawienia; jej członkowie mają stopnie wojskowe i noszą mosiężne opaski; organizacja wydaje tygodnik War Cry.

Armstrong Neil - Aldem, 1930-. Astronauta amerykański; w 1969 jako pierwszy człowiek stanął na Księżycu; wypowiedział wówczas słynne słowa: ,,To jeden mały krok człowieka, ale wielki skok w dziejach ludzkości''; lądowanie na Księżycu było częścią programu Apollo.

aromaterapia - użycie olejków aromatycznych w celu zmniejszenia napięcia i wywołania dobrego samopoczucia, zazwyczaj w połączeniu z masażem; metody tej używa się także w celu usunięcia drobnych dolegliwości skórnych; przez wieki stosowana na Środkowym Wschodzie, w latach 60-tych XX wieku znalazła zwolenników w Europie Zachodniej, głównie we Francji.

arsen - pierwiastek chemiczny, symbol As, liczba atomowa 33, masa atomowa 74,92; ma właściwości pośrednie między metalami i niemetalami, kruchy, szarobiały; spotykany głównie w postaci minerałów, rzadko w stanie wolnym; w minimalnych ilościach występuje w ziemi, w morzach i organizmie ludzkim; w większych ilościach jest trujący; głównym źródłem związków arsenu są produkty uboczne procesów metalurgicznych; arsen jest wykorzystywany w produkcji półprzewodników, stopów i lutów.

artezyjska studnia - studnia zasilana przez wodę wznoszącą się z podziemnych wodonośnych warstw skalnych, wypływającą z nich samoczynnie; artezyjskie studnie mogą być wiercone do warstw wodonośnych ograniczonych z góry i z dołu warstwami skał nieprzepuszczalnych; jeżeli na danym terenie poziom wód znajduje się powyżej otworu studni, ciśnienie hydrostatyczne powoduje wypływ wody na powierzchnię.

Aruba - wyspa na Karaibach, najbardziej na zachód wysunięta wyspa Antyli Holenderskich powierzchnia: 173 km kw. ludność: 62400 (1989) historia: w 1986 otrzymała status niezależnego członka Antyli Holenderskich. Ł arum *** Araceae, bylina, wiosną wypuszczająca duże, strzeliste liście i łodygi kwiatowe; późnym latem dojrzewają jasnoczerwone, trujące, podobne do jagód owoce. f Arunchal *** stan w Indiach, w Himalajach, sąsiaduje z Tybetem i Myanmarem (dawniej Birma) powierzchnia: 83600 km kw. stolica: Itanagar gospodarka: główne produkty: guma, kawa, drewno, owoce, używki język: 50 różnych dialektów

Arystoteles - 384-322 p.n.e. Filozof grecki, zwolennik rozumu i umiarkowania; utrzymywał, że doświadczenie zmysłowe jest jedynym źródłem wiedzy oraz że przez rozumowanie i dowodzenie można odkryć istotę rzeczy; w swych pracach dotyczących etyki i polityki przekonywał, że życie w zgodzie z naturą jest składową szczęścia człowieka; swoje poglądy polityczne oparł na obserwacji, że wzajemna pomoc jest wrodzoną cechą ludzkości; uważał, że żadna konstytucja nie jest idealna; z wszystkich dzieł Arystotelesa przetrwały 22 traktaty, dotyczące logiki, metafizyki, fizyki, astronomii, meteorologii, biologii, psychologii, etyki, polityki i literatury.

arytmia - zaburzenia w naturalnym rytmie pracy serca; wyróżniamy arytmie regularne (miarowe) lub chaotyczne (wskazujące na choroby serca).

asembler - w informatyce, program przekształcający program napisany w kodzie asemblerowym na kod maszynowy rozumiany przez komputer; każda instrukcja jest zastępowana pojedyńczą instrukcją maszynową.

aseptyka - postępowanie zapobiegające zakażeniu podczas operacji chirurgicznych, w czasie pobierania krwi, szycia ran i innych zabiegów medycznych; główna metoda ochrony przed infekcjami.

askorbinowy kwas - (witamina C) C6H8O6, stosunkowo prosty kwas organiczny; występuje w świeżych owocach i warzywach; rozpuszczalny w wodzie, niszczony w czasie gotowania; długie gotowanie, moczenie i pieczenie warzyw zmniejsza w nich zawartość witaminy C; brak askorbiowego kwasu może być przyczyną szkorbutu.

asteroidy - (planetoidy, małe planety), tysiące planet obiegających Słońce, złożonych ze skał i żelaza; większość z nich znajduje się w pasie pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza; uważane za pozostałość po tworzeniu się Układu Słonecznego; istnieje zapewne 100 tysięcy asteroid, lecz ich masa całkowita stanowi zaledwie 0,001 masy Księżyca.

astma - trudności w oddychaniu spowodowane skurczaniem się oskrzeli; przyczyną zachorowań może być alergia, infekcja, stres lub załamanie psychiczne; prawdopodobieństwo zachorowania może zostać zwiększone przez zanieczyszczenie powietrza i trudne warunki pracy; leczenie polega na rozluźnianiu mięśni oskrzeli w celu ułatwienia oddychania, w ciężkich przypadkach przez inhalację sterydów powodującą zmniejszenie obrzęku oskrzeli.

astrologia - (z greckiego - astron - gwiazda, legein - mówić), dziedzina wiedzy, według której pozycje gwiazd i planet wpływają na wydarzenia na Ziemi; astrolog stawia horoskopy na podstawie miejsca i czasu urodzenia danej osoby; astrologia nie jest naukowo potwierdzona, lecz była bardzo popularna już od czasów starożytnych; astrologia zachodnia oparta jest na 24 znakach zodiaku; astrologia chińska opiera się na cyklu 60 lat i kalendarzu księżycowym.

astronomia - nauka o ciałach niebieskich, Słońcu, Księżycu, planetach, gwiazdach, galaktykach i innych obiektach w przestrzeni kosmicznej; zajmuje się ich pozycjami, ruchami, odległościami, właściwościami fizycznymi, ich pochodzeniem i ewolucją; astronomia dzieli się na: astrofizykę, mechanikę kosmiczną i kosmologię

astygmatyzm - aberracja układów optycznych; pojawia się, gdy dwie prostopadłe krzywizny powierzchni soczewek różnią się od siebie; przy astygmatyźmie wzroku promienie biegnące w płaszczyznach poziomej i pionowej nie są ogniskowane w tym samym punkcie; korekcja za pomocą soczewek cylindrycznych redukujących promień krzywizny jednej powierzchni soczewki umożliwia widzenie ostre.

atawizm - (z łacińskiego - atavus - przodek) w genetyce, pojawienie się cech nie występujących u poprzednich generacji; w psychologii, zjawisko prymitywnej formy zachowań.

Atena - (rzymska Minerwa), grecka bogini wojny, mądrości, sztuki i rzemiosła; narodziła się z głowy Zeusa;

Ateny - stolica Grecji i starożytnej Attyki; ludność 885 tysięcy (1982), wraz z aglomeracją 3096800; leży 8 km na północny-wschód od portu Pireus nad Morzem Egejskim; Ateny zbudowane są wokół skalistych wzgórz: Akropolu 169 m, Areopagu 112 m i Likabetusa od strony północnej 227 m; położone na centralnej nizinie Attyki, nawadnianej przez górskie rzeki Cefissus i Ilissus; mniej obszarów zieleni niż w innych miastach europejskich - 4%, duże zanieczyszczenie powietrza; nad miastem dominuje Akropol, na nim pozostałości starożytnej Grecji: Partenon, Erechtejon, świątynie Ateny i Nike, w pobliżu antyczny rynek (agora), Tezejon, na południe od Akropolu - teatr Dionzosa; na południowy wschód - brama Hadriana i kolumny ze świątyni Zeusa z Olimpu; w pobliżu marmurowy stadion, zbudowany około 330 p.n.e., zrekonstruowany w 1896 historia: miejsce po raz pierwszy zasiedlone około 3000 p.n.e.; Ateny stały się stolicą zjednoczonej Attyki przed 700 p.n.e.; zdobyte i splądrowane przez Persów w 480 p.n.e; za panowania Peryklesa przewodziły całej Grecji; po śmierci Aleksandra Wielkiego miasto podupadło, ale było centrum intelektualnym aż do 592 p.n.e., kiedy to zamknięto szkoły filozoficzne; w 1459 Ateny zostały zdobyte przez Turków; pozostały pod ich panowaniem aż do 1833; stolica Grecji od 1834.

atmosfera - mieszanina gazów otaczających Ziemię, podlegająca przyciąganiu ziemskiemu uniemożliwiającemu jej rozproszenie; ciśnienie w atmosferze zmniejsza się wraz ze wzrostem wysokości; w dolnej warstwie atmosfera składa się z: azotu 78% i tlenu 21% (obydwa w formie cząsteczkowej - połączone dwa atomy); pozostały 1% to w większości argon oraz mniejsza ilość innych gazów wraz z parą wodną i dwutlenkiem węgla; atmosfera odgrywa różnorodną rolę w przyrodzie

atom - najmniejsza jednostka materii biorąca udział w reakcji chemicznej; składa się z protonów i neutronów otoczonych przez elektrony; atomy pierwiastków różnią się liczbą atomową, względną masą atomową i właściwościami chemicznymi; wyróżnia się 109 rodzajów atomów

Aurelian - (Lucjusz Domicjusz Aurelian) 214-275 n.e. Cesarz Rzymu od 270; jako znakomity żołnierz po śmierci Klaudiusza II wybrany przez swoje wojska na cesarza; pokonał Gotów i Wandali, pobił i pojmał Zenobiego z Palmiry; zamordowany podczas planowania kampanii przeciwko Partom.

Australia - Związek Australijski powierzchnia: 7682300 km kw. stolica: Canberra miasta: Adelaide, Alice Springs, Brisbane, Darwin, Melbourne, Perth, Sydney, Hobart, Geelong, Newcastle, Townsville, Wollongong warunki naturalne: od wschodu i północy Australię oblewa Ocean Spokojny, a od zachodu i południa Ocean Indyjski; wzdłuz wybrzeża północno-wschodniego ciągnie się Wielka Rafa Koralowa (największa na świecie, o długości ponad 2000 km); rozległe pustynie: Wielka Pustynia Piaszczysta, Pustynia Gibsona, Wielka Pustynia Wiktorii; wzdłuż wybrzeża wschodniego Wielkie Góry Wododziałowe z najwyższą częścią na południowym-wschodzie Alpami Australijskimi (najwyższy szczyt Australii: Góra Kościuszki, 2229 m); w części środkowej Nizina Środkowoaustralijska, z depresją jeziora Eyre terytoria: Wyspa Norfolk, Wyspa Bożego Narodzenia, Wyspy Kokosowe (zwane też Wyspami Keelinga), wyspy Ashmore i Cartier, Terytorium Wysp Morza Koralowego, Terytorium Heard i Wyspy McDonald, Australijskie Terytorium na Antarktydzie środowisko: około 75% australijskich lasów tropikalnych na północy zostało wykarczowanych pod uprawę wraz z osadnictwem Europejczyków początku XIX wieku głowa państwa: królowa Elżbieta II od 1952, reprezentowana przez gubernatora generalnego szef rządu: Paul Keating od 1991 system polityczny: monarchia parlamentarna gospodarka: największy światowy eksporter owiec, wełny, diamentów, niklu (2 miejsce na świecie), węgla, rud ołowiu, cynku i żelaza; także eksporter zbóż, wołowiny, cielęciny, baraniny, cukru; główny partner handlowy Japonii, USA i niektórych krajow wchodzących w skład Wspólnoty Europejskiej waluta: dolar australijski ludność: 16650000 (1990); roczny przyrost naturalny: 1,5% język: angielski, języki aborygenów religia: anglikanizm 26%, inne wyznania protestanckie 17%, katolicy 26% dochód narodowy: 220,96 miliardów dolarów (1988); 14 458 dolarów na osobę

Austria - Republika Austrii (Republik Österreich) powierzchnia: 83500 km kw. stolica: Wiedeń główne miasta: Graz, Linz, Salzburg, Innsbruck warunki naturalne: górzysty kraj śródlądowy z Alpami na zachodzie i południu i nizinami na wschodzie, gdzie zamieszkuje większość ludności głowa państwa: Thomas Klestil od 1992 szef rządu: Franz Vranitzky od 1986 system polityczny: republika federalno-demokratyczna gospodarka: eksport materiałów budowlanych, tekstyliów, odzieży, stali, żelaza, papieru, sprzętu maszynowego i transportu, żywności waluta: szyling ludność: 7595 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 0,1% język: niemiecki religia: katolicka 85%, protestancka 6% dochód narodowy: 183,3 miliardów dolarów (1987); 11 337 dolarów na osobę

autorytaryzm - rządzenie państwem przez elitę represjonującą opozycję i prasę w celu umocnienia własnych wpływów i interesów; elita jest często obojętna na działania nie zagrażające jej bezpieczeństwu; funkcjonujące legalnie związki zawodowe i partie polityczne pozostają pod ścisłą kontrolą; ekstremalną formą autokracji jest totalitaryzm.

autosugestia - świadome lub nieświadome akceptowanie idei jako prawdziwej (bez racjonalnego jej uzasadnienia) z założeniem późniejszych pozytywnych lub negatywnych skutków w działaniu; wprowadzona jako metoda leczenia przez francuskiego psychoterapeutę Emile'a Coué (1857- 1926); we współczesnej psychologii używana do zwalczania tików nerwowych i uzależnień od tytoniu, alkoholu, itp.

autotrofy - organizmy żywe zamieniające w procesie syntezy związki nieorganiczne w substancje organiczne przy wykorzystaniu światła lub energii chemicznej; autotrofy są producentami podstawowymi w łańcuchach pokarmowych, syntetyzując i przechowując źródła energii dla innych organizmów; wszystkie rośliny zielone i wiele organizmów planktonicznych to autotrofy pobierające światło słoneczne w celu zamiany dwutlenku węgla i wody w cukry w procesie fotosyntezy.

autyzm - rzadko występujący syndrom; cechuje go niedorozwój języka lub zachowania społecznego; czasami jednak osoba przejawiająca autyzm okazuje oznaki wysokiej inteligencji w innych dziedzinach, uzdolnienia muzyczne itp.; przyczyna choroby jest nieznana; prawdopodobnie na jej powstanie ma wpływ szereg czynników, z możliwością dziedzicznego niedorozwoju mózgu.

Avogadra liczba - liczba atomów węgla w 12 g izotopu 12C (6,022045ˇ1023); względna masa atomowa każdego pierwiastka wyrażona w gramach zawiera tę liczbę atomów; wyliczona przez Amadea Avogadra.

azalia - Rhododendron, zrzucający liście krzew kwiatowy z rodziny Ericaceaey, kilkanaście gatunków azalii pochodzi z Azji i Ameryki Północnej; popularne odmiany hodowlane;

azbest - ogólna nazwa minerałów charakteryzujących się włóknistą strukturą, dużą wytrzymałością cieplną, niepalnością i słabym przewodnictwem; azbest przemysłowy jest wytwarzany z oliwinu i minerałów z grupy serpentyn, z tremolitu (białe amfibole), rybekitu (niebieskie amfibole; w postaci włóknistej znany jest pod nazwą krokodylitu); wdychanie pyłu azbestowego może prowadzić do chorób nowotworowych, dlatego też używanie azbestu objęte jest ścisłą kontrolą.

Azerbejdżan *** Republika Azerbejdżańska powierzchnia: 86600 km kw. stolica: Baku miasta: Gjandża, Sumgait warunki naturalne: Morze Kaspijskie; kraj ciągnie się od pustyni po Kaukaz głowa państwa: Gajdar Alijew od 1993 szef rządu: Surat Huseinow od 1993 system polityczny: nowo powstałe państwo demokratyczne gospodarka: główne produkty: ropa naftowa, żelazo, miedź, owoce, wino, bawełna, jedwab, dywany ludność: 7145600 (1990), w tym Azerowie 83%, Rosjanie 6%, Ormianie 6% język: azerbejdżański religia: islam (szyicki)

Azja - największy kontynent, zajmujący 1/3 powierzchni lądowej kuli ziemskiej powierzchnia: 44 miliony km kw. miasta: (powyżej 5 milionów) Tokio, Szanghaj, Osaka, Pekin, Seul, Kalkuta, Bombaj, Dżakarta, Bangkok, Teheran, Hongkong, Delhi, Tiencin, Karaczi warunki naturalne: umiejscowienie na półkuli wschodniej: od koła polarnego przez ponad 100 S; kontynent azjatycki stanowi największą część Eurazji, jest w całości położony na półkuli północnej: od przylądka Czeluskin na północy do przylądka Piai na Półwyspie Malajskim; 1650 długości geograficznej dzieli Przylądek Dieżniewa na wschodnim krańcu Azji od przylądka Baba w Turcji; na terytorium Azji położone są najwyższe pasma górskie i największe obszary położone w dorzeczach głównych rzek Korei, Chin, Indochin, Półwyspu Indyjskiego i Japonii; Azję można podzielić na 5 części fizycznych: 1. część środkowa, centralny trójkąt złożony z płaskowyżów leżących na różnych długościach geograficznych ( Wyżyna Tybetańska, Kotlina Tarymska, opustynia Gobi ) i otoczonych olbrzymimi łańcuchami górskimi ciągnącymi się w różnych kierunkach ( Himalaje, Karakorum, Hindukusz, Pamir, Kunlum, Tienszan, Ałtaj ) 2. płaskowyże zachodnie ( Elbrus, Zagros, Taurus, Kaukaz ) leżące na terenie Afganistanu, Iranu, północnego Iraku, Armenii i Turcji; 3. niziny Turkiestanu i Syberii rozciągające się na północ od głównych masywów górskich, pokryte tajgą i tundrą; 4. żyzne i gęsto zaludnione niziny Azji Wschodniej oraz obszary położone w dorzeczach głównych rzek Korei, Chin, Indochin, Półwyspu Indyjskiego i Japonii; 5. płaskowyże Półwyspu Arabskiego i Dekanu z żyznymi nizinami i nawadniającymi je rzekami: Eufratem, Tygrysem, Indusem, Gangesem, Brahmaputrą i Irawadi. W azjatyckiej części Rosji znajdują się największe obszary lasów iglastych (tajga) na świecie; klimat charakteryzują ekstremalne temperatury i kontrasty; w centralnej części Azji panują bardzo mroźne zimy i upalne lata; unoszące się nagrzane powietrze kontynentalne miesza się z napływającymi masami wilgotnego powietrza znad oceanu i sąsiednich mórz; powoduje to powstawanie deszczów monsunowych od maja do października w całej południowo-wschodniej Azji, Chinach i Japonii rzeki: (powyżej 3200 km długości): Jangcy (Żółta Rzeka), Ob-Irtysz, Amur, Mekong, Jenisej jeziora: (powyżej 18 tysięcy km kw.): Kaspijskie (największe jezioro świata), Aralskie, Bajkał (największe jezioro słodkowodne Eurazji), Bałchasz pustynie: Gobi, Takla Makan, Syryjska, Arabska, Negew gospodarka: 62% ludności zatrudnionej w rolnictwie; 46% światowej produkcji zbóż (91% światowej produkcji ryżu); inne uprawy: mango (Indie), orzeszki ziemne (Indie, Chiny); 84% światowej produkcji kopry (Filipiny, Indonezja); 93% światowej produkcji gumy (Indonezja, Malezja, Tajlandia), tytoniu (Chiny), lnu (Chiny, Rosja); 95% światowej produkcji juty (Indie, Bangladesz, Chiny), bawełny (Chiny, Indie, Pakistan), jedwabiu (Chiny, Indie), ryb (Chiny, Korea, Tajlandia); Chiny dostarczają 55% światowej produkcji wolframu, 45% światowej produkcji cyny (Malezja, Chiny, Indonezja); Arabia Saudyjska jest największym producentem ropy naftowej na świecie ludność: 2996 miliardów (1988); największa na świecie, chociaż nie najszybciej przyrastająca ludność Azji stanowi więcej niż połowę mieszkańców świata; od 1950 do 1990 śmiertelność niemowląt została zmniejszona o ponad 60%; roczny przyrost naturalny 1,7%; szacowana liczba ludności w roku 2000: 3550 miliardów języki: chiński, japoński, na wschodzie kontynentu indoirańskie (hindi, urdu, perski); na południu ałtajskie (mongolski, turecki), w Azji Zachodniej i Środkowej semickie (arabski i hebrajski) religie: z Azji wywodzą się największe religie świata: judaizm, chrześcijaństwo z Bliskiego Wschodu, islam z Półwyspu Arabskiego, buddyzm, hinduizm i sikhizm z Indii, konfucjanizm z Chin, sinto z Japonii.

Azory - grupa dziewięciu wysp na północnym Atlantyku, należąca do Portugalii powierzchnia: 2247 km kw. ludność: 154 tysiące (1987) szczyty górskie Grzbietu Środkowoatlantyckiego są pochodzenia wulkanicznego; stolica Ponta Delgada leży na głównej wyspie Săo Miguel.

azot - pierwiastek chemiczny symbol N, liczba atomowa 7, masa atomowa 14,0067; bezbarwny, bezwonny, niemetaliczny gaz; stanowi prawie 80% objętości powietrza, występuje w organizmach zwierzęcych i roślinnych (białka, aminokwasy); dla celów przemysłowych azot uzyskuje się przez destylację frakcjonującą ciekłego powietrza; związki azotu są wykorzystywane w produkcji żywności, lekarstw, nawozów sztucznych, barwników i materiałów wybuchowych.

azotany (III) - (azotyny), sole lub estry kwasu azotowego zawierające jon azotowy NO2; używane jako środki konserwujące mięso (np. boczek wieprzowy, parówki); azotany stosuje się również do zwalczania zarodników laseczek jadu kiełbasianego

Aztekowie - starożytna cywilizacja meksykańska, która zasiedliła niziny Meksyku w XII wieku; w 1325 Aztekowie rozpoczęli osuszanie bagien pod budowę stolicy, Tenochtitlánu, na miejscu dzisiejszego miasta Meksyk; za panowania Montezumy I (od 1440) stworzyli imperium feudalne w środkowym Meksyku; Montezuma II (od 1502) został zamordowany przez konkwistadorów Corteza, a Tenochtitlán zniszczony; językiem Azteków jest nahua, należący do azteckiej rodziny językowej.

azyl polityczny - w prawie międzynarodowym, schronienie zagwarantowane przez państwo osobie, która z powodów politycznych nie może wrócić do własnego kraju bez narażania się na niebezpieczeństwo; osoba ubiegająca się o azyl polityczny jest uchodźcą.

azymut - w astronomii, odległość obiektu na wschód wzdłuż horyzontu, mierzona od północy pomiędzy południkiem astronomicznym (linią biegnącą przez środek nieba oraz zenit i nadir) a kołem na nieboskłonie zawierającym ciała niebieskie, których pozycję się ustala.