Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Babel - hebrajska nazwa miasta Babilon, kojarzona głównie z biblijną wieżą Babel, która - według Księgi Rodzaju - została zbudowana na równinie Szinar przez potomków Noego.

Babilon - stolica starożytnej Mezopotamii, położona nad dolnym Eufratem; ruiny Babilonu znajdują się w obecnie Iraku, 88 km na południe od Bagdadu i 8 km na północ od al-Hilli; ogrody Babilonu to jeden z siedmiu cudów świata; zostały prawdopodobnie założone na sztucznie nawadnianych tarasach, jedynej kamiennej konstrukcji w mieście, które niemal w całości zbudowane zostało z cegły.

babka - Plantago, roślina z rodziny Plantaginaceae; babka zwyczajna, Plantaginaceae maior, ma owalne liście, unerwione łodygi, kwiaty zielone w kłosach, pylniki stanowiące źródło pożywienia dla ptaków; babka lancetowata, Plantaginaceae lanceolata, jest najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem i występuje jako chwast pospolity w Europie, Azji, Ameryce i Australii.

Bacall - Lauren, (właściwie Betty Joan Perske) 1924-. Wybitna aktorka amerykańska; uznana za gwiazdę po roli w filmie Mieć i nie mieć (1944) z Humphreyem Bogartem, którego rok później poślubiła; wystąpili razem m.in. w Wielkim śnie; grała również w Żonie modnej (1957), Ruchomym celu (1966) i Rewolwerowcu (1976

Bacciarelli - Marcello, 1731-1818. Malarz włoski; od 1766 na stałe w Warszawie; nadworny malarz Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Bach Johann Sebastian - 1685-1750. Kompozytor niemiecki; mistrz kontrapunktu; jego muzyka to doskonały przykład barokowej polifonii; tworzył dzieła na orkiestrę: sześć Koncertów brandenburskich, koncerty na instrumenty klawiszowe, skrzypce oraz cztery suity orkiestrowe; do równie ważnych kompozycji należą dzieła na klawesyn, organy oraz fugi i muzyka chóralna; Bach pisał też muzykę kameralną i pieśni.

Baczyński - Krzysztof Kamil, (pseudonim Jan Bugaj) 1921-1944. Poeta polski, czołowy liryk swego pokolenia; żołnierz AK; zginął w powstaniu warszawskim, walcząc w batalionie ,,Parasol"; autor tomów poetyckich, m.in. Dwie miłości (1940), Wiersze wybrane (1942) oraz wydanych pośmiertnie: Śpiew z pożogi (1947), Utwory zebrane (1961, wydanie 2 powiększone - 1970).

Bahama - Wspólnota Bahamy powierzchnia: 13864 km kwadratowych stolica: Nassau (wyspa New Providence) miasta: Alice Town, Andros Town, Hope Town, Spanish Wells, Freeport, Moss Town, George Town warunki naturalne: 700 wysp koralowych, z których najważniejsze to: Andros, Wielka Bahama, Wielkie Abaco, Eleuthera, New Providence, Berry, Bimini, Wielka Inagua, Acklin, Exuma, Cat, Rum Cay, San Salvador głowa państwa: Elżbieta II, od 1973 reprezentowana przez gubernatora generalnego szef rządu: Hubert Ingraham od 1992 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: produkty eksportowe: cement, lekarstwa, produkty naftowe, langusty, sól, aragonit, rum, masa celulozowa; ponad połowa ludności zatrudniona w turystyce waluta: dolar bahamski ludność: 251 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 1,8% język: angielski i częściowo kreolski religia: baptyści 29%, anglikanie 23%, katolicy 22% dochód narodowy: 2,7 miliardów dolarów (1987); 11 261 dolarów na osobę

Bajkał - największe jezioro słodkowodne w Rosji w południowej Syberii; ósme pod względem wielkości jezioro świata; powierzchnia 31 500 km kw.; najgłębsze na świecie (do 1640 m); dopływy ponad 300 rzek; odpływ tylko przez Angarę; bogata fauna i zasoby jesiotra.

Bajkonur - kosmodrom w Kazachstanie w pobliżu Morza Aralskiego; stąd wystrzelono pierwsze satelity i załogowe pojazdy kosmiczne ,,Sojuz"; powierzchnia 12200 km kw. (znacznie większa niż amerykańskiego odpowiednika - Centrum Kosmicznego im. Kennedy'ego na Florydzie).

Baku - stolica Azerbejdżanu, port przemysłowy nad Morzem Kaspijskim; ludność 1741 tysięcy (1987); centrum rafineryjne połączone rurociągami z Batumi nad Morzem Czarnym; w I 1990 w Baku wybuchły gwałtowne starcia pomiędzy większością azerską a mniejszością ormiańską; miasto opuściło ponad 13 tysięcy Ormian; na początku 1992 opozycyjne siły polityczne doprowadziły do rezygnacji prezydenta Mutalibowa.

Baleary - grupa wysp na Morzu Śródziemnym, autonomiczny obszar Hiszpanii; w skład Balearów wchodzą: Majorka, Minorka, Ibiza, Cabrera i Formentera powierzchnia: 5 tysięcy km kw. stolica: Palma de Mallorca gospodarka: produkcja fig, oliwek, pomarańczy, wina, brandy; węgiel, żelazo; ważną rolę odgrywa turystyka ludność: 755 tysięcy (1986)

Bali - wyspa indonezyjska na wschód od Jawy, jedna z Wysp Sundajskich powierzchnia: 5800 km kw. stolica: Denpasar warunki naturalne: góry wulkaniczne gospodarka: wyroby ze złota i srebra, rzeźba w drewnie, produkcja kopry, uprawa kawy, wydobycie soli ludność: 2787 tysięcy (1989) historia: kultura hinduska sięgająca VII wieku; do 1908 wyspa pod panowaniem holenderskim.

ballada - (z łacińskiego - ballare - tańczyć), w poezji, ludowej wiersz epicki; ze swą prostą formą metryczną jest tworem przejściowym pomiędzy liryką a epiką; dawne ballady były źródłem inspiracji dla poezji romantycznej wielu krajów; w muzyce, utwór instrumentalny oparty na treści epickiej; forma używana przez Chopina i Liszta w kompozycjach na fortepian; w literaturze, forma poetycka rozwinięta we Francji w późnym średniowieczu, złożona najczęściej z trzech lub większej liczby zwrotek po 7-8 linijek, po których następuje krótsza zwrotka lub zakończenie, a ostatni wiersz powtarzany jest jako refren.

Baltimore - port przemysłowy i największe miasto stanu Maryland w USA, położone na zachodnim brzegu Zatoki Chesapeake, na północny-wschód od Waszyngtonu; ludność 736 tysięcy (1990); przemysł stoczniowy, rafineryjny, przetwórczy, metarulgiczny, chemiczny i lotniczy.

Balzac - Honoré de, 1799-1850. Powieściopisarz francuski; zyskał rozgłos powieściami Szuani (1829) i Fizjologia małżeństwa (1829); zapoczątkowały one długi cykl Komedia ludzka, w skład którego weszły także m.in. Eugenia Grandet (1833), Ojciec Goriot (1835), Stracone złudzenia (1843), Blaski i nędze życia kurtyzany (1847)

Bałkany - półwysep w południowo - wschodniej Europie pomiędzy Adriatykiem a morzami Egejskim i Jońskim; państwa bałkańskie to: Albania, Bośnia-Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Grecja, Rumunia, Słowenia, europejska część Turcji i Jugosławia; połączone z Europą cieśniną o szerokości 1200 km pomiędzy Rijeką na zachodzie, a ujściem Dunaju do Morza Czarnego na wschodzie.

Bałtyckie, Morze - rozległe płytkie rozgałęzienie Morza Północnego, rozciągające się na północny wschód od cieśniny Skagerrak i Kattegat, leżących między Danią i Szwecją, do Zatoki Botnickiej pomiędzy Szwecją a Finlandią; linia brzegowa 8 tysięcy km; powierzchnia wraz z zatokami Ryską, Fińską i Botnicką 422300 km kw.;

bantu - grupa języków należących do rodziny nigeryjsko-kongijskiej; używane powszechnie przez większą część ludności Afryki na południe od Sahary, np. języki suahili, xhosa i zulu; wyraz bantu stanowi przykład charakterystycznego użycia przedimków w języku zulu, np. mu-ntu - człowiek, ba-ntu - ludzie.

Barbados - państwo w Ameryce Środkowej powierzchnia: 430 km kw. stolica: Bridgetown miasta: Speightstown, Holetown, Oistins warunki naturalne: najdalej wysunięta na wschód wyspa Indii Zachodnich, otoczona rafami koralowymi, narażona na działalność huraganów od czerwca do listopada głowa państwa: królowa Elżbieta II od 1966, reprezentowana przez generalnego gubernatora Hugha Springera od 1984 szef rządu: premier Erskine Lloyd Sandiford od 1987 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport cukru, rumu, części elektronicznych, odzieży, cementu waluta: dolar barbadoski język: angielski i banjan (barbadoski dialekt angielski) religia: anglikanie 70%, metodyści 9%, katolicy 4% dochód narodowy: 1,4 miliarda dolarów (1987); 5449 dolarów na osobę

Barbara Radziwiłłówna - 1520-1551. Królowa polska od 1550, córka Jerzego Radziwiłła, druga żona Zygmunta II Augusta; poślubiona przez niego potajemnie; koronowana wbrew opozycji szlachty; zmarła w pół roku później; pochowana w katedrze wileńskiej.

Barcelona - stolica i port w Katalonii w północno-wschodniej Hiszpanii; ludność 1653200 (1991); przemysł tekstylny, maszynowy i chemiczny; jako główne centrum anarchizmu i katalońskiego nacjonalizmu Barcelona odegrała znaczącą rolę w obaleniu monarchii w 1931; była ostatnim miastem republiki, które poddało się generałowi Franco w 1939; w 1992 w Barcelonie odbyły się letnie igrzyska olimpijskie.

Bardot Brigitte - 1934-. Francuska aktorka filmowa, której uroda i talent spopularyzowały kino francuskie na świecie; wystąpiła m.in. w filmach: I Bóg... stworzył kobietę (1956), Życie prywatne (1961), Pogarda (1963), Viva Maria (1965).

bariera dźwięku - pogląd, że prędkość dźwięku na wysokości około 1220 km n.p.m. stanowi granicę prędkości lotu w atmosferze; źle skonstruowane statki powietrzne narażone są na zmiany stateczności i sterowności przy prędkościach bliskich prędkości dźwięku, czego powodem jest formacja fal uderzeniowych; amerykański pilot Chuck Yeager po raz pierwszy pokonał barierę dźwięku w 1947 samolotem rakietowym Bell X-1; obecnie statki powietrzne, takie jak Concorde, mogą latać z prędkością dźwięku mimo zjawiska uderzenia dźwiękowego.

bar micwa - w judaizmie, inicjacja chłopców około 13 roku życia; symbol przyjęcia do dorosłej wspólnoty żydowskiej; mniej rozpowszechnioną formą jest bat lub bas micwa dla dziewczynek w wieku 12 lat; dziecko czyta fragment z Tory w synagodze podczas szabasu i zostaje uznane za pełnoprawnego członka zgromadzenia.

barok - styl w architekturze i sztuce charakteryzujący się ekstrawagancją ornamentów, asymetrią wzorów i wielką ekspresywnością; dominował w sztuce europejskiej przez większą część XVII wieku; najwybitniejsi artyści baroku to malarz Rubens i rzeźbiarz Bernini; w architekturze baroku dominują projekty monumentalne - plac Berniniego w Rzymie lub Wersal pod Paryżem; w muzyce epoka baroku trwała od 1600 do 1750, a za najwybitniejszych kompozytorów uważa się Monteverdiego, Vivaldiego, J.S. Bacha i Haandla.

baronet - brytyjski stopień szlachecki, niższy od barona, utworzony w 1611 przez Jakuba I w celu sfinansowania osadnictwa w Ulsterze; jest tytułem dziedziczonym wyłącznie przez mężczyzn; nie daje prawa zasiadania w Izbie Lordów, lecz jego posiadaczowi przysługuje tytuł ,,sir" przed nazwiskiem; sprzedaż tytułu baronet została zakazana w 1937.

barska konfederacja - zbrojny związek szlachty polskiej zawiązany w Barze 29 lutego 1768, głoszący hasła obrony wolności szlacheckich i niepodległości Polski, skierowany przeciwko dysydentom, królowi i Rosji; wśród przywódców barskiej konfederacji był m.in. Kazimierz Pułaski.

barwy ochronne - w biologii, ostrzegawcze znaki barwne na ciele niebezpiecznego lub jadowitego zwierzęcia, wyraźnie rzucające się w oczy i rozpoznawalne przez drapieżcę; przykładem są żółte i czarne paski u pszczół i os oraz jaskrawoczerwony lub żółty kolor wielu żab.

Barysznikow Michaił - 1948-. Tancerz amerykański pochodzenia łotewskiego; w 1967 wstąpił do baletu Kirowa, gdzie zasłynął jako jeden z najlepszych solistów; zdecydował się nie wracać do Związku Radzieckiego (ze względów artystycznych, a nie politycznych) podczas występów w Kanadzie w 1974; pracował z wieloma zespołami, później został przyjęty do American Ballet Theater jako główny tancerz, partner Gelsey Kirkland; występował w New York City Ballet (1978-80), lecz powrócił do ABT jako dyrektor (1980-90); od 1990 tańczy w innych zespołach.

baseball - narodowa letnia dyscyplina sportowa w USA, wywodząca się z XIX-wiecznego angielskiego palanta; w baseball gra się za pomocą kijów i piłki; 2 drużyny, każda po 9 zawodników, grają na boisku w kształcie rombu, z bazą w każdym rogu; piłkę uderza się drewnianym bijakiem, a zawodnicy starają się zdobywać punkty, obiegając bazy; home run to okrążenie całego boiska przy jednym uderzeniu.

Baszkiria - autonomiczna republika Rosji, z górami Ural na wschodzie powierzchnia: 143600 km kw. stolica: Ufa gospodarka: wydobycie minerałów, ropy naftowej, gazu ziemnego ludność: 3876 tysięcy (1982) język: rosyjski, baszkirski (około 25%)

batik - japońska technika ręcznego nakładania kolorowych wzorów na tkaninę; powierzchnia, która ma pozostać bezbarwna, jest uprzednio woskowana; technika rozpowszechniona w Indonezji, na Zachód sprowadzona przez kupców holenderskich.

Batory Stefan - 1533-1586. Król Polski, wybrany przez zgromadzenie szlacheckie w 1575 i koronowany w 1576; pokonał rosyjskie wojska Iwana IV Groźnego; jego sukcesy militarne wywołały zaniepokojenie Szwecji; Stefan Batory zmarł przed wybuchem konfliktu polsko-szwedzkiego.

Baudelaire Charles Pierre - 1821-1867. Francuski poeta, którego dzieła łączą rytmiczną i muzyczną doskonałość z chorobliwym romantyzmem i erotyzmem, znajdującymi piękno w upadku; pierwszym jego zbiorem poezji były Kwiaty zła (1857).

Bawaria - region administracyjny Niemiec (land) powierzchnia: 70600 km kw. stolica: Monachium miasta: Norymberga, Augsburg, Würzburg, Ratyzbona gospodarka: produkcja piwa, tworzyw sztucznych; przemysł elektroniczny, elektrotechniczny, optyczny, samochodowy, samolotowy, chemiczny, rafineryjny, tekstylny, szklarski, zabawkarski ludność: 11 milionów (1988) religia: katolicy 70%, protestanci 26% sławni ludzie: Lucas Cranach, Adolf Hitler, Franz Josef Strauss, Richard Strauss

bazylika św. Piotra - katolicka katedra w Rzymie zbudowana w 1506-1626 według projektu Bramantego i Michała Anioła; wewnątrz długość 180 m, szerokość transeptu 135 m, wewnątrz średnica kopuły 42 m, wysokość 138 m.

BBC - brytyjska państwowa sieć radiowo-telewizyjna, odpowiedzialna za stacje krajowe i lokalne; finansowana wyłącznie ze sprzedaży licencji telewizyjnych (obowiązuje ją zakaz reklamy); część BBC produkująca programy dla zagranicy (World Service) jest dotowana przez państwo.

Beatles, The - popularna angielska grupa muzyczna z lat 1960-70, wszyscy jej członkowie pochodzą z Liverpoolu: John Lennon (1940-1980, gitara rytmiczna, śpiew), Paul McCartney (1942-, gitara basowa, śpiew), George Harrison (1943-, gitara prowadząca, śpiew) i Ringo Starr (właściwie Richard Starkey 1940-, perkusja); piosenkami napisanymi głównie przez Lennona i McCartneya the Beatles zdominowali muzykę rockową i kulturę popularną lat 60-tych.

Beatty Warren - (właściwie W. Beaty) 1937-. Aktor i reżyser amerykański, znany m.in. z filmów: Wiosenna bujność traw (1961), Bonnie i Clyde (1967) i Niebo może poczekać (1978); późniejsze role: Czerwoni (1981, Oscar za produkcję), Dick Tracy (1990) i Bugsy (1991).

beatyfikacja - w kościele, pierwszy krok w kierunku kanonizacji; do osób, które zostały beatyfikowane, można zanosić modlitwy; przed ich imieniem zostaje umieszczony tytuł ,,błogosławiony".

Beauforta skala - system zapisu siły wiatru stworzony przez Francisa Beauforta w 1806; jest to skala numeryczna od 0 do 17, ciszę oznacza się jako 0, a huragan jako 12; 13-17 są stopniami używanymi do określenia siły huraganu.

Becker Boris - 1967-. Tenisista niemiecki; w 1985, mając 17 lat, został najmłodszym zwycięzcą turnieju wimbledońskiego; tytuł ten zdobywał trzykrotnie; członek zwycięskiej drużyny niemieckiej w rozgrywkach o Puchar Davisa w 1988 i w 1989; wygrał US Open w 1989.

Beckett Samuel - 1906-1989. Dramaturg irlandzki; pisał po angielsku i francusku. Jego Czekając na Godota (1952) jest prawdopodobnie najbardziej znanym przykładem teatru absurdu, ukazującego bezsens życia; pogląd ten doprowadził do jeszcze większej skrajności w Końcówce (1957) i Radosnych dniach (1961); literacka Nagroda Nobla w 1969.

Beduini - (z arabskiego - mieszkańcy pustyni) lud koczowniczy zamieszkujący pustynne regiony Półwyspu Arabskiego i Afryki Północnej, obecnie coraz częściej prowadzący osiadły tryb życia; do tradycyjnych zajęć Beduinów należała hodowla wielbłądów i koni.

Beethoven Ludwig van - 1770-1827. Kompozytor i pianista niemiecki, którego mistrzostwo wywarło ogromny wpływ na muzykę XIX wieku; jego dorobek to: uwertury koncertowe, opera Fidelio, 5 koncertów fortepianowych i 2 na skrzypce (jeden nie dokończony); 32 sonaty na fortepian, np. Księżycowa i Appassionata, 17 kwartetów smyczkowych, msza symfoniczna Missa Solemnis, 9 symfonii oraz wiele dzieł młodzieńczych; Beethoven grał na fortepianie swoje własne dzieła i dyrygował orkiestrą do utraty słuchu w 1801; pomimo to nadal komponował.

behawioryzm - szkoła psychologii powstała w USA; utrzymywała, że każde działanie ludzkie można wyjaśnić reakcjami warunkowymi

Bejrut - stolica i port Libanu, zniszczony w latach 70-tych i 80-tych XX wieku podczas wojny domowej i okupacji przez kraje sąsiadujące; ludność 1500 tysięcy (1988); miasto podzielone jest tzw. zieloną linią na część wschodnią (chrześcijańską) i zachodnią (muzułmańską)

Belgia - Królestwo Belgijskie (z francuskiego - Royaume de Belgique, z flamandzkiego - Koninkrijk Belgiea) powierzchnia: 30 510 km kw. stolica: -Bruksela- miasta: Gandawa, Ličge, Charleroi, Brugia, Mons, Namur, Leuven; porty: Antwerpia Ostenda, Zeebrugge warunki naturalne: żyzne równiny na północno-wschodnim wybrzeżu; w części środkowej góry ciągnące się ku wschodowi; wzgórza i lasy na południowym wschodzie środowisko naturalne: raport rządowy z 1989 ocenił czystość wody pitnej we Flandrii jako znacznie poniżej poziomu, a stan ponad połowy rzek i kanałów w tym regionie jako bardzo zły głowa państwa: król Albert od 1993 szef rządu: Jean-Luc Dehaene od 1992 system polityczny: demokracja liberalna gospodarka: eksport żelaza, stali, tekstyliów, artykułów ropopochodnych, plastiku, samochodów, diamentów waluta: frank belgijski ludność: 9895 tysięcy (1990), w tym Flamandowie i Walonowie; roczny przyrost naturalny 0,1% język: na północy (Flandria) flamandzki (dialekt holenderski zwany Vlaams) 55%; na południu (Walonia) waloński (dialekt francuski) 32%; ludność dwujęzyczna 11%; niemiecki (granica wschodnia) 0,6%; wszystkie te języki są oficjalne religia: rzymskokatolicka 75% dochód narodowy: 111 miliardów dolarów (1986); 9230 dolarów na osobę

Belize - (dawny Honduras Brytyjski) państwo w Ameryce Środkowej powierzchnia: 22963 km kw. stolica: Belmopan miasta: porty Belize, Dangriga i Punta Gorda oraz Orange Walk, Corozal warunki naturalne: bagniste tropikalne równiny przybrzeżne; góry Maya na południu kraju; ponad 90% powierzchni pokryte lasami środowisko: od 1981 rozległy system parków narodowych i rezerwatów w celu ochrony lasów tropikalnych i wysp przybrzeżnych; eksploatację lasów zastąpiono rolnictwem i ekoturystyką - obecnie najważniejsze sektory gospodarki; pierwszy na świecie rezerwat jaguarów utworzono w 1986 w górach Cockscomb głowa państwa: Elżbieta II, od 1981 reprezentowana przez gubernatora generalnego szef rządu: Manuel Esquivel od 1993 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport cukru, owoców cytrusowych, ryżu, produktów rybnych, bananów waluta: dolar Belize ludność: 180400 (1990), wraz z mniejszością Majanów w środkowej części kraju; roczny przyrost naturalny: 2,5% język: angielski (oficjalny), hiszpański (powszechnie używany), rodzime dialekty kreolskie religia: rzymskokatolicka 60%, protestancka 35% dochód narodowy: 247 milionów (1988) dolarów; 1220 dolarów na osobę

Bellotto - Bernardo, (zwany Canaletto) 1721- 1780. Włoski malarz i akwaforcista, działający m.in. w Polsce; w 1748-59 malarz nadworny Augusta III, a w latach 1767-80 Stanisława Augusta Poniatowskiego; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli weneckiego malarstwa wedutowego; malował głównie panoramy miast, widoki ulic, placów i budowli, m.in. Ulica Miodowa (około roku 1775), Widok ogólny Warszawy od strony Pragi (rok 1770)

Bellow - Saul, 1915-. Amerykański pisarz, urodzony w Kanadzie; bohaterem jego powieści, np. Herzog (1964), Dar Humboldta (1975), The Deans December (1982), jest zwykle amerykański intelektualista żydowskiego pochodzenia, sfrustrowany obojętną postawą społeczeństwa; Nagroda Nobla w roku 1976.

Bengal Zachodni - stan w północno-wschodnich Indiach powierzchnia: 87900 km kw. stolica: Kalkuta miasta: Asansol, Durgarpur warunki naturalne: Bengal zajmuje zachodnią część szerokiej aluwialnej równiny utworzonej przez rzekę Ganges i Brahmaputra; opad roczny deszczu przekracza 250 cm gospodarka: najważniejsze produkty: ryż, juta, herbata, węgiel, żelazo, stal, samochody, lokomotywy, aluminium, nawozy sztuczne ludność: 67982700 (1991). ö Bengazi *** miasto historyczne oraz port przemysłowy w północnej Libii nad zatoką Wielka Syrta; ludność 650 tysięcy (1982);

benzoesowy kwas - C6H5COOH, najprostszy aromatyczny kwas karboksylowy; kryształy rozpuszczają się w wodzie; używany jako konserwant przy produkcji żywności oraz jako antyseptyk; otrzymywany chemicznie przez bezpośrednie utlenienie benzaldehydu.

Bergman Ingmar - 1918-. Szwedzki producent sceniczny (od lat 30-tych) i reżyser filmowy (od końca lat 40-tych); w swej twórczości podejmuje skomplikowane problemy moralne, psychologiczne i metafizyczne, nadając im pesymistyczną wymowę; słynniejsze filmy: Siódma pieczęć (1956), Tam, gdzie rosną poziomki (1957), Persona (1966), Fanny i Aleksander (1982).

Bergman Ingrid -1917-1982. Aktorka szwedzka; wystąpiła w takich filmach, jak: Intermezzo (1939), Casablanca (1943), Komu bije dzwon (1943) i Gasnący płomień (1944); za tę ostatnią rolę otrzymała Oscara.

Beria - Ławrentij, 1899-1953. Polityk radziecki; od 1938 minister spraw wewnętrznych i szef służby bezpieczeństwa, odpowiedzialny za uwięzienie, śmierć i deportację milionów obywateli radzieckich; po śmierci Stalina nieskutecznie próbował przejąć władzę; zastrzelony po tajnym procesie; zwolennicy Stalina winią Berię za zbrodnie popełnione przez radziecką służbę bezpieczeństwa w okresie stalinizmu.

Beringa, Cieśnina - cieśnina pomiędzy Alaską i Syberią, łącząca północny Atlantyk z Morzem Arktycznym.

Bermudy - kolonia brytyjska na północno-zachodnim Atlantyku powierzchnia: 54 km kw. stolica: Hamilton gospodarka: uprawa kwiatów, produkcja farmaceutyków; ważną rolę odgrywają turystyka i banki waluta: dolar bermudzki ludność: 58100 (1988) język: angielski religia: chrześcijaństwo system polityczny: zgodnie z konstytucją z 1968 Bermudy są w pełni samorządną kolonią brytyjską, z gubernatorem, senatem i wybieranym zgromadzeniem (premier John Swan ze Zjednoczonej Partii Bermudów od 1982)

Berno - stolica Szwajcarii i kantonu o tej samej nazwie, położona w zachodniej części kraju nad rzeką Aare; ludność: 134600 (1990), w kantonie 945600; Berno przystąpiło do Związku Szwajcarskiego w 1353; stolica od 1848; przemysł: tekstylia, czekolada, farmaceutyki, metale lekkie i elektrotechnika.

Bertolucci - Bernardo, 1940- . Włoski reżyser filmowy; w swych dziełach łączy historyczno-polityczny punkt widzenia z liryzmem i pięknem plastycznym; ważniejsze filmy: Ostatnie tango w Paryżu (1972), Wiek XX (1976), Ostatni cesarz (1987), za którego otrzymał Oscara, Pod osłoną nieba (1990), Mały Budda

Berno - stolica Szwajcarii i kantonu o tej samej nazwie, położona w zachodniej części kraju nad rzeką Aare; ludność: 134600 (1990), w kantonie 945600; Berno przystąpiło do Związku Szwajcarskiego w 1353; stolica od 1848; przemysł: tekstylia, czekolada, farmaceutyki, metale lekkie i elektrotechnika

Betlejem - miasto na zachodnim brzegu rzeki Jordan na południe od Jerozolimy; okupowane przez Izrael w 1967; ludność 14 tysięcy (1980); według Biblii miejsce narodzin króla Dawida i Jezusa.

Beziera krzywa - linia łącząca serię punktów w sposób najbardziej zbliżony do prostej; kształt takiej krzywej jest uzależniony od złożonych twierdzeń matematycznych; Beziera krzywa używana jest w grafice komputerowej i w CAD.

bezkręgowce - organizmy zwierzęce nie mające kręgosłupa; stanowią około 95% istniejących gatunków; do bezkręgowców należą: gąbki, obleńce, płazińce, stawonogi, mięczaki, szkarłupnie oraz prymitywne strunowce żyjące w wodzie, jak lancetnik i strzykwa.

bezpłciowe rozmnażanie - w biologii, rozmnażanie bez udziału komórek rozrodczych, a więc bez dwojga rodziców; sposób ten nie wymaga rozwijania skomplikowanych mechanizmów zapylających, co daje mu przewagę nad innymi sposobami rozmnażania; każdy organizm bezpłciowy może rozmnażać się samodzielnie; bezpłciowe rozmnażanie może prowadzić do gwałtownego wzrostu populacji.

beztlenowce - organizmy żywe nie potrzebujące tlenu do wyzwalania energii z takich cząsteczek jak glukoza; do beztlenowców należy wiele bakterii, drożdże oraz pasożyty wewnętrzne.

białaczka - (leukemia), ostra choroba nowotworowa, charakteryzująca się nieodwracalnym rozrostem nieprawidłowych krwinek białych; chory staje się podatny na infekcje; w leczeniu stosuje się naświetlanie promieniami rentgenowskimi, a także transplantację szpiku kostnego.

białe ciałka krwi - (leukocyty), różnorodne komórki spełniające w organizmie funkcje obronne, uodporniające go przeciw chorobom; niektóre (fagocyty imakrofagi pochłaniają atakujące mikroorganizmy, inne likwidują zainfekowane komórki, natomiast limfocyty decydują o bardziej specyficznych reakcjach obronnych; białe ciałka krwi są bezbarwne, o przezroczystej lub granulowanej cytoplazmie, zdolne do samodzielnych ruchów ameboidalnych; występują we krwi, limfie, a także w tkankach.

Białoruś - Republika Białoruska powierzchnia: 207600 km kw. stolica: Mińsk miasta: Homel, Witebsk, Mohylew, Bobrujsk, Grodno, Brześć warunki naturalne: ponad 25% obszaru porośnięte lasami; liczne rzeki: Dźwina, Dniepr z dopływami Prypecią i Berezyną; mokradła Prypeci na wschodzie; klimat umiarkowany i wilgotny środowisko naturalne: rozległe obszary Białorusi zostały pokryte pyłem radioaktywnym po awarii w Czernobylu głowa państwa: Mieczisław Grib od 1994 szef rządu: Wiaczesław Kiebicz od 1990 system polityczny: nowo powstała demokracja gospodarka: główne produkty: torf, maszyny rolnicze, nawozy, szkło, tekstylia, skóra, sól, artykuły elektryczne, mięso, nabiał waluta: rubel i dukat ludność: 10 200 tysięcy (1990), w tym Białorusini 70%, Rosjanie 13%, Polacy 4%, Żydzi 1% język: białoruski, rosyjski religia: rzymskokatolicka, rosyjska prawosławna, mniejszości baptystów i muzułmanów

biedermeier - niemiecki styl sztuki projektowania mebli w połowie XIX wieku; żartobliwie nazwany imieniem Gottlieba Biedermeiera, fikcyjnej postaci przywoływanej przez niemieckich poetów jako symbol smaku burżuazji.

Bierut - Bolesław, (pseudonim Tomasz i inne), 1892-1956. Od 1918 członek Komunistycznej Partii Polski (KPP); przewodniczący Krajowej Rady Narodowej (KRN); w latach 1947-52 prezydent Rzeczpospolitej Polskiej; 1954-56 Pierwszy Sekretarz KC PZPR; współodpowiedzialny za represje stalinowskie w Polsce.

bimetal - pasek wykonany z dwóch metali, każdy o innym współczynniku rozciągliwości, zginający się pod wpływem zmiany temperatury; bimetale wykorzystywane są w urządzeniach kontrolnych i do pomiaru temperatur.

biodegradanty - substancje ulegające przetworzeniu przez organizmy żywe, głównie bakterie i grzyby; do biodegradantów należą żywność i te ścieki, które w procesie naturalnym ulegają zagęszczeniu i upłynnieniu, uwalniając składniki odżywcze wykorzystane później w ekosystemie; substancje nie ulegające rozkładowi, takie jak szkło, metale ciężkie i większość tworzyw sztucznych, stanowią poważny problem ekologiczny.

biografia - opis życia człowieka; może być prostą relacją odnotowującą fakty, lecz w XVIII i XIX wieku biografia była również formą literacką;

Bioko - wyspa u zachodnich wybrzeży Afryki, należąca do Gwinei Równikowej powierzchnia: 2017 km kw. ludność: 57190 (1983) główne produkty: kawa, kakao, kopra

bioluminescencja - wytwarzanie światła przez organizmy żywe; cecha wielu ryb głębinowych, skorupiaków i innych zwierząt morskich; na lądzie bioluminescencja występuje u takich zwierząt jak świetliki oraz u pewnych bakterii i grzybów; świecenie jest unikatowym zjawiskiem utleniania biologicznego bez wydzielania ciepła; u zwierząt bioluminescencja związana jest z porozumiewaniem się, maskowaniem i służy jako przynęta, lecz w wypadku innych organizmów jej funkcja nie jest do końca wyjaśniona.

biomasa - całkowita masa żywych organizmów występujących na danej powierzchni; może być zawężona do określonego gatunku lub obejmować szerszą kategorię; istnieją również dane określające całkowitą biomasę roślin; pomiary biomasy mogą być wykorzystywane do określania zależności pomiędzy organizmami, stabilności tych zależności i wahań w liczebności populacji.

biosynteza - synteza organicznych związków chemicznych przez komórki żywe, np. przemiana przez rośliny dwutlenku węgla i wody w glukozę podczas procesu fotosyntezy; w wyniku innych reakcji biosynteza produkowane są takie składniki komórki, jak białka i tłuszcze.

Birmingham - miasto przemysłowe w zachodniej Anglii, drugie pod względem wielkości w kraju; ludność 934900 (1991), na obszarze wielkomiejskim 2632 tysiące; przemysł samochodowy, maszynowy, chemiczny, spożywczy; systemy kontroli kosmicznej; produkcja tworzyw sztucznych.

Biskajska, Zatoka - zatoka Oceanu Atlantyckiego pomiędzy północną Hiszpanią i zachodnią Francją, znana ze wzburzonych wód i niespotykanie wysokich przypływów.

bitwa o Anglię - walka powietrzna nad Wielką Brytanią między lotnictwem brytyjskim a niemieckim, trwająca od 10 lipca do 31 pażdziernika 1940

Bizancjum - (obecnie Stambuł), starożytne miasto greckie nad cieśniną Bosfor; założone jako grecka kolonia Megara w pobliżu Koryntu około 660 p.n.e.; w 330 n.e. stolica imperium rzymskiego została przeniesiona do Bizancjum przez Konstantyna Wielkiego

Bizet - Georges, (Alexandre César LeMopold) 1838-1875. Francuski kompozytor operowy; jego dzieła to Poławiacze pereł (1863) i Piękne dziewczę z Perth (1866); napisał również uwerturę Ojczyzna oraz muzykę do Arlezjanki Daudeta; największym osiągnięciem Bizeta była opera Carmen (1875), stworzona na kilka miesięcy przed śmiercią.

bizmut - twardy, łamliwy, różowobiały pierwiastek metaliczny; symbol Bi, liczba atomowa 83, masa atomowa 208,98; bizmut ma najwyższą liczbę atomową wśród pierwiastków trwałych (pierwiastki o liczbie atomowej większej niż 84 są radioaktywne); występuje w rudach, rzadziej jako metal wolny; zły przewodnik ciepła i prądu, używany w stopach o niskiej temperaturze topnienia oraz w medycynie jako składnik leków przeciw wrzodom żołądka.

Blixen - Karen, (z domu - Dinesen) 1885-1962. Pisarka duńska; jej autobiografia Pożegnanie z Afryką (1937) oparta jest na doświadczeniach wyniesionych z prowadzenia plantacji kawy w Kenii; pisała głównie po angielsku pod nazwiskiem Isak Dinesen.

blues - gatunek muzyki afroamerykańskiej wywodzący się z XIX-wiecznego rolnictwa Południa; charakteryzuje się konstrukcją 12-to taktową i zwykle melancholijnymi tekstami; gitara bluesowa i style wokalne odegrały znaczną rolę w rozwoju muzyki jazzowej i popularnej

błonica - (dyfteryt), ostra choroba zakaźna, podczas której w gardle tworzy się błona (stąd nazwa) grożąca uduszeniem, a w całym ustroju - silna neurotoksyna; czynnikiem wywołującym błonicę jest bakteria Corynebacterium diphtheriae; dzięki szczepieniom ochronnym błonica stała się chorobą rzadką.

boa - niejadowity wąż z rodziny dusicieli, Boidae, występujący głównie w klimacie zwrotnikowym i podzwrotnikowym; boa odżywiąją się przede wszystkim drobnymi ssakami i ptakami, które chwytają zębami lub duszą uściskiem zwiniętego ciała; boa constrictor osiąga czasami długość 5,5 m, lecz zwykle nie przekracza 4 m; inny gatunek z rodziny dusicieli to anakonda olbrzymia, Eunectes murinus do 9 m i masy 500 kg

Bogota - stolica Kolumbii, położona na wysokości 2640 m n.p.m. na skraju Kordyliery Wschodniej; ludność 4185 tysięcy (1985); założona w 1538.

Bogurodzica - najstarsza polska pieśń religijna, zachowana wraz z melodią w zapisie z 1408; do końca XV wieku hymn rycerski; czas powstania do tej pory nie ustalony; autorstwo nieznane (według legendy przypisywane św. Wojciechowi)

boksyt - podstawowa ruda aluminium, składająca się z mieszaniny tlenków i wodorotlenków wodzianu aluminium, często zanieczyszczonego elementami żelaza (efektem tego jest czerwone zabarwienie); w celu produkcji aluminium jego ruda przekształcana jest w biały proszek, topiony w procesie przepuszczania prądu o wysokim natężeniu; główni producenci boksytu: Australia, Gwinea, Jamajka, Rosja, Kazachstan, Surinam i Brazylia

bolero - hiszpański taniec w rytmie na trzy, tańczony przez parę lub jednego tancerza, zwykle przy akompaniamencie kastanietów;

Bolesław I Chrobry - 967-1025. Książę polski od 992, od 1025 król, z dynastii Piastów; syn Mieszka I i Dąbrówki; inicjator zjazdu gnieźnieńskiego w 1000; zdobył Milsko i Łużyce, przyłączył Grody Czerwieńskie; utwierdził niezależność Polski; twórca jej potęgi.

Bolesław III Krzywousty - 1085-1138. Książę polski z dynastii Piastów, syn Władysława Hermana; w 1109 odniósł zwycięstwo nad cesarzem niemieckim Henrykiem V (bitwa na Psim Polu, obrona Głogowa); podbił Pomorze Gdańskie (1116) i Pomorze Zachodnie (1122); w 1138 sporządził testament, w którym podzielił Polskę między synów.

Boliwia - Republika Boliwijska (República de Bolivia) powierzchnia: 1098581 km kw. stolica: La Paz (siedziba rządu), Sucre (siedziba władzy sądowniczej) miasta: Santa Cruz, Cochabamba, Oruro, Potosp warunki naturalne: wysoki płaskowyż (Altiplano) położony między łańcuchami górskimi (Kordyliery); na wschodzie lasy i niziny (llano) głowa państwa i rządu: Gonzalo Sanchez de Lozado od 1993 system polityczny: republika demokratyczna w stadium początkowym gospodarka: eksport cyny, antymonu (drugie miejsce na świecie pod względem produkcji), innych metali nieżelaznych, ropy naftowej, gazu ziemnego (przekazywanego rurociągiem do Argentyny), produktów rolnych, kawy, cukru, bawełny waluta: boliviano ludność: 6730 tysięcy (1990), w tym Keczua 25%, Ajmarowie 17%, Metysi 30%, Europejczycy 14%; roczny przyrost naturalny 2,7% język: hiszpański (oficjalny), ajmara, keczua religia: rzymskokatolicka (uznana przez państwo) dochód narodowy: 4,2 miliardów dolarów (1987); 617 dolarów na osobę

Bolonia - miasto przemysłowe, stolica prowincji Emilia-Romania we Włoszech, 80 km na północ od Florencji; ludność 427 tysięcy (1988); pierwotnie miasto etruskie, później kolonia rzymska, republika w XII wieku; miasto papieskie od 1506; zjednoczone z Włochami w 1860

Bona - (Bona Sforza d'Aragona) 1494-1557. Królowa polska od 1518, druga żona Zygmunta I Starego, córka księcia Mediolanu, matka Zygmunta II Augusta; wywierała znaczny wpływ na króla w sprawach politycznych; jej absolutystyczne skłonności i protekcjonizm doprowadziły do rokoszu szlachty (tzw. wojna kokosza

Bonn - stolica byłej Republiki Federalnej Niemiec, siedziba rządu (faktyczna stolica) Niemiec, 18 km na południowy-wschód od Kolonii, na lewym brzegu Renu; ludność 292 tysiące (1988); przemysł chemiczny, tekstylny, produkcja tworzyw sztucznych i aluminium

Bonnie i Clyde - Bonnie Parker (1911- 1934) i Clyde Barrow (1900-1934); osławiona para bandytów amerykańskich, którzy dokonali wspólnie wielu drobnych rozbojów w Teksasie, Oklahomie, Nowym Meksyku i Missouri między sierpniem 1932 a majem 1934; zdradzeni przez wspólników, ponieśli śmierć w zasadzce drogowej zorganizowanej przez policję

bonsai - sztuka hodowli miniaturowych drzewek metodą selektywnego przycinania rośliny; powstała przed wielu wiekami w Chinach, skąd następnie zawędrowała do Japonii; niektóre okazy z Chin mają ponad 1000 lat; okazy z japońskiej kolekcji cesarskiej - 300 lat.

boogie-woogie - odmiana jazzu grana na fortepianie, z motywem powtarzanym lewą ręką, popularna w USA od początku XX wieku do lat 50-tych; do wykonawców boogie-woogie należeli: Pinetop Smith (1904-1929), Meade ,,Lux" Lewis (1905-1964) i Jimmy Yancey (1898-1951); ich styl przejęli później niektórzy pianiści rock'n'rollowi, np. Jerry Lee Lewis

Bora Bora - jedna z czternastu Wysp Towarzystwa w Polinezji Francuskiej, 225 km na północny-zachód od Tahiti powierzchnia: 39 km kw. gospodarka: eksport macicy perłowej, owoców i tytoniu. * boraks *** uwodniony boran sodu NA2B4O7.10H2O, występujący w postaci miękkich bezbarwnych kryształków lub osadów na krawędziach gorących źródeł i w wyschniętych słonych jeziorach rejonów suchych wraz z innymi boranami oraz halitem i gipsem; używany do produkcji wybielaczy i proszków do prania.

Borneo - trzecia pod względem wielkości wyspa na świecie, położona w Archipelagu Malajskim na zachodnim Pacyfiku powierzchnia: 754 tysiące km kw.; dzieli się na należące do Malezji stany Sabah i Sarawak, sułtanat Brunei oraz największy obszar Kalimantan, należący do Indonezji warunki naturalne: wyspa jest górzysta, pokryta gęstą dżunglą ludność zamieszkująca wybrzeże w większości pochodzenia malajskiego, w znacznie mniejszym stopniu - chińskiego; środkowa część Borneo zasiedla tubylcze plemię Dajaków; Borneo pozostawało w sferze kolonialnych wpływów Holandii i Wielkiej Brytanii aż do utworzenia Sarawaku w 1841

borny kwas - H3BO3, kwas powstający w wyniku połączenia wodoru i tlenu z niemetalem, borem; ma łagodne właściwości odkażające; stosowany przy produkcji szkła i emalii oraz jako skuteczny środek owadobójczy przeciwko mrówkom i karaluchom.

Borodin - Aleksander, 1833-1887. Kompozytor rosyjski, urodzony w Sankt Petersburgu jako nieślubny syn rosyjskiego księcia; kształcił się w dziedzinie chemii medycznej, ale cały wolny czas poświęcał muzyce; jego największe dzieło to opera Kniaź Igor (ukończona przez Rimskiego-Korsakowa i Głazunowa), w skład której wchodzą słynne Tańce połowieckie.

Borys Godunow - 1552-1605. Car Rosji od 1598; wybrany po śmierci Fiodora I, syna Iwana Groźnego; został zamordowany przez Dymitra Samozwańca, podającego się za brata Fiodora i prawowitego spadkobiercę tronu; legenda, jaka narosła wokół tych wydarzeń, stała się kanwą dramatu Puszkina Borys Godunow (1831) oraz libretta opery Musorgskiego pod tym samym tytułem (1874)

Boska komedia - poemat epicki Dantego Alighieri, pisany w latach 1307-21, relacjonujący wyimaginowaną podróż przez piekło, czyściec i raj; przewodnikiem Dantego po piekle i czyśćcu jest poeta Wergiliusz w każdym z tych miejsc Dante umieścił historyczne i współczesne mu postacie w zależności od ich moralnej (i politycznej) oceny; w raju Dante odnajduje miłość swego życia, Beatrycze; poemat zawiera wiele symboli i alegorii; miał ogromny wpływ na literaturę światową.

Boston - ośrodek przemysłowo-handlowy, stolica stanu Massachusetts w USA; ludność 574300 (1990), wraz z aglomeracją 4171600; centrum przemysłu wydawniczego; port przemysłowy nad zatoką Massachusetts; gospodarka zdominowana przez instytucje finansowe, rządowe i służbę zdrowia; siedziba uniwersytetów Bostońskiego i Northeastern; na drugim brzegu rzeki Charles w sąsiednim Cambridge znajdują się Harvard University i Massachusetts Institute of Technology.

Bośnia-Hercegowina - Republika Bośni i Hercegowiny powierzchnia: 51129 km kw. stolica: Sarajewo miasta: Banja Luka, Mostar, Prijedor, Tuzla, Zenica warunki naturalne: kraina górzysta, nieurodzajna ludność: 4300 tysięcy (1990), w tym Muzułmanie 44%, Serbowie 33%, Chorwaci 17%; złożona struktura narodowościowa głowa państwa: Alija Izetbegović od 1990 szef rządu: Haris Silajdzić od 1993 system polityczny: demokracja w stadium początkowym gospodarka: uprawa owoców cytrusowych, warzyw, produkcja żelaza, stali, wyrobów ze skóry, tekstyliów język: serbska odmiana serbsko-chorwackiego religia: islam (sunnici), serbskie prawosławie, katolicyzm

Botswana - Republika Bostwany powierzchnia: 582 tysiące km kw. stolica: Gaborone miasta: Mahalapye, Serowe, Tutume, Francistown warunki naturalne: pustynia na południowym-zachodzie, stepy na wschodzie, ziemie urodzajne i bagna na północy środowisko naturalne: bagno Okawango jest zagrożone przez plany górniczego i rolniczego rozwoju regionu głowa państwa i rządu: Quett Ketamile Joni Masire od 1980 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport diamentów (trzecie miejsce w świecie pod względem produkcji), miedzi, niklu, przetworów mięsnych, tekstyliów waluta: pula ludność: 1218 tysiecy (1990), w tym Bamangwato 80%, Bangwaketse 20%; roczny przyrost naturalny: 3,5% jezyk: angielski (urzędowy), tswana (narodowy)

Braille'a pismo -system pisma dla niewidomych: każdej z liter odpowiada inny układ wypukłych punktów na papierze lub innym podłożu; tekst odczytuje się opuszkami palców; system wynaleziony w 1829 przez Louisa Braille'a (1809- 1852), niewidomego od trzeciego roku życia.

Brandenburgia - region administracyjny w Niemczech (land) powierzchnia: 25 tysięcy km kw. stolica: Poczdam miasta: Chociebuż, Brandenburg, Frankfurt nad Odrą gospodarka: produkcja żelaza i stali, papieru, masy celulozowej, artykułów metalowych, półprzewodników ludność: 2700 tysięcy (1990)

Brando - Marlon, 1924-. Aktor amerykański; zyskał powodzenie naturalnym stylem gry, opartym na zasadach Actors Studio, i niewyraźnym, bełkotliwym wypowiadaniem kwestii; nagrodzony Oscarami za Na nabrzeżu (1954) i Ojca chrzestnego

Brandt Willy - (właściwie Karl Herbert Frahm) 1913-1992. Socjalistyczny polityk niemiecki, kanclerz federalny (premier) RFN w latach 1969-74; odegrał ważną rolę w uczynieniu z Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) umiarkowanej socjalistycznej siły politycznej (przewodził jej 1964-87); jako burmistrz Berlina Zachodniego (1957-66) zyskał światową sławę podczas kryzysu berlińskiego w 1961; laureat pokojowej Nagrody Nobla w 1971

Braque - Georges, 1882-1963. Malarz francuski; twórca kubizmu (1907-10) wraz z Picassem, z którym współpracował w L'Estaque na południu Francji i w Paryżu; eksperymentował z kolażem, wynajdując technikę klejenia papieru, drewna i innych materiałów na płótnie; bardziej dekoracyjne są jego późniejsze prace

Brasilia - stolica Brazylii od 1960, 1000 m n.p.m.; ludność 1841 tysięcy (1991); miasto zaprojektowane na pustkowiu w głębi lądu (aby ożywić tę część kraju) przez Lucio Costę (1902-1963); głównym architektem był Oscar Niemeyer

Bratysława - stolica Słowacji, port nad Dunajem; ludność 441500 (1991); przemysł maszynowy, chemiczny, rafineryjny; w latach 1526- 1784 Bratysława była stolicą Węgier

Braun Eva - 1910-1945. Kochanka Adolfa Hitlera; sekretarka jego osobistego fotografa, Heinricha Hoffmanna, związała się z Führerem w latach 30-tych i poślubiła go w schronie przeciwlotniczym Kancelarii Rzeszy w Berlinie 29 kwietnia 1945; następnego dnia wspólnie popełnili samobójstwo

Brazylia - Federacyjna Republika Brazylii (Republica Federativa do Brasil) powierzchnia: 8511965 km kw. stolica: Brasilia miasta: Sáo Paulo, Belo Horizonte, Kurytyba, Manaus, Fortaleza; porty: Rio de Janeiro, Belém, Recife, Porto Alegre, Salvador warunki naturalne: gęsto zalesione dorzecze Amazonki pokrywa północną część kraju systemem rzecznym; południowa część urodzajna; wielkie źródła energetyczne: hydroelektrownia (zapora Itaipú na rzece Paraná i Tacuru na rzece Tocantins), jądrowe (złoża rud uranu) środowisko naturalne: Brazylia posiada 1/3 światowych zasobów lasów tropikalnych; 55 tysięcy gatunków roślin kwitnących (największe zbiorowisko na świecie) i 20% wszystkich gatunków ptaków; w latach 80-tych co najmniej 7% lasów tropikalnych zostało zniszczone przez osadników karczujących teren pod pastwiska i uprawy głowa państwa i rządu: Itamar Franco od 1992 system polityczny: demokratyczna republika federalna gospodarka: towary eksportowe: kawa, cukier, soja, wełna, tekstylia, drewno, samochody, stal, chrom, mangan, wolfram i inne rudy, kryształy kwarcu, diamenty przemysłowe, kamienie szlachetne; szósty światowy eksporter broni ludność: 153770 tysięcy (1990), w tym 200 tysięcy Indian, przetrwałych z 5 milionów żyjących w rezerwatach, głównie w Rondonii i Mato Grosso; roczny przyrost naturalny 2,2% język: portugalski (oficjalny); 120 języków indiańskich religia: rzymskokatolicka 89%, wyznania indiańskie dochód narodowy: 352 miliardów dolarów (1988); 2,434 dolarów na osobę

brązu epoka - okres prehistorii i wczesnej historii, kiedy brąz był pierwszym metalem powszechnie wykorzystywanym do produkcji narzędzi i broni; brązu epoka nastąpiła po epoce kamienia, a przed epoką żelaza, między 5000 a 1200 p.n.e. na Bliskim Wschodzie, 2000-500 p.n.e. w Europie; najnowsze odkrycia dokonane w Tajlandii sugerują, że kolebką epoki brązu jest Daleki Wschód, a nie - jak powszechnie sądzono - Bliski Wschód