Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Ekwador - Republika Ekwadoru (Republica del Ecuador) powierzchnia: 270 670 km kw. stolica: Quito miasta: Cuenca, główny port Guayaquil warunki naturalne: nadbrzeżna równina wznosi się ku Andom; doliny górskie uprawne; na wschodzie nizinny wilgotny las równikowy środowisko naturalne: w latach 1965-90 na skutek degradacji środowiska wyginęło około 25 tysięcy gatunków flory i fauny szef państwa i rządu: Sixto Duran Ballen od 1992 system polityczny: rozwijająca się demokracja gospodarka: główne produkty: banany, ziarno kakaowe, kawa, cukier, ryż, owoce, drewno balsa, przetwory rybne, ropa naftowa waluta: sucre ludność: 10 500 tysięcy (1989), w tym Metysi 55%, Indianie 25%, Europejczycy 10%, Murzyni 10%; roczny przyrost nat. 2,9% język: hiszpański (urzędowy), keczua, ajmara i inne języki indiańskie religia: rzymskokatolicka (95%) dochód narodowy: 10,6 mld dolarów (1987); 1069 dolarów na osobę

Elbląg - miasto nad rzeką Elbląg; w pobliżu dawnego pruskiego ośrodka handlowego Truso zamek krzyżacki (założony 1237); prawa miejskie 1246; ośrodek handlu (członek Hanzy); od 1466 należał do Polski; od 1772 pod zaborem Prus; powrócił do Polski w 1945 (zniszczony w 60%); liczne zabytki, m.in. kościół parafialny (XIII-XV wiek), klasztor dominikanów (1238), fragmenty murów miejskich z XIII-XV wieku

Elbrus - najwyższy szczyt (5642 m) Kaukazu; zdobyty w 1874.

Eldorado -legendarna kraina złota, w której istnienie gdzieś w rejonie Orinoko i dorzecza Amazonki wierzyli w XVI wieku Hiszpanie i inni Europejczycy

elektron - trwała elementarna cząstka atomu o ładunku elektrycznym dodatnim lub ujemnym (powszechnie termin używany zwykle w znaczeniu eelektron ujemny); należy do klasy leptonów; elektrony tworzą w atomie powłoki elektronowe, których konfiguracja decyduje o fizycznych i chemicnzych właściwościach atomu; w atomach obojętnych liczba elektronów jest równa liczbie protonów w jądrze; taka struktura elektronu odpowiada za chemiczne właściwości atomu.

elektrowstrząsowa terapia - leczenie schizofrenii i depresji pod narkozą, z zastosowaniem środka rozluźniającego mięśnie; prąd elektryczny przepuszczany jest przez mózg, by pobudzić jego aktywność; metoda ta może wywołać uczucie przygnębienia, a także utratę świadomości i pamięci, dlatego też istnieje dużo kontrowersji co do jej efektywności i zasadności stosowania

Eliasz - około IX wieku p.n.e. W Starym Testamencie, prorok żydowski za czasów panowania królów izraelskich Achaba i Ochozjasza; pochodził z Gileadu; zwalczał kult Baala; wg przekazów biblijnych Eliasz został wzniesiony do nieba w ognistym rydwanie; w wierzeniach żydowskich powróci na ziemię, by ogłosić nadejście Mesjasza

Eliot T(homas) S(tearns) - 1888-1965. Poeta, dramatopisarz i krytyk anglo-amerykański; w Ameryce spędził dzieciństwo i wczesną młodość, by w 1915 osiąść w Londynie; pierwszy tom jego poezji Pieśń miłosna J. Alfreda Purfrocka (1917) wprowadził nową formę strofy i rytmu; późniejsze zbiory to: Ziemia jałowa (1922), Wydrążeni ludzie (1925), Zjazd rodzinny (1939); dramaty Morderstwo w katedrze (1935) oraz Cocktail Party (1949); krytyka literacka: Święty las (1920); laureat Nagrody Nobla w 1948.

Elizejski Pałac - budowla w Paryżu, wzniesiona w 1718 dla Ludwika d'Auvergne, hrabiego Evreux; później budynek ten był domem pani de Pompadour, Napoleona I i Napoleona III; od 1870 rezydencja prezydentów Francji

Ellington - Edward Kennedy (zwany Duke) 1899-1974. Murzyński (USA) pianista, kompozytor i aranżer jazzowy; autor licznych utworów dla własnej orkiestry, podkreślających umiejętności poszczególnych wirtuozów; jedna z czołowych postaci w historii jazzu; najbardziej popularne kompozycje to: Mood Indigo, Sophisticated Lady, Solitude oraz Black and Tan Fantasy; jeden z twórców big-bandu

Elżbieta II - 1926-. Królowa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej od 1952, starsza córka Jerzego VI, w 1947 poślubiła swojego kuzyna, Filipa, księcia Edynburga; mają czworo dzieci: Karola, Annę, Andrzeja i Edwarda

embargo - zakaz prowadzenia handlu z innym państwem, zabraniający obcym statkom opuszczać bądź zawijać do portów danego państwa, które nałożyło embargo; embargiem handlowym mogą być objęte kraje, które gwałcą prawa międzynarodowe.

empiryzm - (z greckiego: empeiria - doświadczenie), kierunek filozoficzny, wg którego wszelka wiedza wywodzi się z doświadczenia zmysłowego; empiryzm nieufnie odnosi się do twierdzeń metafizycznych, opartych na założeniach a priori, które uważane są za całkowicie niezależne od doświadczenia; empiryzmowi przeciwstawia się racjonalizmowi

endoskopia - (wziernikowanie), badanie od wewnątrz narządów lub tkanek za pomocą endoskopu, aparatu umożliwiającego bezpośrednią obserwację; endoskop wyposażony jest w okular, soczewki i własne źródło światła do oświetlania pola widzenia.

Eneida - poemat epicki Wergiliusza tworzony w 11 ostatnich latach jego życia (30-19 p.n.e.); składa się z 12 ksiąg pisanych po łacinie heksametrem; sławi legendarne pochodzenie trojańskie ludu rzymskiego; opisuje założenie Rzymu (królestwa Lawinium); po upadku Troi Eneasz błąka się po Morzu Śródziemnym przez 7 lat, a następnie rozbija się u brzegów Afryki Północnej; zostaje ugoszczony przez Dydonę, królową Kartaginy, w której się zakochuje; rezygnuje jednakże z miłości i żegluje w kierunku Itaki; osiada w Lacjum; zakłada Lawinium, z którego mieli pochodzić Rzymianie

epicentrum - centralny punkt obszaru na powierzchni Ziemi, leżący bezpośrednio nad ogniskiem trzęsienia Ziemi, do którego najwcześniej dochodzą wstrząsy o największym natężeniu; w epicentrum występują zazwyczaj największe zniszczenia; termin ten czasami określa punkt wybuchu nuklearnego

epidemia - szybkie rozprzestrzenianie się choroby zakaźnej równocześnie lub w krótkich odstępach czasu wśród ludności danego terenu; epidemia obejmująca wiele krajów (jak np. czarna ospa zwana w średniowieczu czarną śmiercią) nazywana jest pandemią

epigramat - (epigram), krótki utwór poetycki; początkowo inskrypcja religijna, a potem krótki, dowcipny utwór wierszowany, często o charakterze satyrycznym; u starożytnych Greków i Rzymian napis wierszowany na pomnikach i grobowcach.

Epikur - 341-270 p.n.e. Grecki filozof materialista, twórca epikureizmu; uczył w Atenach od 306 r. p.n.e.; twierdził, że materia jest wieczna i niezniszczalna, poza materią nie istnieje nic, wszystko składa się wyłącznie z atomów i próżni.

epilepsja - (padaczka, choroba św. Walentego), choroba objawiająca się nagłymi napadami drgawek, utratą przytomności, toczeniem piany z ust; jest objawem szeregu chorób mózgu, może być samoistna (etiologia nie znana)

epos - długi poemat epicki, zwykle wierszowany, opiewający czyny bohaterów na tle wydarzeń historycznych, niejednokrotnie wykorzystujący również tematy religijne bądź kosmologiczne; dwa główne eposy w tradycji zachodniej to Iliada i Odyseja, których autorstwo przypisuje się Homerowi; prawdopodobnie miały być śpiewane podczas świąt

Erazm - z Rotterdamu, (właściwie Gerhard Gerhards) około 1466-1536. Holenderski uczony i czołowy humanista odrodzenia; studiował i wykładał w całej Europie; jego pionierskie tłumaczenie Nowego Testamentu z języka greckiego (1516) ukazało Wulgatę jako tłumaczenie niezbyt dokładne; chociaż przeciwstawiał się dogmatyzmowi i nadużyciom władzy kościelsnej, pozostał bezstronny podczas konfliktu Marcina Lutra z papieżem; autor wielu pism polemicznych i satyrycznych, m.in. Pochwała głupoty

ergonomia - nauka zajmująca się badaniem warunków pracy, dostosowaniem środowiska pracy, maszyn i urządzeń technicznych do potrzeb pracownika w celu zapewnienia mu najlepszych warunków do pracy; celem ergonomii jest poprawa wydajności pracy poprzez usunięcie źródeł zmęczenia.

Eridu - starożytne miasto w Mezopotamii, założone około 5000 lat p.n.e.; kolebka cywilizacji sumeryjskiej; obecnie Abu Szahrajn, Irak

erozja - proces niszczenia (żłobienia, rozmywania) skorupy ziemskiej wskutek działania różnych czynników zewn., np. deszczu, wiatru, wód płynących, lodowców; najgroźniejsze są: woda (fale i prądy morskie, rzeki, deszcz), lodowce oraz wiatr, zasypujący skały piaskiem i przesuwający wydmy; działalność ludzi także przyczynia się do powstawania erozji przez nieodpowiednią uprawę gleby i wycinanie lasów, co może doprowadzić do utworzenia się obszarów pustynnych; ocenia się, że między 1950 a 1990 na świecie ubyło 20% ziemi uprawnej.

erytrocyty - czerwone krwinki zawierające barwnik hemoglobinę.

Estonia - Republika Estonii powierzchnia: 45 tysięcy km kw. stolica: Tallin (Tallinn) miasta: Tartu, Narwa, Kohta-Jaarve, Parnawa warunki naturalne: jeziora i bagna na częściowo zalesionej równinie, wybrzeże 774 km, klimat umiarkowany głowa państwa: Lennart Meri od 1992 szef rządu: Mart Laar od 1992 system polityczny: rozwijająca się demokracja gospodarka: ropa naftowa i gaz (z iłołupków), wyroby z drewna, len, produkty mleczarskie i przetwory mięsne (głównie wieprzowina) waluta: korona ludność: 1592 tysiące (1989), w tym Estończycy 62%, Rosjanie 30%, Ukraińcy 3%, Białorusini 2% język: estoński, spokrewniony z fińskim religia: tradycyjny luteranizm

estrogeny - żeńskie hormony wytwarzane głównie przez jajniki kręgowców, a także przez korę nadnerczy i jądra; również sztuczne hormony, które spełniają funkcje naturalnych; u ssaków najbardziej aktywnym spośród esatrogenów jest estradiol; estrogeny wpływają na rozwój drugorzędnych cech płciowych, u ssaków stymulują owulacje, umożliwiają zajście w ciążę i donoszenie jej

etanol - (alkohol etylowy), C2H5OH; alkohol występujący w piwie, winie, jabłeczniku, spirytusie i innych napojach alkoholowych; bez domieszki jest bezbarwną cieczą o miłym zapachu; na powietrzu spala się niebieskim płomieniem; para tworzy z powietrzem mieszankę wybuchową i może być zastosowana w wysokociśnieniowych motorach spalinowych; wytwarzany naturalnie w wyniku fermentacji węglowodanów z drożdżami; w przemyśle wytwarzany przez uwodnienie etenu lub uwodornienie aldehydu octowego; etanol powszechnie używany jest jako rozpuszczalnik.

Etiopia - Ludowa Demokratyczna Republika Etiopii (Hebretesebawit Ityopia, dawna Abisynia) powierzchnia: 1221900 km kw. stolica: Addis Abeba miasta: Asmara (ośrodek administracyjny Erytrei), Dire Dawa; porty: Massaua, Assab warunki naturalne: wysoko położony płaskowyż z łańcuchem górskim podzielonym przez dolinę Rift; równiny na wschodzie; źródło Nilu Błękitnego środowisko naturalne: od 1900 zniszczono na wyżynie ponad 90% lasów; jedyne państwo afrykańskie, które zachowało swoją niepodległość podczas okresu kolonialnego szef państwa i rządu: Meles Zenawi od 1991 system polityczny: kształtowanie się demokracji gospodarka: głównie produkty: kawa, nasiona roślin strączkowych, oleistych, skóry i futra zwierzęce waluta: birr ludność: 47709 tysięcy (1989), w tym Amharowie 25%, Oromo 40%, Tigre 12%, Sidamo 9%; roczny przyrost naturalny 2,5% język: amharski (urzędowy), tigrinia, orominga, arabski religia: islam 45%, chrześcijanie (Etiopski Kościół Ortodoksyjny z własnym patriarchą od 1976) 40% dochód narodowy: 4,8 mld dolarów (1987); 104 dolary na osobę

etnografia - dział nauki historycznej podającej klasyfikację ludów świata, badającej ich skład, pochodzenie, rozmieszczenie; wyjaśnia osobliwości kulturowe ludów; techniki antropol. to bezpośrednia obserwacja (antropolog żyje w badanym społeczeństwie) oraz korzystanie z informacji pośrednich.

etymologia - dział językoznawstwa zajmujący się badaniem pochodzenia wyrazów i ich pierwotnych znaczeń; dwa główne działy to: gramatyka (fonetyka, fleksja, słowotwórstwo i składnia) oraz semantyka (znaczenie wyrazów).

eufemizm - zwrot lub wyrażenie, którego nazwa w języku greckim oznacza ,,mówienie dobrze'' (o kimś, o czymś); stosowanie eufemizmu w mowie lub piśmie oznacza używanie łagodniejszych, grzeczniejszych, mniej bezpośrednich czy nawet mniej szczerych określeń, zamiast tych, które uważa się za zbyt wulgarne, bezpośrednie bądź nieprzyzwoite.

Euklides - około 330-260 p.n.e. Matematyk grecki z Aleksandrii; autor dzieła Elementy geometrii (Stojcheja geometrias) w 13 księgach, z których 9 traktuje o planimetrii i stereometrii, a 4 - o teorii liczb; oparł się na naukowych osiągnięciach swoich poprzedników, wnosząc wiele nowych twierdzeń i dowodów; znaczenie jego dzieła polegało na jasności, systematycznym układzie i jednolitej terminologii

eunuch - (gr. eunouchos - opiekujący się łożem), kastrat; pierwotnie, mężczyźni pilnujący haremów w państwach starożytnym Wschodu (w Chinach w cesarskim haremie około 4000 lat temu); w okresie średniowiecza posiadali znaczącą władzę i często zajmowali wysokie stanowiska państwowe w Indiach i Persji

Europa - kontynent zajmujący 8% powierzchni Ziemi powierzchnia: 10400 tysięcy km kw. miasta: (populacja ponad 1,5 mln) Ateny, Barcelona, Berlin, Birmingham, Bukareszt, Budapeszt, Hamburg, Istambuł, Charków, Kijów, Lizbona, Londyn, Madryt, Manchester, Mediolan, Moskwa, Paryż, Rzym, Sankt-Petersburg, Wiedeń, Warszawa warunki naturalne: obejmuje część Eurazji na zachód od Uralu, na północ od Kaukazu i morze Marmara; leży na półkuli północnej pomiędzy 36ON i Morzem Arktycznym; około 2/3 kontynentu zajmuje wielka równina, pokrywająca całe europejskie terytorium Rosji i rozciągająca się na zachód przez Polskę po Niderlandy i Zatokę Biskajską; na północy znajdują się wyżyny skandynawskie, dochodzące do wysokości 2470 m ze szczytem Glittertind w masywie Jotunheimen, Norwegia; na południu, ze wschodu na zachód, rozciąga się szereg masywów górskich (Kaukaz, Bałkany, Karpaty, Apeniny, Alpy, Pireneje, Sierra Nevada); najbardziej na zachód wysuniętym punktem lądu stałego jest przylądek Roca w Portugalii, na południe Tarifa Point w Hiszpanii, na północ Nordkinn w Norwegii; linia biegnąca od Bałtyku do Morza Czarnego dzieli Europę na region kontynentalny wschodni i region zachodni, charakteryzujący się szeregiem półwyspów w Skandynawii (Norwegia, Szwecja i Finlandia), Jutlandii (Dania i Niemcy), Iberii (Hiszpania i Portugalia), Włoszech oraz na Bałkanach (Grecja, Albania, Chorwacja, Słowenia, Bośnia, Hercegowina, Bułgaria, eur. terytorium Turcji); z powodu dużej liczby zatok, zatoczek i półwyspów linia brzegowa Europy jest dłuższa (biorąc pod uwagę powierzchnię) niż linie brzegowe innych kontynentów; największymi wyspami sąsiadującymi z Europą kontynentalną są W. Brytyjskie, Nowa Ziemia, Sycylia, Sardynia, Kreta, Korsyka, Gotlandia (na Morzu Bałtyckim) i Baleary; inne, dalej położone wyspy europejskie to: Islandia, Svalbard, Ziemia Franciszka Józefa, Madera, Azory i W. Kanaryjskie; większa część Europy leży w strefie klimatycznej umiarkowanej, łagodzonej przez prądy zatokowe na północnym zachodzie; Europa Środkowa charakteryzuje się ciepłym latem i zimną zimą.; wybrzeże M. Śródziemnego ma stosunkowo łagodne zimy i gorące lata gospodarka: prawie 50% liczby samochodów na świecie produkuje się w Europie (Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania, Rosja, Gruzja, Ukraina, Łotwa, Białoruś, W. Brytania); norma zużycia nawozów na obszarach rolniczych jest cztery razy większa niż na innych kontynentach; Europa wytwarza 43% światowej produkcji jęczmienia (Niemcy, Hiszpania, Francja, W. Brytania), 41% światowej produkcji żyta (Polska, Niemcy), 31% światowej produkcji owsa (Polska, Niemcy, Szwecja, Francja) oraz 24% pszenicy (Francja, Niemcy, W. Brytania, Rumunia); Włochy, Hiszpania i Grecja wytwarzają ponad 70% światowej produkcji oleju z oliwek ludność: (1985) 496 mln (wyłączając Turcję i byłe republiki radzieckie); roczny przyrost naturalny 0,3%; przewidywana liczba ludności do roku 2000: 512 mln język: w większości indoeuropejski, z kilkoma wyjątkami, m.in. ugrofińskie (fiński i węgierski), baskijski i ałtajskie (turecki); poza niewielkim obszarem celtyckim, północno-zachodnia część Europy jest germańska; języki łotewsko-litewski oddzielają języki germańskie od występujących w Europie Środkowej i Wschodniej języków słowiańskich; języki romańskie występują od Rumunii, poprzez Włochy i Francję, do Hiszpanii i Portugalii religia: chrześcijaństwo (protestantyzm, katolicyzm, prawosławie), islam (Turcja, Albania, Jugosławia, Bułgaria), judaizm

Eurydyka - w mitologii greckiej, żona Orfeusza; była nimfą; zmarła od ukąszenia węża; Orfeusz usiłował (bez powodzenia) sprowadzić ją z powrotem na ziemię z królestwa śmierci.

eutanazja - w medycynie, uśmiercanie z litości osób cierpiących na ostre i nieuleczalne choroby; Holandia zalegalizowała dobrowolną eutanazję w 1983, ale jak dotąd jest jedynym krajem, w którym eutanazja jest zgodna z prawem.

Everest, Mount - (z tybetańskiego: Czomolungma, czyli bogini - matka śniegów i świata; z nepalskiego: Sagarmatha - głowa Ziemi), najwyższy szczyt świata, w Himalajach, na granicy Nepalu i Chin; wysokość: 8872 m; jest to nowa, zmierzona ostatnio przez satelitę wysokość - dawniej 8848 m; zdobyty po raz pierwszy przez Edmunda Hillary'ego i Tenzinga Norgaya 29 maja 1953

Ewangelia - (gr. - dobra nowina), 4 księgi Nowego Testamentu zawierające opis życia i naukę Jezusa, autorstwa św. Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.

Eyre - największe słone jezioro w południowej Australii; płytkie, często wysycha, tworząc bagienną równinę z osadami soli; powierzchnia zmienna, do 9 tysięcy km kw.; najniższy punkt kontynentu australijskiego; 12 m poniżej poziomu morza

Ezop - VI wiek p.n.e. Półlegendarny bajkopisarz grecki; miał być kaleką, niewolnikiem Jachnosa z Samos lub człowiekiem wyzwolonym; uważany za twórcę bajki, głównie zwierzęcej, o charakterze moralizującym i satyrycznym; brak jednak niezbitych dowodów świadczących o tym, że autorem owych bajek jest Ezop

fale elektromagnetyczne - rozchodzące się w przestrzeni zaburzenia pola elektromagnetycznego wywołane zmianami rozkładu ładunków np. w atomie i rozchodzące się w próżni z prędkością prawie 300 tysięcy km/s; nieograniczony zakres długości fal elektromagnetycznych obejmuje fale radiowe, promieniowanie podczerwone, światło widzialne, promieniowanie ultrafioletowe, promieniowanie rentgenowskie i promienie gamma

Falklandy - (Malwiny), kolonia Korony Brytyjskiej na południowym Atlantyku powierzchnia: 12173 tysięcy km kw.; 2 główne wyspy: Falklandy Wschodnie 6760 km kw. i Falklandy Zachodnie 5413 km kw. stolica: Stanley; nowe obiekty portowe (1984), port lotniczy Mount Pleasant (1985) gospodarka: hodowla owiec (wełna) ludność: 1916 (1986). / falklandzka wojna *** wojna między Argentyną a Wielką Brytanią o nie rozstrzygniętą kwestię przynależności Falklandów, rozpoczęta w momencie, gdy Argentyna dokonała aneksji wysp 2 IV 1982; następnego dnia Rada Bezpieczeństwa ONZ wydała rezolucję wzywającą Argentynę do wycofania się, lecz władze argentyńskie zignorowały to wezwanie; natychmiast wysłano tam brytyjski oddział specjalny i po ostrej walce, w której straciło życie ponad 1000 Argentyńczyków i Brytyjczyków, oddziały argentyńskie poddały się i wyspy powróciły pod zarząd brytyjski 14-15 VI 1982

Faraday - Michael, 1791-1867. Angielski chemik i fizyk; w 1821 rozpoczął eksperymenty nad elektromagnetyzmem, a dziesięć lat później odkrył indukcję elektromagnetyczną i skonstruował pierwsze dynamo; wprowadził pojęcie linii sił pola i stwierdził, że ładunki elektryczne działają na siebie za pomocą takiego pola; sformułował prawa elektrolizy; twórca praw Faradaya

Faradaya prawa - 3 prawa indukcji elektromagnetycznej i 2 prawa elektrolizy; indukcja: (1) zmieniające się pole magnetyczne pobudza siłę elektromagnetyczną w przewodniku; (2) siła elektromagnetyczna jest wprost proporcjonalna do szybkości zmian pola; (3) kierunek wzbudzonej siły elektromagnetycznej zależy od orientacji tego pola; elektroliza: (1) masa substancji wydzielonej na elektrodzie podczas elektrolizy jest wprost proporcjonalna do wielkości ładunku elektrycznego przepływającego przez elektrolit; (2) masy różnych substancji wydzielonych na elektrodach podczas elektrolizy przez taki sam ładunek elektryczny są wprost proporcjonalne do równoważników chemicznych tej substancji.

Farrow -Mia, 1945-. Amerykańska aktorka filmowa i telewizyjna; popularna od końca lat 60., od 1982 związana z reżyserem Woody Allenem, również w życiu prywatnym - grała w jego filmach Zelig (1983), Hannah i jej siostry (1986) i Zbrodnie i wykroczenia (1990); także w filmie Romana Polańskiego Dziecko Rosemary (1968

faszyzm - forma totalitarnej dyktatury nacjonalistycznej, zapoczątkowana we Włoszech w 1919 przez Mussoliniegoi przejęta przez Niemcy hitlerowskie w 1933; faszyzm był zasadniczo wynikiem gospodarczego i politycznego kryzysu po pierwszej wojnie światowej; stowarzyszenie zwane Fasci Italiani di Combattimento (Włoskie Związki Bojowe), powstało początkowo w celu zwalczania komunizmu; przekształcone w Narodową Partię Faszystowską, Partito Nazionale Fascista (1921), stojącą na czele Włoch w latach 1922-43; ideologię faszyzmu stanowił antykomunizm, szowinizm oraz rasizm

Faulkner - William, 1897-1962. Powieściopisarz amerykański; twórczość Faulknera, tematycznie związana z dziejami Południa USA, ukazujące głęboki tragizm historii i ludzkich losów; autor powieści i opowiadań, m.in.: Wściekłość i wrzask (1929), Kiedy umieram (1930), Absalomie, Absalomie (1936), oraz trylogii o losach rodziny Snopesów: Zaścianek (1940), Miasto (1957) i Rezydencja (1959); Nagroda Nobla w 1949

Faust - legendarny czarnoksiężnik, który sprzedał swoją duszę diabłu; prawdziwy Georg Faust żył w Niemczech na początku XVI wieku; był uczonym wędrownym i magikiem; Goethe, Heine, Tomasz Mann i Paul Valemry wykorzystali tę legendę, która zainspirowała także kompozytorów: Schumanna, Berlioza, Gounoda, Boito i Busoniego

(FBI),- federalny urząd śledczy Departamentu Sprawiedliwości USA, ścigający przestępstwa przeciw bezpieczeństwu wewnętrznemu i zewnętrznemu państwa; powstał w 1908 i umocnił swoją pozycję w czasie autokratycznej dyktatury J. Edgara Hoovera, kiedy był dyrektorem (1924-72); od 1987 szefem FBI jest sędzia William Sessions

Fedra - w mitologii greckiej, córka króla Krety Minosa i Pasyfae, żona Tezeusza; Fedra zapałała bez wzajemności namiętną miłością do swego pasierba, Hipolita; uczucie to było powodem jej śmierci; temat wielokrotnie opracowywany w literaturze greckiej (Sofokles, Eurypides) i nowożytnej (J.B. Racine).

Fellini - Federico, 1920-1993. Włoski reżyser filmowy i scenarzysta; twórca filmów o tematyce obyczajowej, poruszający w swoich dziełach problemy filozoficzne i moralne; także wątki autobiograficzne; filmy Felliniego to m.in.: Wałkonie (1953), La Strada (1954, Oscar 1956), Noce Cabirii (1956), Słodkie życie (1960), Osiem i pół (1963), Giulietta i duchy (1965), Satyricon (1969), Rzym (1972), Amarcord (1974

feminizm - ruch na rzecz równouprawnienia społecznego, politycznego i ekonomicznego kobiet; początkowo (XVII-XIX wiek) walczono o prawo kobiet do posiadania dóbr prywatnych, prawo do edukacji w szkołach wyższych i prawa wyborcze sufrażystki; w XX wieku przyznano kobietom prawo do głosowania; w krajach uprzemysłowionych sprawą budzącą wiele emocji jest obecnie wyraźna sprzeczność pomiędzy powszechnie akceptowaną zasadą równości a jawną preferencją płci męskiej, m.in. w polityce i w zatrudnieniu

feniks - w mitologii greckiej, legendarny ptak egipski, który spalił się na stosie i co 500 lat odradzał się z własnych popiołów.

fenotyp - w genetyce, zespół cech organizmu, np. anatomicznych, fizjologicznych, chemicznych, będących wynikiem działania genotypu i warunków środowiska (np. zahamowanie wzrostu spowodowane złym odżywianiem)

Ferrari - Enzo, 1898-1988. Włoski założyciel spółki produkującej samochody Ferrari, która specjalizuje się w autach wyścigowych Grand Prix i wysokiej jakości samochodach sportowych; kierowca wyścigowy reprezentujący koncern Alfa Romeo w latach 20.; został jednym z ich projektantów, w 1929 przejął wydział samochodów wyścigowych Alfa Romeo; w 1947 zademonstrowano pierwsze ,,prawdziwe'' ferrari, które potem wygrało więcej mistrzostw Grand Prix niż jakikolwiek inny samochód

feudalizm - (łac. feudum - lenno), ustrój społeczno-polityczny społeczeństwa średniowiecznego, głównie w Europie Zachodniej, w której podstawą stosunków produkcji była ziemia stanowiąca własność feudałów, a chłopi byli zobowiązani do świadczeń z powodu zależności osobistej od pana i z powodu przydzielonej im przez niego ziemi; zawiła sieć powinności i obowiązków łączyła władzę królewską, arystokrację, niższą szlachtę, wolnych dzierżawców, chłopów pańszczyźnianych i poddanych; feudalizm umocniono poprzez złożony system prawny; popierał go kościół chrześcijański; wraz z rozwojem handlu i przemysłu od XIII wieku feudalizm stopniowo był zastępowany przez system klasowy jako dominującą formę hierarchii społecznej

Fez - miasto w północnym Maroku, dawniej stolica państwa (808-1062, 1296-1548 i 1662-1912); położona w dolinie na północ od Atlasu Wysokiego, 160 km na wschód od Rabatu; ludność 563 tysiące (1982); produkcja tkanin, dywanów i wyrobów skórzanych; siedziba uniwersytetu muzułmańskiego al-Karawijn (założony 859) oraz drugiego powstałego w 1961

Fidżi - Republika Fidżi (Republic of Fiji) powierzchnia: 18333 km kw. stolica: Suva miasta: porty Lautoka i Levuka warunki naturalne: w skład jej wchodzą 844 wyspy i wysepki Melanezji i Polinezji, z których około 110 jest zamieszkanych; największymi są: Viti Levu (10429 km kw.) oraz Vanua Levu (5550 km kw.); tereny górzyste, wulkaniczne; wilgotny las tropikalny i łąki głowa państwa: pułkownik Sitireni Rabuka od 1992 szef rządu: Ratu Sir Kamisese Mara od 1970 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: produkcja cukru, oleju z orzechów kokosowych, imbiru, drewna, konserw rybnych, złota; turystyka waluta: dolar Fidżijski ludność: 758 tysięcy (1989), w tym 46% Fidżijczycy, we wspólnym posiadaniu 80% ziemi, 49% Hindusi, sprowadzeni w XIX wieku do pracy na plantacjach trzciny cukrowej; roczny przyrost naturalny 2,1% język: angielski (urzędowy), fidżi, hinduski wyznania: hinduiści 50%, metodyści 44% dochód narodowy: 1,2 mld dolarów (1987); 1604 dolary na osobę

Filipiny - Republika Filipińska powierzchnia: 300 tysięcy km kw. stolica: Manila (na wyspie Luzon) miasta: Quezon (na wyspie Luzon), Zamboanga (na wyspie Mindanao); porty Cebu, Davao (na wyspie Mindanao), Iloilo (na wyspie Panay) warunki naturalne: Archipelag Filipiński obejmuje 7000 wysp wulkanicznych i koralowych, większość wysp górzysta, łańcuchy górskie biegnące z północy na południe; 50% powierzchni Filipin zalesione; największe wyspy to: Luzon, 108172 km kw., i Mindanao, 94227 km kw.; mniejsze: Samar, Negros, Palawan, Panay, Mindoro, Leyte, Cebu i archipelag Sulu środowisko naturalne: eksploatacja lasów w celach pozyskiwania drewna, taniny i zakładania stawów rybnych; w latach 1920-88 powierzchnia: lasów mangrowych (namorzynów) zmniejszyła się z 5000 km kw. do 380 km kw. głowa państwa i szef rządu: Fidel Ramos od 1992 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport kopry (I miejsce na świecie), oleju palmowego, drewna, rudy miedzi, wyrobów przemysłu elektronicznego i odzieżowego waluta: peso filipińskie ludność: 66647 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,4% język: tagalski (urzędowy), angielski, hiszpański religia: katolicy 84%, protestanci 9%, muzułmanie 5% dochód narodowy: 38,2 mld dolarów (1988); 667 dolarów na osobę

filozofia - (gr. - umiłowanie mądrości), dziedzina nauki obejmująca historię filozofii, epistemologię (teorię poznania), ontologię (teorię bytu), logikę, etykę, estetykę, psychologię i metodologię nauk; filozofia zajmuje się ogólnymi rozważaniami na temat istoty i struktury bytu, ludzkiego poznania, zasad wartościowania i miejsca człowieka w świecie.

Finlandia - Republika Finlandii (fiń. Suomen Tasavalta) powierzchnia: 338145 km kw. stolica: Helsinki miasta: Tampere, Rovaniemi, Lahti; porty: Turku, Oulu warunki naturalne: większość kraju pokryta lasami, niskie wzgórza, około 60000 jezior; jedna trzecia kraju leży w granicach koła podbiegunowego; Wyspy Alandzkie położone u wejścia do Zatoki Botnickiej głowa państwa: Martti Ahtisaari od 1994 szef rządu: Esko Aho od 1991 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: rolnictwo, wydobycie rud miedzi, żelaza, cynku, niklu, kobaltu i innych metali, przemysł chemiczny i maszynowy (lodołamacze i sprzęt do wiercenia szybów naftowych), papier, deski, odzież, ceramika, szkło, meble waluta: marka ludność: 4990 tysięcy (1989); roczny przyrost naturalny 0,5% język: fiński 93%, szwedzki 6% (obydwa urzędowe), niewielkie mniejszości posługujące się językiem saami i rosyjskim religia: luteranizm 97%, prawosławie 1,2% dochód narodowy: 77,9 mld dolarów (1987); 15 795 dolarów na osobę

fiord - wąska i bardzo głęboka zatoka morska otoczona wysokimi klifami; fiordy występują w Norwegii, Grenlandii, na Alasce i w zachodniej Szkocji; powstają w wyniku zalania przez morze dolnych części żłobów (dolin) lodowcowych; u ujścia fiordu znajduje się charakterystyczna krawędź, powodująca płyciznę, czego przyczyną jest zmniejszona erozja lodowcowa w tym miejscu

fizykoterapia - (fizjoterapia), leczenie polegające na działaniu na organizm człowieka lub jego części różnych postaci energii, np. mechanicznej, cieplnej, elektrycznej, wytwarzanych za pomocą różnych przyrządów

flamenco - muzyka i taniec andaluzyjskich Cyganów z południowej Hiszpanii, zrodzone z ludowej muzyki andaluzyjskiej i arabskiej; cante (pieśń) czasami wykonywana solo, ale częściej towarzyszy jej muzyka gitarowa i improwizowany, ognisty taniec; wyklaskiwanie rytmu, pstrykanie palcami (kastaniety dodano całkiem niedawno) i entuzjastyczne okrzyki tworzą klimat tej muzyki; mężczyźni tańczący flamenco koncentrują się na rytmicznej pracy nóg, podczas gdy tancerki kładą nacisk na wdzięczne i erotyczne ruchy rąk i ciała

Flaubert - Gustave, 1821-1880. Pisarz francuski, autor Pani Bovary (1857), Szkoły uczuć (1869), Kuszenia św. Antoniego (1874) oraz opowiadań pt. Trzy opowieści (1877); sprzeciwiał się moralności mieszczańskiej; znakomity obraz społeczeństwa, piękno stylu, subtelna analiza psychologiczna, realizm opisu; często stosuje monolog w

Florencja - stolica Toskanii, w północnych Włoszech, 88 km od ujścia rzeki Arno; ludność: 421 tysięcy (1988); przemysł poligraficzny, optyczny, inżynieria przemysłowa, rzemiosło (złotnictwo, hafciarstwo, wyroby skórzane); liczne zabytki;

Floryda - wysunięty najdalej na południowy wschód stan w USA nad Oceanem Atlantyckim i Zatoką Meksykańską; powierzchnia: 152 tysiące km kw. stolica: Tallahassee miasta: Miami, Tampa, Jacksonville ludność: 12938 tysięcy (1990), jeden z najszybciej rozrastających się stanów; 15% kolorowych i 10% osób pochodzenia hiszpańskiego (zwłaszcza Kubańczyków) warunki naturalne: powierzchnia w 50% zalesiona; jeziora (m.in. Okeechobee 1000 km kw.); park narodowy Everglades gospodarka: uprawa owoców cytrusowych, melonów, warzyw; hodowla ryb, skorupiaków; wydobycie fosforanów; przemysł chemiczny, elektryczny i elektroniczny, lotniczy; sławni ludzie: Chris Evert, Henry Flagler, James Weldon Johnson, Sidney Poitier, Philip Randolph, Joseph Stilwell

foliowy kwas - (kwas pteroiloglutaminowy), witamina z grupy B complex występująca w wątrobie i zielonych warzywach liściastych; także syntetyzowana przez bakterie jelitowe; niezbędna do wzrostu, odgrywa wiele innych znaczących ról w organizmie; brak kwasu foliowego powoduje anemię, ponieważ kwas ten jest potrzebny do syntezy kwasów nukleinowych i tworzenia czerwonych ciałek krwi.

Fonda Henry - 1905-1982. Aktor amerykański; role w westernach i filmach o tematyce psycholoicznej i społecznej: Grona gniewu (1940), Dwunastu gniewnych ludzi (1957), Gwiazda szeryfa (1957), Bitwa o Midway (1976) i Nad Złotym Stawem (1981), za który otrzymał Oscara;

Fonda Jane - 1937-. Aktorka amerykańska; grała m.in. w filmach: Kasia Ballou (1965), Barbarella (1968), Czyż nie dobija się koni? (1969), Julia (1977), Chiński syndrom (1979), Nad Złotym Stawem, w którym wystąpiła wraz z ojcem Henrym Fordem; zdobywczyni Oscara za role w Klute (1971) i Powrocie do domu

Ford Henry - 1863-1947. Amerykański producent samochodów; swoje pierwsze auto skonstruował w 1896; założyciel koncernu Ford Motor Company w 1903; twórca metody organizacji pracy, polegającej na wykonywaniu przy taśmie montażowej jednej czynności przez jednego pracownika - model T (1908-27) był pierwszym samochodem wyprodukowanym całkowicie na taśmie montażowej i pierwszym w sprzedaży masowej.

Foster Jodie - (właściwie Alice Christian Foster), 1962-. Amerykańska aktorka i reżyserka filmowa; zaczęła karierę jako dziecko, mając 14 lat zagrała w Taksówkarzu i Bugsy Malone (1976); ponadto role w filmach Oskarżeni (1988) i Milczenie owiec (1991), za które zdobyła Oscary.

fotokopiarka - maszyna wykorzystująca jedną z metod fotograficznych do kopiowania tekstów lub rysunków; większość nowoczesnych fotokopiarek produkowanych przez Xerox Corporation wykorzystuje elektrostatyczną metodę kopiowania lub kserografię; na naładowanej elektrycznie warstwie materiału światłoczułego (np. selenu) nałożonego na bęben fotokopiarki wytwarza się (przez soczewki) obraz ładunkowy, odpowiadający obrazowi optycznemu oryginału; wywołany za pomocą specjalnego proszku (jest on naładowany przeciwnym ładunkiem elektrycznym) rysunek lub tekst przenosi się elektrostatycznie na papier, a odbitki utrwala się termicznie

fotosynteza - proces przyswajania energii świetlnej przez rośliny zielone (zawierające chlorofil) i zużywania jej do przeprowadzania serii reakcji chemicznych, w efekcie których powstają węglowodany; stanowi podstawę życia na Ziemi, dostarcza podstawowych związków organicznych (cukrów); proces fotosyntezy odbywa się przy udziale wody i dwutlenku węgla; aktywnie fotosyntezujące rośliny magazynują nadmiar cukrów w postaci skrobi.

Franciszek z Asyżu, św. - (właściwie Giovanni Bernardone) 1182-1226. Włoski założyciel rzymskokatolickiego zakonu franciszkanów (1209) oraz, ze św. Klarą, żeńskiego zakonu klarysek (1212); w 1224 doświadczył mistycznego przeżycia, podczas którego otrzymał stygmaty; patron ekologów; święto 4 X.

franciszkanie - zakon katolicki, zwany Braćmi Mniejszymi, założony w 1209 przez Franciszka z Asyżu; odłamy zakonu to: obserwanci (zakon o surowej regule), minoryci (o nieco złagodzonej regule, którym wolno było zbiorowo posiadać nieruchomości) oraz kapucyni (założony 1529)

Francja - Republika Francuska (Republique Française) powierzchnia: (z Korsyką włącznie) 543 965 km kw. stolica: Paryż miasta: Lyon, Lille, Bordeaux, Tuluza, Nantes, Strasburg; porty: Marsylia, Nicea, Hawr warunki naturalne: rzeki: Sekwana, Loara, Garonna, Rodan, Ren; pasma gór: Alpy, Masyw Centralny, Pireneje, Jura, Wogezy, Cemvennes; wyspa Korsyka terytoria zamorskie: Gwadelupa, Gujana Francuska, Martynika, Remunion, St. Pierre i Miquelon, Terytorium Południowe i Antarktyczne, Nowa Kaledonia, Polinezja Francuska, Wallis i Futuna głowa państwa: Jacques Chirac od 1995 system polityczny: liberalna demokracja gospodarka: przemysł rolno-spożywczy: owoce (szczególnie jabłka), wino, sery, pszenica; przemysł samochodowy i lotniczy, hutnictwo żelaza i stali, rafinacja ropy naftowej, przemysł chemiczny, wyroby jubilerskie, jedwab, koronki; turystyka waluta: frank ludność: 56184 tysiące (1990), włączając 4,5 miliona imigrantów, głównie z Portugalii, Algierii, Maroka i Tunezji; roczny przyrost naturalny 0,3% język: francuski (języki regionalne obejmują dialekty: baskijski, bretoński, kataloński i prowansalski) religia: rzymskokatolicka 90%, protestancka 2%, islam 1% dochód narodowy: 568 miliardów dolarów (1983); 7179 dolarów na osobę

Franco - Francisco, (Paulino Hermenegildo Teódulo Bahamonde) 1892-1975. Dyktator hiszpański od 1939; jako generał poprowadził nacjonalistów do zwycięstwa w hiszpańskiej wojnie domowej (1936-39) przy wsparciu faszystowskich Niemiec i Włoch; w 1942 przywrócił do działania parlament hiszpański (Kortezy); w 1947 Kortezy wydały akt, na mocy którego Franco został dożywotnio głową państwa

Frank - Anna, 1929-1945. Żydówka niemiecka; uciekła z rodziną do Holandii w 1933 przed faszystowskim antysemityzmem (holocaust; podczas okupacji Amsterdamu byli ukrywani wraz z dwiema innymi rodzinami żydowskimi, pozostając w zacementowanym pokoju, chronieni przez Holendrów (1942-44); w wyniku zdrady deportowani do obozu koncentracyjnego w Belsen, gdzie Anna poniosła śmierć; tragiczną historię swego życia opisała w Pamiętniku Anny Frank (wydany w 1947)

Franklin - Benjamin, 1706-1790. Amerykański mąż stanu, uczony i wynalazca; prowadził badania nad elektrycznością; wprowadził pojęcie elektryczności dodatniej i ujemnej; wynalazca piorunochronu; był pierwszym ambasadorem USA we Francji (1776-85); uczestnik negocjacji pokojowych z Anglią w Wersalu (1783); delegat z Pensylwanii na II Kongres Kontynentalny (1785-88); współtwórca Deklaracji Niepodległości, a także Konstytucji Stanów Zjednoczonych

Fredro - Aleksander, 1793-1876. Najwybitniejszy komediopisarz polski, poeta; od 1809 w armii Księstwa Warszawskiego; udział w wyprawie Napoleona na Moskwę (1812); autor komedii obyczajowych z życia szlachty polskiej; znakomity obserwator szlacheckiego obyczaju, wprowadził na deski scen., całą galerię charakterystycznych postaci, zwłaszcza sarmackich; komedie m.in. Mąż i żona (wystawiona 1812), Pan Jowialski (wystawiona 1832), Śluby panieńskie, czyli magnetyzm serca (wystawiona 1833), Zemsta (wystawiona 1834); autor bajek, wierszy, m.in. Paweł i Gaweł, Małpa w kąpieli

Freud Sigmund - 1856-1939. Austriacki neurolog i psychiatra; zajmował się leczeniem nerwic i histerii, później prowadził studia nad nieświadomością, rozwinął metody wolnego kojarzenia i interpretacji snów, które są podstawowymi technikami psychoanalizy; wprowadził pojęcia ego i superego; autor książek, m.in. O marzeniu sennym (1900), Totem i tabu (1913), Wstęp do psychoanalizy (1917) oraz Das Unbehagen in der Kultur (1930

Frombork - miasto nad Zalewem Wiślanym; port rybacki; liczne zabytki; prawa miejskie w 1310; od 1278 siedziba biskupstwa warmińskiego; we Fromborku pracował (1512-16; 1522-43) i zmarł M. Kopernik; Frombork zniszczony w czasie drugiej wojny światowej w 70%; odbudowany po wojnie

Fromm - Erich, 1900-1980. Psychoanalityk niemiecki, od 1933 w USA; zajmował się problematyką osobowości, psychoterapią; problematyka społeczno w psychoanalizie; Ucieczka od wolności (1941) i The Sane Society (1955) oraz O sztuce miłości (1956) to dziś już klasyczne dzieła psychoanalizy społecznej

fungicydy - (środki grzybobójcze), substancje chemiczne stosowane do ochrony roślin i zwierząt przed chorobami grzybicznymi; na szeroką skalę stosuje się nieorganiczne i organiczne związki siarki

funk - muzyka taneczna upowszechniona przez czarnoskórych mieszkańców USA; wykorzystuje głośną perkusję w formach polirytmicznych; czołowi przedstawiciele to m.in: James Brown (1928-) oraz George Clinton (1940-).

futuryzm - awangardowy kierunek w sztuce i literaturze początku XX wieku (1909-24); głównie we Włoszech i Rosji; poeta włoski Marinetti opublikował "Manifeste du futurisme" (1909); główną ideą był totalny bunt przeciwko ustalonym normom życia społecznego oraz wszelkim tradycjom kulturowym i artystycznym przy jednoczesnej apoteozie nowoczesności; w swoich dziełach futuryści wychwalali świat współczesny i "piękno ruchu i energii"; futuryzm zanikł w czasie I Wojny Światowej, jednakże triumf wojny i gwałtu, głoszony przez futurystów, postrzegano jako wczesny przejaw faszyzmu

Gable - (William) Clark, 1901-1960. Aktor amerykański; w ciągu 30 lat zagrał w 90 filmach; największą sławę przyniosła mu rola Retta Butlera w Przeminęło z wiatrem (1939); wystąpił także m.in. w filmach: Ich noce (1934, Oscar), Bounty (1935) oraz Skłóceni z życiem (1960); nazywano go ,,królem Hollywood''

Gabon - Republika Gabońska (République Gabonaise) powierzchnia: 267 667 km kw. stolica: Libreville miasta: porty Port-Gentil i Owendo, Masuku (Franceville) warunki naturalne: zasadniczo cały obszar porasta tropikalny wilgotny las; wąska przybrzeżna równina przechodzi w obszar górzysty; sawanna we wschodniej i południowej części; główna rzeka Ogooué płynie z północy na południe głowa państwa i rządu: Omar Bongo od 1967 system polityczny: autorytarny nacjonalizm gospodarka: artykuły eksportowe: nafta, mangan, uran, drewno waluta: frank ludność: 1226 tysięcy (1988), z czterdziestoma grupami Bantu włącznie; roczny przyrost naturalny 1,6% język: francuski (urzędowy), bantu religia: chrześcijaństwo 96% (religia rzymskokatolicka 65%), niewielka mniejszość muzułmańska 1%, animizm 3% dochód narodowy: 3,5 miliarda dolarów (1987); 3308 dolarów na osobę

Galapagos - grupa 15 wysp na Oceanie Spokojnym, należących do Ekwadoru; powierzchnia 7800 km kw.; ludność: 6120 (1982); stolica: San CristoMbal, leżący na wyspie o tej samej nazwie; wyspy te są rezerwatem przyrody; ich unikatowa fauna (m.in. żółwie olbrzymie, legwany, pingwiny, nielotne kormorany

Galileusz - (właściwie Galileo Galilei) 1564- 1642. Matematyk, astronom i fizyk włoski; zbudował teleskop do obserwacji astronomicznych i pierwszy zobaczył plamy na Słońcu, cztery główne satelity Jowisza, góry i kratery na Księżycu oraz fazy Wenus, udowadniając tym samym, iż planeta ta krąży wokół Słońca; w dziedzinie mechaniki odkrył, że ciała spadające swobodnie, zarówno ciężkie, jak i lekkie, mają to samo stałe przyspieszenie (chociaż historia o zrzucaniu przez niego kul armatnich z krzywej wieży w Pizie podawana jest w wątpliwość); odkrył także, iż ciało poruszające się po doskonale gładkiej poziomej powierzchni nie przyspiesza ani nie zwalnia

Gałczyński - Konstanty IldefonsKonstanty Ildefons, 1905- 1953. Poeta polski, łączący w swojej twórczości lirykę nastrojową, satyryczną groteskę, absurdalny humor i baśniową fantastykę; autor zbiorów, m.in. Zaczarowana dorożka (1948), poematów np. Niobe (1951), powieści satyryczne Porfirion Osiełek (1929) i innych

Gambia - Republika Gambijska (Republic of Gambia) powierzchnia: 10420 km kw. stolica: Banjul miasta: Serekunda, Bakau, Georgetown warunki naturalne: brzegi rzeki Gambia otoczone niskimi wzgórzami głowa państwa i rządu: Yayah Jammeh od 1994 system polityczny: liberalna demokracja gospodarka: artykuły eksportowe: orzeszki ziemne,olej palmowy, ryby waluta: dalasi ludność: 820 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 1,9% język: angielski (urzędowy), mandingo, fulbe oraz inne języki narodowe religia: islam 90%, mniejszości animistyczne i chrześcijańskie dochód narodowy: 189 milionów dolarów (1987); 236 dolarów na osobę

Ganges - główna rzeka Indii i Bangladeszu; długość 2510 km; ,,święta rzeka'' Hindusó

Garbo - Greta, (właściwie Greta Lovisa Gustafsson) 1905-1990. Amerykańska aktorka filmowa, urodzona w Szwecji; wyjechała do USA w 1925; jej ujmująca uroda i główna rola w filmie Słowik hiszpański (1926) uczyniły z niej jedną z pierwszych hollywoodzkich gwiazd filmu niemego; inne jej filmy to np. Mata Hari (1931), Ludzie w hotelu (1932), Królowa Krystyna (1933), Anna Karenina (1935), Dama kameliowa (1936) i Ninoczka (1939); jej eteryczność i romantyczna tajemniczość, widoczne na ekranie, były jeszcze podkreślane jej odosobnieniem w życiu prywatnym; występowała do 1941

Garcia Lorca - Federico (1898-1936). Hiszpański poeta i dramaturg z Granady; sztuki: "Krwawe gody" (1933), "Dom Bernardy Alba" (1936); zbiór poezji "Romance cygańskie"; rozstrzelany przez frankistów w czasie wojny domowej w Hiszpanii

Garcia Márquez Gabriel - 1928-. Powieściopisarz kolumbijski; jego obszerna powieść Sto lat samotności (1967), opowiadająca historię sześciu pokoleń jednej rodziny, jest czołowym dziełem realizmu magicznego, prądu literackiego, w którym dla zwiększenia intensywności realistycznego wizerunku zagadnień społecznych i politycznych wprowadzano elementy groteski i fantazji; w 1982 otrzymał literacką Nagrodę Nobla.

Garland - Judy, (właściwie Frances Gumm) 1922-1969. Aktorka i piosenkarka amerykańska; jej występy charakteryzowały się nieodpartą wyrazistością; wystąpiła m.in. w filmach: Czarodziej z Oz (w którym śpiewała swój wielki przebój Over the Rainbow), Spotkanie w St. Louis (1944), Parada wielkanocna (1948), Narodziny gwiazdy (1954) oraz Wyrok w Norymberdze (1961)

Gaudi - Antonio, 1852-1926. Architekt hiszpański; znany z własnego strzelistego stylu, będącego swoistą odmianą secesji; pracował wyłącznie w Barcelonie, projektując zarówno budynki mieszkalne, jak i przemysłowe; wprowadził do architektury kolor, rzadkie materiały i śmiałe innowacje techniczne; prace nad okazałym kościołem Rodziny Świętej w Barcelonie rozpoczęły się w 1883 i do dziś są kontynuowane

Gauguin - Paul, 1848-1903. Malarz francuski postimpresjonista; sięgając poza impresjonistyczne wyobrażenie rzeczywistości, poszukiwał bardziej bezpośrednich doświadczeń wśród magicznych rytuałów i bogactwa kolorów na wyspach Oceanu Spokojnego; lekceważył teorie i zasady malarstwa; tworzył kompozycje ekspresjonistyczne, używając czystych barw; do jego najbardziej znanych prac należy Żółty Chrystus (1889, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo, USA)

Gaulle - Charles André Joseph Marie de, 1890-1970. Generał francuski, mąż stanu; uczestnik I wojny światowej (m.in. w bitwie pod Verdun); przeciwnik pertraktacji z Niemcami (wbrew stanowisku marszałka Pétaina) w czasie II wojny światowej; organizator francuskich oddziałów wojskowych na emigracji (od 1942 Francja Walcząca); w 1944-46 na czele Tymczasowego Rządu Republiki Francuskiej; po wojnie przywódca partii gaullistowskiej; w 1958 Zgromadzenie Narodowe powołało go do stworzenia rządu na czas odbudowy gospodarki i rozwiązania kryzysu w Algierii; prezydent Francji; wypowiedział się za uznaniem granicy polsko-niemieckiej na Odrze i Nysie Łużyckiej

Gaultier -Jean-Paul, 1952-. Francuski projektant mody; początkowo pracował dla Pierre'a Cardina; w 1978, zainspirowany londyńskim stylem ulicznym, wylansował swoją pierwszą kolekcję, efektowną i dowcipną, która sprzeciwiała się panującym trendom mody; zaprojektował kostiumy do filmu Petera Greenawaya Kucharz, złodziej, jego żona i jej kochanek (1989) oraz stroje Madonny na jej światowe tournée w 1990

Gdańsk - port w Polsce; ludność 465100 (1990); rafineria ropy naftowej, produkcja tkanin, telewizorów i nawozów; w latach 80. strajki antyrządowe w Stoczni im. Lenina

gejsza - dziewczyna lub kobieta zabawiająca gości (muzyką, tańcem, śpiewem i rozmową) w japońskich herbaciarniach i podczas prywatnych przyjęć; gejsze są obecnie głównie atrakcją turystyczną; muszą przygotowywać się do tego zawodu od dzieciństwa; doskonale znają sztukę i obyczaje japońskie; obecnie w Japonii żyje około 20 tysięcy gejsz (przed II wojną światową było ich około 100 tysięcy)

Genewa - miasto w Szwajcarii, stolica kantonu Genewskiego, leżąca nad Jeziorem Genewskim; ludność miasta 167200 (1990), ludność kantonu 376 tysięcy; ośrodek kultury i handlu; produkcja zegarków, sprzętu naukowego i optycznego, artykułów żywnościowych, biżuterii i pozytywek

geologia - nauka o Ziemi, jej pochodzeniu, składzie, strukturze i historii; dzieli się na kilka gałęzi: mineralogię (minerały Ziemi), petrologię (skały), stratygrafię (pokłady skał osadowych), paleontologię (szczątki) oraz tektonikę (odkształcenie i ruch skorupy ziemskiej)

Georgia - stan w południowo-wschodniej części USA powierzchnia: 152600 km kw. stolica: Atlanta miasta: Columbus, Savannah, Macon gospodarka: hodowla drobiu i bydła, uprawa tytoniu, orzeszków ziemnych, bawełny; główne produkty: ziarno sojowe, glinka porcelanowa, żwir granitowy, tkaniny, dywany, sprzęt lotniczy, wyroby papiern. ludność: 6480 tysięcy (1990) sławni ludzie: Jim Bowie, Erskine Caldwell, Jimmy Carter, Ray Charles, Ty Cobb, Bobby Jones, Martin Luther King Jr, Margaret Mitchell, James Oglethorpe, Jackie Robinson

Gershwin - George, 1898-1937. Kompozytor amerykański, który tworzył zarówno muzykę poważną, np. poemat muzyczny Błękitna rapsodia (1924) czy Amerykanin w Paryżu (1928), jak i popularne piosenki; do wielu z nich teksty pisał jego brat, Ira Gershwin (1896-1983), m.in. I Got Rhythm, 'S Wonderful oraz Embraceable You; w operze Porgy and Bess (1935) w sposób nowatorski wykorzystał rytmy jazzowe oraz elementy stylu współczesnego piosenek i tańców

gestapo - skrót od niemieckiego Geheime Staatspolizei, tajna policja nazistowskich Niemiec, utworzona w 1933, pod zwierzchnictwem Heinricha Himmlera od 1936.

getto - obszar zamieszkany przez grupę mniejszościową (z własnej woli lub pod przymusem); początkowo termin oznaczał obszar w murach miasta, gdzie zmuszeni byli żyć Żydzi na mocy zarządzenia zawartego w bulli papieskiej z 1555; z wyjątkiem Europy Wschodniej getta zostały zniesione w XIX wieku, jednak pojęcie i praktykę gett przywrócili Niemcy i Włosi w latach 1940-45

Ghana - Republika Ghany powierzchnia: 238305 km kw. stolica: Akra miasta: Kumasi, porty Sekondi-Takoradi, Tema warunki naturalne: w większej części tropikalne równiny nizinne, przecięte rzeką Woltą środowisko naturalne: obszary zalesione zmniejszyły się z 8,2 milionów km kw. na początku XX wieku do 1,9 milionów km kw. w 1990 głowa państwa i rządu: Jerry Rawlings od 1981 system polityczny: republika wojskowa gospodarka: artykuły eksportowe: kakao, kawa, drewno, złoto, diamenty, mangan, boksyty waluta: cedi ludność:15310 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 3,2% język: angielski (urzędowy), języki afrykańskie religia: animizm 38%, islam 30%, chrześcijaństwo 24% dochód narodowy: 3,9 miliarda dolarów (1983); 420 dolarów na osobę

Gibraltarska, Cieśnina - cieśnina pomiędzy Afryką Północną a Hiszpanią, ze Skałą Gibraltarską na pólnocy i Słupami Herkulesa na południu

Gide - André, 1869-1951. Powieściopisarz francuski; dzieła, w dużej mierze autobiograficzne, cechuje dwoiste poczucie samospełnienia i rezygnacji; jego powieści i opowiadania to m.in. Immoralista (1902), Ciasna brama (1909), Lochy Watykanu (1914), Fałszerze (1925); laureat lit. Nagrody Nobla w 1947

gin - (hol. jenever - jałowcówka), dżin, napój alkoholowy, wytwarzany przez oddestylowanie zacieru z kukurydzy, słodu lub żyta z dodatkiem aromatu jałowca; pochodzi z Holandii

Giza - miasto w Egipcie (w zespole miejskim Kairu), z ruinami piramid i sfinksem; ludność 1500 tysięcy (1983); przemysł włókienniczy

gladiator - w starożytnym Rzymie wyszkolony zapaśnik, werbowany zwykle spośród niewolników, zbrodniarzy i jeńców wojennych, walczący na arenie ku rozrywce publiczności; zwyczaj walk gladiatorów, wywodzący się z praktyki mordowania niewolników na grobie wodza, sprowadzony został do Rzymu z Etrurii w 264 p.n.e. i przetrwał do V wieku n.e

Glasgow - miasto i ośrodek administracyjny okręgu Strathclyde w Szkocji; ludność 654500 (1991); przemysł maszynowy, chemiczny, drukarski, browarniczy

glicerydy *** estry co najmniej jednego kwasu i gliceryny; można tworzyć mono-, di- lub triglicerydy, zależnie od liczby grup hydroksylowych gliceryny, jakie weszły w reakcję z kwasami.

gluten - białko występujące w ziarnach zbóż, głównie pszenicy; sprawia, że ciasto pęcznieje w czasie wyrastania; szkodliwy dla niemowląt cierpiących na celiakię

Gniezno - miasto w województwie wielkopolskim, stolica pierwszych władców piastowskich; w 1000 założono w Gnieźnie arcybiskupstwo w wyniku tzw. zjazdu gnieźnieńskiego (spotkanie Bolesława Chrobrego z Ottonem III); prawa miejskie w 1243; do poł. XVII wieku jedno z ważniejszych miast polskich; obecnie liczne zabytki, m.in. w katedrze (XIV-XV wiek) słynne romańskie Drzwi Gnieźnieńskie oraz nagrobek św. Wojciecha; ludność 70800 (1993

Goethe - Johann Wolfgang von, 1749- 1832. Niemiecki poeta, pisarz i dramaturg, powszechnie uważany za twórcę współczesnej literatury niemieckiej; czołowa postać romantycznego ruchu burzy i naporu; wśród jego dzieł wyróżnia się powieść autobiogr. Cierpienia młodego Wertera (1774) oraz poemat dramatyczny Faust (1808, arcydzieło literatury światowej); pobyt we Włoszech w latach 1786-88 zainspirował go do napisania dramatów klasycznych Ifigenia w Taurydzie (1787) oraz Torquato Tasso

Gogh - Vincent van, 1853-1890. Holenderski malarz, postimpresjonista; próbował rozmaitych zawodów, był m.in. kaznodzieją; zaczął malować w latach 80-tych XIX wieku; w Paryżu spotkał Paula Gauguina, który w 1888 zamieszkał wraz z nim w Arles w Prowansji; po jednej z kłótni van Goghiem odciął sobie fragment ucha; w 1889 został umieszczony w zakładzie dla obłąkanych; rok później popełnił samobójstwo; obrazy z Arles, m.in. Żółte krzesło i kilka z serii Słoneczników (1888, National Gallery, Londyn), wyraźnie świadczą o jego niezwykłym emocjonalnym zaangażowaniu w sztukę

Gogol - Nikołaj (1809-1852). Pisarz rosyjski; jego pierwszym sukcesem był zbiór opowiadań "Wieczory na chutorze niedaleko Dikańki" (1831-1832), a po nim "Mirgorod" (1835); późniejsze utwory to m.in. komedia "Rewizor" (1836) oraz powieść "Martwe dusze" (1842), będąca satyrą na rosyjskie społeczeństwo zaściankowe

Golding - William, 1911-. Pisarz angielski; jego pierwsza powieść, Władca much (1954), opowiadała o grupie angielskich uczniów, którzy porzuceni na jednej z wysp Pacyfiku, zaczynają powracać do barbarzyństwa; inne powieści to m.in. Wieża (1964), Rites of Passage (1980, Nagroda Bookera) oraz Papierowi ludzie (1984); w 1983 otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.

Goldwyn - Samuel, (właściwie Samuel Goldfish) 1882-1974. Amerykański producent filmowy; urodzony w Polsce, wyemigrował do USA w 1896; założył w 1917 Goldwyn Pictures Corporation, która ostatecznie została wcielona do Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) w 1924; pozostawał producentem przez wiele lat, tworząc m.in. tak klas. filmy, jak Wichrowe wzgórza (1939), Lisie gniazdo (1941), Najlepsze lata naszego życia (1946) oraz Guys and Dolls

Golgiego aparat - organella komórkowa, skupisko spłaszczonych błoniastych woreczków, występujące w komórkach eukariontów; wiele molekuł porusza się w aparacie Golgiego w drodze do innych organelli lub do retikulum endoplazmatycznego; niektóre z nich są przekształcane bądź gromadzone w woreczkach;

Gombrowicz - Witold, 1904-1969. Polski powieściopisarz, dramaturg i eseista; od 1939 na emigracji (Argentyna, Francja); autor utworów groteskowo-satyrycznych demaskujących współczesne konwencje obyczajowe i literackie, m.in. powieści Ferdydurke (1937), Trans-Atlantyk (1953), dramatów Ślub (1953), Iwona, księżniczka Burgunda (1938

Gomułka - Władysław, 1905-1982. Polityk polski, komunista; przywódca partyjny w latach 1943-48 i 1956-70; wprowadził umiarkowane reformy, m.in. prywatny sektor rolniczy i tolerancję wobec religii rzymskokatolickiej

Gorbaczow - Michaił, 1931-. Polityk radziecki; u władzy w latach 1985-91; członek Politbiura od 1980; jako sekretarz generalny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (od 1985) i przewodniczący Rady Najwyższej (1988-91) wprowadził liberalne reformy wewnętrzne pierestrojka i głasnost, zaproponował demokrację wielopartyjną i usiłował powstrzymać międzynarodowy wyścig zbrojeń; został prezydentem w 1989; w 1990 otrzymał pokojową Nagrodę Nobla, ale jego reputacja na arenie międzynarodowej ucierpiała wskutek ostrego tłumienia demonstracji narodowych, mających miejsce w państwach nadbałtyckich; po nieudanej próbie puczu, przeprowadzonej w sierpniu 1991 przez przeciwników reform, oraz po akceptacji na forum światowym niepodległości krajów nadbałtyckich, jak również w wyniku wzmożonych ruchów niepodległościowych w innych republikach - władza Gorbaczowa jako radzieckiego prezydenta została znacznie osłabiona; w grudniu 1991 ustąpił ze stanowiska

Gorki Maksym - (właściwie Aleksiej Pieszkow) 1868-1936. Pisarz rosyjski; urodzony w miejscowości Niżny Nowogród (w latach 1932-90 nazywanej Gorki na jego cześć); za rewolucyjne poglądy przebywał na wygnaniu 1906-13; jego utwory, a wśród nich sztuka Na dnie (1902) i autobiografia Dzieciństwo (1913-1914), łączą realizm z optymistyczną wiarą w możliwości proletariatu; pisał także powieści, m.in. Matka (1906) i Artamonow i synowie (1925

Gorzów Wielkopolski - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wartą; prawa miejskie w 1257; obecnie duży ośrodek przemysłowy (m.in. przemysł chemiczny, jedwabniczy, mechaniczny) i kulturalno-naukowy; zabytki, m.in. fragmenty murów miejskich z basztami (XVI wiek), spichlerz drewniany (XVIII wiek); ludność 125 tysięcy (1993)

gospel - muzyka wokalna, która w latach 20. XX wieku narodziła się w kościołach czarnoskórych baptystów na południu USA; rozwinęła się z pieśni spirituals, XVIII- i XIX-wiecznych hymnów, połączonych z pentatoniczną skalą afrykańską; wybitną postacią wśród wczesnych pieśniarzy gospel była Mahalia Jackson (1911-1972), ale od lat 30. dominowały męskie zespoły, m.in. Dixie Hummingbirds, Swan Silvertones, Five Blind Boys of Mississippi

gościec - (reumatyzm), grupa chorób reumatycznych, charakteryzujących się bólami stawów i mięśni oraz zmianami głównie w sercu

Goya - y Lucientes Francisco de, 1746-1828. Malarz i grafik hiszpański; namalował portrety czterech kolejnych władców Hiszpanii; wśród jego grafik wyróżniają się Okrucieństwa wojny (1810-14), przedstawiające francuską inwazję na Hiszpanię; późniejsze prace to ,,czarne obrazy'' (muzeum Prado, Madryt) z przerażającymi scenami, jak np. Saturn pożerający jednego ze swoich synów (około 1822)

Grant Cary - (właściwie Archibald Leach) 1904-1986. Aktor urodzony w Wielkiej Brytanii; obywatel amerykański od 1942; dowcipny, o ujmującej osobowości, był ulubieńcem widzów przez ponad 30 lat; wystąpił w filmach Alfreda Hitchcocka Podejrzenie (1941), Osławiona (1946), Złodziej w hotelu (1955) i Północ-północny zachód (1959); w 1970 otrzymał Oscara za całokształt twórczości

Grass - Günter, 1927-. Pisarz niemiecki; autor groteskowo-naturalistycznych powieści, jak "Blaszany bębenek" (1959) czy "Turbot" (1977), będących rozrachunkiem z narodowym socjalizmem; podobny ton charakteryzuje także jego liczne wiersze

Grecja - Republika Grecka (Elliniki Dimokratia) powierzchnia: 131957 km kw. stolica: Ateny miasta: Larisa; porty: Pireus, Saloniki, Patras, Iraklion warunki naturalne: obszar górzysty; liczne wyspy, m.in. Kreta, Korfu, Rodos środowisko naturalne: kwaśne deszcze i inne zanieczyszczenia występujące w powietrzu niszczą budowle klasyczne i starożytne zabytki Aten głowa państwa: Konstantinos Karamanlis od 1990 szef rządu: Andreas Papandreu od 1993 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: artykuły eksportowe: tytoń, owoce, warzywa, oliwki, oliwa z oliwek, tkaniny, aluminium, żelazo, stal waluta: drachma ludność: 10066 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 0,3% język: grecki religia: grekokatolicka 97% dochód narodowy: 40,9 miliardów dolarów (1987); 4093 dolarów na osobę

Greco - El, (właściwie Dominikos Theotokopulos) 1541-1614. Malarz hiszpański, zwany Grekiem, ponieważ urodził się na Krecie; studiował we Włoszech, a od około 1570 pracował w Rzymie i przed 1577 osiadł w Toledo; malował wspaniałe portrety i ekstatyczne sceny religijne, z postaciami o wydłużonych proporcjach i nienaturalnymi efektami świetlnymi, np. Pogrzeb hrabiego Orgaza (1586, Toledo

Greenwich - dzielnica Londynu; ludność 200 800 (1991); obserwatorium astronomiczne; przez Greenwich przechodzi południk zerowy

Grenada - powierzchnia: (z Grenadynami włącznie) 340 km kw. stolica: Saint George's miasta: Grenville, Hillsborough (na wyspie Carriacou) warunki naturalne: najbardziej na południe wysunięta część Wysp Zawietrznych; teren górzysty głowa państwa:Elżbieta II od 1974, reprezentowana przez gubernatora generalnego szef rządu: Nicholas Braithwaite od 1990 system polityczny: tworząca się demokracja gospodarka: artykuły eksportowe: kakao, gałka muszkatołowa, banany, kwiat muszkatołowy waluta: dolar wschodniokaraibski ludność: 84 tysiące (1990), w tym 84% czarnoskórych pochodzenia afrykańskiego; roczny przyrost naturalny: 0,2% język: angielski (urzędowy), nieliczne dialekty francuskie religia: rzymskokatolicka 60% dochód narodowy: 139 milionów dolarów (1987); 1391 dolarów na osobę

Grenlandia - największa wyspa na świecie, leżąca pomiędzy północnym Atlantykiem a południową częścią Morza Arktycznego, u wybrzeży Ameryki Pólnocnej powierzchnia: 2175600 km kw. stolica: Godthab (grenl. Nuuk) na zachodnim wybrzeżu gospodarka: rybołówstwo i przetwórstwo rybne ludność: 55500 (1990): Eskimosi, Duńczycy i inni Europejczycy język: grenlandzki

gruczoły - wyspecjalizowane narządy człowieka i zwierząt, wytwarzające i wydzielające enzymy, hormony i inne substancje chemiczne; odpowiednikiem gruczołów u roślin są komórki lub ich zespoły; gruczoły różnią się od siebie wielkością: od małych (np. gruczoły łzowe) do większych (np. trzustka); niektóre wydzielają swoje produkty do wewnątrz organizmu (gruczoły wewnątrzwydzielnicze), a inne - na zewnątrz (gruczoły zewnątrzwydzielnicze); czasami gruczołem nazywa się węzły limfatyczne.

Gruzja - Republika Gruźińska powierzchnia: 69700 km kw. stolica: Tbilisi miasta: Kutaisi, Rustawi, Suchumi, Batumi warunki naturalne: przeważnie obszar górzysty, z różnorodnym krajobrazem, od podzwrotnikowych wybrzeży Morza Czarnego do lodów i śniegu na szczytach Kaukazu; główne rzeki to Kura i Rioni tymczasowy szef państwa: Eduard Szewardnadze od 1992 szef rządu: Otar Pacacja od 1993 system polityczny: przejściowy gospodarka: uprawa krzewów herbacianych, owoców (także cytrusowych), tytoniu, winorośli, produkcja laki i jedwabiu; hydroelektrownie ludność: 5500 tysięcy (1990), w tym Gruzini 70%, Ormianie 8%, Rosjanie 8%, Azerbejdżanie 6%, Osetyjczycy 3%, Abchazi 2% język: gruziński religia: kościół gruziński, niezależny od rosyjskiego kościoła prawosławnego od 1917

grypa - infekcja wirusowa, atakująca najpierw drogi oddechowe; towarzyszą jej ogólnoustrojowe objawy, jak gorączka, dreszcze, ból głowy, bóle stawów i mięśni oraz osłabienie; jedyną kuracją jest wypoczynek w łóżku i zażywanie środków przeciwbólowych, np.: aspiryny, paracetamolu.

Gujana - Republika Gujańska (Cooperative Republic of Guyana) powierzchnia: 214 969 km kw. stolica i port: Georgetown miasta: Nowy Amsterdam, Mabaruma warunki naturalne: równina przybrzeżna, przechodząca w wyżyny z sawanną na południu; przeważają lasy tropikalne głowa państwa: Cheddi Jagan od 1992 szef rządu: Samuel Hinds od 1992 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: artykuły eksportowe: cukier, ryż, rum, drewno, diamenty, boksyty, krewetki, melasa waluta: dolar gujański ludność: 846 tysięcy(1989), w tym potomkowie robotników przywiezionych z Indii do pracy na plantacjach trzciny cukrowej po zniesieniu niewolnictwa 51%, czarnoskórzy 30%, Indianie amerykańscy 5%; roczny przyrost naturalny 2% język: angielski (urzędowy), hindi, język Indian amerykańskich religia: chrześcijaństwo 57%, hinduizm 33%, islam sunna 9% dochód narodowy 359 milionów dolarów (1987); 445 dolarów na osobę

Gutenberg - Johann, około 1400-1468. Drukarz niemiecki; wynalazca metody drukowania z ruchomej metalowej czcionki, opartej na chińskiej czcionce drewnianej

Gwatemala - Republika Gwatemalska (República de Guatemala) powierzchnia: 108889 km kw. stolica: Gwatemala miasta: Quezaltenango, Puerto Barrios (baza marynarki) warunki naturalne: teren górzysty; wąskie równiny przybrzeżne; tropikalny płaskowyż wapienny na północy; częste trzęsienia ziemi środowisko naturalne: w latach 1960-80 prawie 57% krajowych lasów wycięto pod uprawę głowa państwa i rządu: Ramiro de León Carpio od 1993 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: artykuły eksportowe: kawa, banany, bawełna, cukier, wołowina waluta: quetzal ludność: 9340 (1990), w tym Indianie: Majowie i Kicze 54%, Metysi 42%; roczny przyrost naturalny 2,8% (87% dzieci poniżej piątego roku życia cierpi na niedożywienie) język: hiszpański (urzędowy), 40% ludności posługuje się osiemnastoma językami indiań. religia: rzymskokatolicka 80%, protestancka 20% dochód narodowy: 7 miliardów dolarów (1987); 834 dolary na osobę

Gwinea - Republika Gwinejska (République de Guinée) powierzchnia: 245857 km kw. stolica: Konakry miasta: Labé, Nzérékoré, Kankan warunki naturalne: równina w rejonie nadmorskim, górzysty interior; źródła rzek Nigru, Gambii i Senegalu, lasy na południowym wschodzie kraju głowa państwa i szef rządu: Lansana Conté od 1984 system polityczny: republika wojskowa gospodarka: eksport kawy, ryżu, orzechów kokosowych, aluminium, boksytów, diamentów waluta: syli albo frank ludność: 7269 tysięcy (1992); roczny przyrost naturalny 2,3% język: francuski (urzędowy), różne narzecza afrykańskie religia: islam 85%, chrześcijaństwo 10%, lokalne wierzenia 5% dochód narodowy: 1,9 miliarda dolarów (1987); 370 dolarów na osobę

haft - sztuka zdobienia tkanin za pomocą igły i nitki; m.in. broderie anglaise, gros point, petit point, wszystkie wykorzystywane do zdobienia kostiumów, rękawiczek, okładek na książki, drobnych artykułów odzieżowych i szat liturgicznych

Haiti - Republika Haiti (République d'Haiti) powierzchnia: 27750 km kw. stolica: Port-au-Prince miasta: Cap-Hapes, Les Cayes warunki naturalne: obszar głównie górzysty o charakterze tropikalnym; zajmuje zachodnią część wyspy Haiti na Morzu Karaibskim; w dużym stopniu ogołocony z lasów głowa państwa: Jean-Bertrand Aristide od 1990 szef rządu: Emile Jonassaint system polityczny: republika prezydencka gospodarka: artykuły eksportowe: kawa, cukier, sizal, bawełna, kakao, boksyty waluta: gourde ludność: 6409 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 1,7%; jedna z najwyższych gęstości zaludnienia na świecie; około 1,5 miliona Haitańczyków mieszka poza Haiti (w USA i Kanadzie); około 400 tysięcy żyje właściwie w niewoli w Republice Dominikany, dokąd udali się lub zostali zesłani do ścinania trzciny cukrowej język: francuski (urzędowy, używany przez 10-procentową mniejszość umiejącą czytać i pisać), kreolski (używany przez czarnoskórą większość - 90% ludności) religia: chrześcijańska 95% w tym 80% rzymskokatolicka, wiara w czary (wudu) 4% dochód narodowy: 2,2 miliarda dolarów (1987); 414 dolarów na osobę

Halloween - wieczór 31 X, poprzedzający chrześcijańskie święto Wszystkich Świętych; do tradycji Halloween w krajach anglojęzycznych, np. w USA i Wielkiej Brytanii, należy m.in. zakładanie przez dzieci masek i kostiumów oraz tzw. trick or treat - chodzenie od domu do domu i zbieranie słodyczy, owoców lub pieniędzy

Hamburg - największy śródlądowy port Europy, położony w Niemczech nad Łabą; ludność 1571 tysięcy (1988); przemysł naftowy, chemiczny, elektroniczny i kosmetyczny

Hanoi - stolica Wietnamu nad Rzeką Czerwoną; ludność 1088900 (1989); centrum o jednej z największych gęstości zaludnienia na świecie: 1300 osób na ha; przemysł włókienniczy, papierniczy i maszynowy

Hanower - miasto przemysłowe, stolica Dolnej Saksonii w Niemczech; ludność 506 tysięcy (1988); produkcja maszyn, pojazdów, sprzętu elektrycznego, gumy, tkanin; rafinerie

Harlow - Jean, (właściwie Harlean Carpenter) 1911-1937. Amerykańska aktorka filmowa, pierwsza ,,platynowa blondynka'' i symbol seksu lat 30.; ważniejsze filmy: Platynowa blondynka (1932), Kaprys platynowej blondynki (1932), Obiad o ósmej (1933), Chińskie morza (1935); zmarła podczas realizacji filmu Saratoga (1937, jej rolę kontynuowała dublerka)

haszysz - narkotyk produkowany z żywicy żeńskich kwiatów konopi indyjskich

Havel - Vaclav, 1936-. Czeski dramaturg i polityk, prezydent 1989-92. Autor m.in. sztuk: Garden party (1963) i Largo desolato (1985) o intelektualiście dysydencie; w okresie komunizmu stał się znany jako działacz obrony praw człowieka; uwięziony 1979-83 i ponownie w 1989 za poparcie Karty 77; jako prezydent starał się zachować zjednoczoną Czechosłowację; zrezygnował w momencie rozpadu federacji w 1992; w 1993 wybrany na prezydenta Czech.

Hawaje - stan USA na Oceanie Spokojnym powierzchnia: 16800 km kw. stolica: Honolulu na wyspie Oahu miasta: Hilo warunki naturalne: Hawaje tworzy łańcuch około 20 wysp wulkanicznych, z których największe to: 1) Hawaii ze szczytami Mauna Kea (4201 m - najwyższy na świecie szczyt wyspiarski) i Mauna Loa (4170 m - największy na świecie krater czynnego wulkanu); 2) Maui, druga pod względem wielkości wyspa tego archipelagu; 3) Oahu, trzecia pod względem wielkości wyspa Hawai, z największą koncentracją i atrakcji turystycznych - np. plaża Waikiki i baza marynarki wojennej Pearl Harbor; 4) Kauai i 5) Molokai, obszar historycznej kolonii trędowatych gospodarka: produkcja cukru, kawy, ananasów, kwiatów, odzieży damskiej ludność: 1108200 (1900), w tym Europejczycy 34%, Japończycy 25%, Filipińczycy 14%, Hawajczycy 12%, Chińczycy 6% język: angielski religia: chrześcijańska; mniejszość wyznaje buddyzm sławni ludzie: Joseph Damien, Kamehameha I

Haydn - Franz Joseph, 1732-1809. Kompozytor austriacki; nauczyciel Mozarta i Beethovena; czołowy twórca klasycznej formy sonaty; liczne dzieła kameralne i na orkiestrę; ponad 100 symfonii; komponował także muzykę chóralną, m.in. oratoria Stworzenie świata (1798) i Pory roku (1801); pierwszy wielki mistrz kwartetu smyczkowego

heavy metal - styl głośnej muzyki rockowej, odwołującej się do seksu i przemocy, z charakterystycznymi solówkami gitarowymi; powstał ze stylu hard rock, który dominował na przełomie lat 60. i 70.; wśród wykonawców heavy metalu były zespoły Led Zeppelin i Deep Purple; styl ten odnowił się pod koniec lat 80. w wykonaniu m.in. grup Van Halen, Def Leppard, Guns n' Roses

hedonizm - teoria etyczna mówiąca, iż przyjemność bądź szczęście jest lub powinno być głównym celem życia; w starożytnej Grecji hedonizm głosili cyrenajczycy, którzy utrzymywali, iż chwilowa przyjemność jest jedynym dobrem człowieka, oraz epikurejczycy, głoszący dążenie do przyjemności pod kierunkiem rozumu; współczesne filozofie hedonistyczne takich myślicieli brytyjskich, jak Jeremy Bentham czy J.S. Mill, uznają za cel życia raczej szczęście społeczeństwa niż jednostki

Hefajstos - w mitologii greckiej, kulawy bóg ognia i opiekun kowali; syn Zeusa i Hery, mąż Afrodyty; rzymski Wulkan.

Hegel - Georg Wilhelm Friederich, 1770- 1831. Filozof niemiecki; głosił, że świadomość i środowisko zewnętrzne stanowią jedność, w której żaden czynnik nie może istnieć niezależnie, a umysł i natura są częściami jednej niepodzielnej całości; uważał, że rozwój nastąpił poprzez dialektykę: teza, antyteza (sprzeczność) i synteza, rozwiązanie sprzeczności; wg Hegla zadaniem filozofii było zrozumienie racji istnienia tego, co już istnieje; lewicowi zwolennicy Hegla, np. Karol Marks, wykorzystywali jego dialektykę, próbując wykazać, iż radykalne zmiany są nieuniknione, oraz w atakach zarówno na religię, jak i układ społeczny po europejskiej rewolucji przemysłowej; napisał Fenomenologię ducha (1807), Naukę logiki (1816), Wykłady z filozofii dziejów

Heidegger - Martin, 1889-1976. Filozof niemiecki; w dziele Bycie i czas (1927) wykorzystał metody fenomenologii Edmunda <$Husserla$$5090$> do badania sensu ludzkiej egzystencji; w późniejszych dziełach rozważał los świata zdominowanego przez naukę i technikę

Heine - Heinrich, 1797-1856. Niemiecki poeta romantyczny i dziennikarz; autor Obrazów z podróży (1826) i Księgi pieśni (1827); od 1831 mieszkał głównie w Paryżu, pracując jako korespondent niemiecki; Schubert i Schumann skomponowali muzykę do wielu jego wierszy

Heinego-Medina -choroba (poliomyelitis, porażenie dziecięce) wirusowe zapalenie centralnego układu nerwowego wpływające na nerwy powodujące ruch mięśni; by nie dopuścić do zakażenia, stosuje się dwa rodzaje szczepionek: w zastrzykach i podawaną doustnie; wg danych Światowej Organizacji Zdrowia do 2000 powinno się wyeliminować tę chorobę.

hektar - jednostka powierzchni gruntu; 1 ha = 100 arów = 10 tysięcy m.kw.

Hektor - w mitologii greckiej, książę trojański, syn króla Priama i mąż Andromachy; podczas oblężenia Troi był najdzielniejszym wojownikiem pośród jej obrońców; zabity przez Achillesa.

Helios - w mitologii greckiej, bóg Słońca, ojciec Faetona; wierzono, iż codziennie odbywa po niebie przejażdżkę rydwanem

Heller - Joseph, 1923-. Powieściopisarz amerykański; swe doświadczenia ze służby w amerykańskim lotnictwie wojskowym wykorzystał pisząc Paragraf 22 (1961), powieść ukazującą w satyrycznym świetle wojnę i biurokrację; film oparty na tej książce zrealizowano w 1970

Heloiza - 1101-1164. Francuzka, ukochana Abélarda; w młodości interesowała się rozważaniami intelektualnymi, a błyskotliwość Abélarda, który był jej nauczycielem, wywarła na niej silne wrażenie; później potajemnie go poślubiła; kiedy urodził się ich syn, Astrolab, wuj Heloizy nakazał wynajętym zbirom okaleczyć Abélarda; w 1129 została zakonnicą i przy pomocy Abélarda założyłą klasztor żeński Parakleta w Szampanii; jej listy ujawniają silny charakter, pobożność oraz oddanie Abélardowi

Helsinki - port i stolica Finlandii; ludność 492 400 (1990), w całym zespole miejskim 978 tysięcy; ośrodek przemysłu okrętowego, technicznego i tekstylnego; w domach architekta Eliela Saarinena oraz kompozytora Jeana Sibeliusa stojących poza miastem urządzono muzea.

Hemingway - Ernest, 1898-1961. Pisarz amerykański; wojna, korrida i walka z naturą symbolizują honor, godność i prostotę - zasadnicze tematy jego opowiadań i powieści, m.in. Pożegnanie z bronią (1929), Komu bije dzwon (1940), Stary człowiek i morze (1952); jego pozornie prosty styl znalazł wielu naśladowców; w 1954 Nagroda Nobla.

hemofilia - (krwawiączka), choroba dziedziczna, w której normalne krzepnięcie krwi zostaje zaburzone; u chorych na hemofilię występują przedłużone krwawienia z najmniejszej nawet rany, a także bolesne krwotoki wewnętrzne, powstające bez widocznej przyczyny.

hemoglobina - hemoproteina, wykorzystywana przez wszystkie kręgowce i niektóre bezkręgowce do transportu tlenu, ponieważ te dwie substancje łatwo się ze sobą łączą; u kręgowców hemoglobina występuje w czerwonych ciałkach krwi (erytrocytach).

hemoroidy - rozszerzenia naczyń krwionośnych (żylaki) odbytnicy

Hendrix - Jimi, (James Marshall) 1942- 1970. Amerykański gitarzysta rockowy, autor piosenek i piosenkarz, sławny z wirtuozowskiej techniki gry na gitarze oraz krzykliwego stylu; jego pierwszy album z 1967 nosił tytuł Are You Experienced?; w czasie festiwalu w Woodstock w 1969 wykonał niezapomnianą wersję amerykańskiego hymnu narodowego, co zostało utrwalone w filmie Woodstock; powiększył zasób środków wyrazu gitary elektrycznej, wywarł duży wpływ na muzyków rockowych i jazzowych

Hepburn Katherine - 1909-. Aktorka amerykańska, uznawana za silną osobowość; grała m.in. w filmach: Filadelfijska opowieść (1940), Tess Harding (1942), Afrykańska królowa (1951), Pat i Mike (1952, u boku swego częstego partnera Spencera Tracy'ego), Zgadnij, kto przyjdzie na obiad (1967, Oscar), Lew w zimie (1968, Oscar), Nad Złotym Stawem (1981, Oscar); także wybitna aktorka teatralna.

herc - w układzie SI, jednostka częstotliwości (liczba powtórzeń regularnych zjawisk w ciągu jednej sekundy), symbol Hz; fale radiowe można mierzyć w megahercach (MHz), milionach herców; nazwa jednostki pochodzi od nazwiska Heinricha Hertza.

herezja - (gr. hairesis - odłamy wyznawców), doktryna przeciwstawna wyznaniu ortodoksyjnemu, zwłaszcza w religii; do ugrupowań uznawanych przez kościół katolicki za heretyckie należą gnostycy, arianie, pelagianie, montaniści, albigensi, lollardzi i anabaptyści; w rozumieniu potocznym pogląd odbiegający od ogólnie przyjętych

Hermes - w mitologii greckiej, boski syn Zeusa i Mai; posłaniec bogów; nosił sandały ze skrzydełkami, kapelusz z szerokim rondem oraz laskę, którą oplatały węże; utożsamiany z rzymskim Merkurym i egiskim. Thotem; opiekował się podróżnymi, kupcami i złodziejami.

Herod Wielki - 74-4 p.n.e. Król Judei, prowincji rzymskiej w południowej Palestynie od 40 p.n.e.; przy pomocy Marka Antoniusza podporządkował sobie Jerozolimę w 37 p.n.e.; odbudował tamtejszą świątynię, ale jego tendencje do hellenizacji wywołały podejrzliwość ortodoksyjnych Żydów; pod koniec życia wprowadził rządy terroru; w Nowym Testamencie Mateusz twierdzi, iż wydał rozkaz zabicia wszystkich niemowląt w Betlejem, aby uśmiercić w ten sposób Jezusa, w którym widział swego rywala; ojciec Heroda Antypasa

Hess (Walter Richard) Rudolf - 1894- 1987. Niemiecki polityk, przywódca hitlerowski; uwięziony z Hitlerem w latach 1923-25, został jego osobistym sekretarzem, notując Mein Kampf; w 1932 został mianowany zastępcą Hitlera; 10 V 1941 zrzucono go nad Wielką Brytanią z misją zawarcia pokoju; wtedy aresztowano go i więziono do 1945, kiedy to stanął przed sądem w Norymberdze jako przestępca wojenny; skazany na dożywocie; zmarł w więzieniu Spandau w Berlinie

Hesse - Hermann, 1877-1962. Pisarz niemiecki, w 1923 przyjął obywatelstwo szwajcarskie; w czasie I wojny światowej uchylał się od służby wojskowej z powodów religijnych; pacyfista, przeciwnik Hitlera; wydał opowiadania, wiersze i powieści, w tym m.in. Peter Camenzind (1904), Sidhartha (1922), Wilk stepowy (1927); późniejsze utwory, jak Gra szklanych paciorków (1943), zawierają elementy mistycyzmu; w 1946 Nagroda Nobla

Hestia - w mitologii greckiej, bogini ogniska domowego (rzymska Westa), córka Kronosa i Rei

Heston - Charlton, (właściwie Charles Carter) 1924-. Aktor amerykański; często występował w ekranizacjach opowieści biblijnych i widowiskach historycznych, np. Dziesięcioro przykazań (1956, rola Mojżesza) czy Ben Hur (1959

Heweliusz - Jan, 1611-1687. Astronom polski, obserwator Księżyca, planet, komet i gwiazd, autor Selenografii (1647), opisu powierzchni Księżyca wraz z mapami; nazwy wielu obiektów na Księżycu, nadane przez Heweliusza, utrzymały się do dziś; od 1664 członek Royal Society; w 1640 założył w Gdańsku obserwatorium astrologiczne; odkrył 9 komet, 7 gwiazdozbiorów, podał pozycje 1564 gwiazd, wykrył zmiany deklinacji magnetycznej.

hibernacja - stan śpiączki, w jakim pewne zwierzęta spędzają zimę; łączy się ze znacznym ograniczeniem procesów metabolicznych, w tym obniżeniem temp. ciała oraz spowolnieniem oddechu i tętna; twierdzenie, iż zwierzęta śpią przez całą zimę, jest nieprawdziwe

Himalaje - olbrzymi system górski w środkowej Azji, rozciągający się od Kaszmiru na zachodzie do Asamu na wschodzie; zajmuje terytorium południowej części Tybetu, Nepalu, Sikkimu i Bhutanu; najwyższy łańcuch górski świata; dwa najwyższe szczyty to Mount Everest i Kanczendzanga; inne szczyty: Makalu, Annapurna, Nanga Parbat - wszystkie powyżej 8 tysięcy m

hinduizm - (hindu sanatana dharma - wieczna tradycja), religia wywodząca się z północnych Indii sprzed około 4 tysięcy lat; wydaje się wyznaniem politeistycznym, opiera się jednak na koncepcji głównego ducha Brahmy, dominującego w trójcy (Trimutri), którą tworzą Brahma, Wisznu i Siwa (twórca, opiekun i niszczyciel); istotą hinduizmu jest wiara w reinkarnację ikarmę; najstarszą księgą zawierającą nauki hinduizmu są Wedy; głównym miejscem kultu są świątynie, organizuje się także wiele uroczystości; ponad 805 milionów wyznawców na całym świecie; hinduizm nie traktuje kobiet na równi z mężczyznami, ale nakazuje odnosić się do nich uprzejmie i z szacunkiem; wpływy islamu w północnych Indiach doprowadziły w końcu XII wieku do zakrycia twarzy kobiet i ograniczenia ich działalności.

Hiob - około V wiek p.n.e. Wg Starego Testamentu, bohater żydowski; Bóg na próbę pozbawił go szczęścia, dobytku i zdrowia, ale on zniósł wszystko cierpliwie, nie tracąc wiary w sprawiedliwość boską; został za to wynagrodzony

hiperbola -w geometrii, krzywa powstała po przecięciu stożka właściwego płaszczyzną w taki sposób, że kąt pomiędzy płaszczyzną a podstawą stożka jest większy od kąta między podstawą a powierzchnią boczną stożka; hiperbolę ograniczają dwie asymptoty (proste, do których hiperbola zbliża się, ale ich nie przecina); hiperbola należy do grupy krzywych zwanych przecięciami stożkowymi.

hippisi - członkowie ruchu młodzieżowego z końca lat 60-tych, zapoczątkowanego w San Francisco; znani jako dzieci kwiaty; istotą ideologii ich ruchu była nieagresywna anarchia, troska o środowisko i odrzucenie zachodniego materializmu; hippisi stworzyli zaangażowaną politycznie, antywojenną, artystycznie płodną kontrkulturę w Ameryce Północnej i Europie; ich kolorowy psychodeliczny styl, powstały pod wpływem narkotyków, np. LSD przejawiał się we wzorach tkanin, grafice oraz muzyce takich grup, jak Love, The Grateful Dead, Jefferson Airplane i Pink Floyd

Hirosima - ośrodek przemysłowy i port na południowym wybrzeżu japońskiej wyspy Honsiu; zniszczona 6 VIII 1945 użytą po raz pierwszy w działaniach wojennych bombą atomową; miasto w znacznym stopniu odbudowano po kataklizmie; ludność 1057100 (1989

histeria - wg Sigmunda -Freuda- zamiana dolegliwości psychicznych czy niepokoju na objawy fizyczne, jak paraliż, ślepota, ataki kaszlu, wymioty, złe samopoczucie; termin rzadko używany współcześnie

Hiszpania - Królestwo Hiszpanii (Espańa) powierzchnia: 504750 km kw. stolica: Madryt miasta: Saragossa, Sewilla, Murcja, Kordowa; porty Barcelona, Walencja, Kartagena, Málaga, Kadyks, Vigo, Santander, Bilbao warunki naturalne: w środkowej części kraju wyżyna z łańcuchami górskimi, niziny na południu terytoria zależne: Baleary, Wyspy Kanaryjskie, w Afryce Północnej: Ceuta, Melilla, Alhucemas, wyspy Chafarinas, Peńón de Vélez głowa państwa: król Juan Carlos I od 1975 szef rządu: Felpe González Márquez od 1982 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: towary eksportowe: owoce cytrusowe, winogrona, granaty, warzywa, wino, sherry, olej z oliwek, konserwy owocowe i rybne, rudy żelaza, korek, pojazdy, tekstylia, produkty naftowe, skóry, ceramika waluta: peseta ludność: 39623 tysiące (1990); roczny przyrost naturalny 0,2% język: hiszpański (kastylijski, oficjalny), baskijski, kataloński, galicyjski, walencki, majorkański religia: rzymskokatolicka 99% dochód narodowy: 288 miliardów dolarów (1987); 4490 dolarów na osobę

Hitchcock - Alfred, 1899-1980. Brytyjski reżyser filmowy; w 1955 przyjął obywatelstwo USA; mistrz napięcia w dreszczowcach; znany ze szczegółowego rozplanowania ujęć oraz odtwarzania epizodów we własnych filmach; jego Męka milczenia (1929) była pierwszym udanym brytyjskim filmem dźwiękowym; Trzydzieści dziewięć kroków (1935) i Starsza pani znika (1939) są przykładami klasycznych thrillerów; w 1940 wyjechał do Hollywood, gdzie zrealizował m.in. filmy: Rebeka (1940), Osławiona (1946), Nieznajomi z pociągu (1951), Okno na podwórze (1954), Zawrót głowy (1958), Psychoza (1960), Ptaki (1963); był gospodarzem dwóch amerykańskich programów telewizyjnych, w których prezentował nowele kryminalne - Alfred Hitchcock przedstawia (1953-62) oraz Godzina Alfreda Hitchcocka (1963-65)

Hitler - Adolf (1889-1945). Dyktator faszystowski III Rzeszy Niemieckiej, urodzony w Austrii; od 1921 Führer (przywódca) NSDAP, autor Mein Kampf (1925-27); jako kanclerz Rzeszy od 1933 i głowa państwa od 1934 wprowadził dyktaturę, skłócając ze sobą instytucje państwowe i partyjne, bezustannie stwarzając nowe stanowiska i powołując na nie nowe osoby; pozycja jego nie była poważnie zagrożona aż do spisku z 20 czerwca 1944 - próby zamachu na jego życie; w polityce zagranicznej odzyskał terytorium nad Renem, zawarł przymierze z Mussolinim, przywódcą włoskich faszystów (1936), dokonał aneksji Austrii w 1938, zajął Sudety na mocy traktatu monachijskiego, w marcu 1939 zajął resztę Czechosłowacji; po podpisaniu układu pomiędzy Hitlerem i Stalinem (pakt Ribbentrop-Mołotow), we wrześniu 1939 nastąpiła inwazja Niemiec na Polskę, a Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę druga wojna światowa; po upadku Berlina Hitler popełnił samobójstwo

Hłasko - Marek, 1932-1969. Prozaik polski, od 1958 na emigracji; autor powieści i opowiadań o współczesnej tematyce obyczajowej, m.in. Pierwszy krok w chmurach (1956) oraz wspomnień Piękni dwudziestoletni (1966).

Hokkaido - (przed 1868 Jezo, Ezo lub Ezochi), jedna z czterech głównych wysp Japonii, najbardziej wysunięta na północ, oddzielona na południu od Honsiu cieśniną Tsugaru i na północy od Sachalinu cieśnina Soya; powierzchnia 83500 km kw.; ludność 5678 tysięcy (1980), w tym 16 tysięcy Ajnów; stolica Sapporo; bogactwa naturalne: węgiel, rtęć, magnez, ropa, gaz ziemny, drewno, ryby; wydobycie węgla i rolnictwo są głównymi gałęziami przemysłu

Holandia - Królestwo Holenderskie (Koninkrijk der Nederlanden) powierzchnia: 41863 km kw. stolica: Amsterdam miasta: Haga (siedziba rządu), Utrecht, Eidhoven, Maastricht, główny port Rotterdam warunki naturalne: płaska nizina nadbrzeżna; rzeki: Ren, Skalda, Moza; Wyspy Zachodniofryzyjskie terytoria zależne: Aruba, Antyle Holenderskie środowisko naturalne: państwo położone u ujścia trzech najbardziej zanieczyszczonych rzek europejskich: Renu, Skaldy i Mozy, ogromny wpływ na ten stan rzeczy mają nawozy azotowe używane przez holenderskich rolników; pod względem zużycia nawozów sztucznych na jeden ha gruntów ornych Holandia zajmuje pierwsze miejsce w świecie; w ramach Delta Projects powstało szereg tam zabezpieczających kraj przed zalaniem lądu przez morze głowa państwa: królowa Beatrix Wilhelmina Armgard od 1980 szef rządu: Wim Kok od 1994 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: towary eksportowe: nabiał, nasiona kwiatów, warzywa, produkty przemysłu petrochemicznego i elektronicznego waluta: gulden ludność: około 14 864 tysięcy (1990), w tym około 300 tysięcy pochodzenia indonezyjskiego, (mieszkańcy dawnych posiadłości kolonialnych, przybyli w latach 1949-1964); roczny przyrost naturalny 0,4% język: holenderski religia: rzymskokatolicka (40%), protestanci (31%) dochód narodowy: 223 miliardy dolarów (1988); 13 065 dolarów na osobę

Holland Angieszka - 1948-. Polska reżyserka filmowa, często podejmująca problematykę społeczną i polityczną; od 1981 pracuje za granicą, głównie we Francji i USA; ważniejsze filmy: Aktorzy prowincjonalni (1978), Gorączka (1980), Zabić księdza (1988), Europa, Europa (1990), Tajemniczy ogród

holocaust - zagłada ponad 16 milionów ludzi dokonana przez hitlerowców podczas licznych egzekucji i w obozach koncentracyjnych, przede wszystkim w Oświęcimu, Sobiborze, Treblince i Majdanku w Polsce oraz w Belsen, Buchenwaldzie i Dachau w Niemczech; wśród ofiar, które zginęły w obozach lub więzieniach, było ponad 6 milionów Żydów (ponad 67% Żydów europejskich); 10 milionów stanowili ukraińscy, polscy i rosyjscy cywile oraz jeńcy wojenni, Cyganie, działacze socjalistyczni, homoseksualiści i inni (określani jako ,,wybrakowani''); więźniów głodzono, torturowano, poddawano eksperymentom medycznym oraz wykorzystywano do wycieńczającej pracy; tysiące ludzi otruto w komorach gazowych, rozstrzelano lub powieszono;>

homeopatia - metoda leczenia, wg której objawy choroby są częścią procesów samouzdrawiających organizmu; polega na podawaniu chorym rozcieńczonych dawek substancji naturalnych, które u osoby zdrowej wywołują objawy chorobowe; opracowana przez niemieckiego lekarza Samuela Hahnemanna (1755-1843); powszechnie stosowana jako alternatywa leczenia alopatycznego; wiele badań i przypadków wyleczenia potwierdza jej skuteczność.

Homer - VIII wiek p.n.e. Legendarny epik grecki; niewidomy wędrowny śpiewak, autor "Iliady" i "Odysei"; epopeje te są prawdopodobnie oparte na znacznie starszych, przekazywanych ustnie opowieściach o wojnie trojańskiej z XII wieku p.n.e

homoseksualizm - pociąg seksualny do osób tej samej płci; w przypadku kobiet używa się terminu ,,miłość lesbijska''; ludzi odczuwających pociąg seksualny do obydwu płci nazywa się biseksualistami; kwestia, w jakim stopniu zachowania homoseksualne są uwarunkowane biologicznie a w jakim psychicznie, jest przedmiotem sporu.

Honduras - Republika Hondurasu (República de Honduras) powierzchnia: 112100 km kw. stolica: Tegucigalpa miasta: San Pedro Sula; porty La Ceiba, Puerto CorteOs warunki naturalne: płaskie wybrzeża, góry w środkowej części kraju, wyspy głowa państwa i rządu: Carlos Roberto Reina Idiaquez od 1994 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport kawy, bananów, mięsa, cukru, drewna (mahoń, palisander) waluta: lempira ludność: 5106 tysięcy (1989), w tym Metysi 90%, Indianie i Europejczycy 10%; roczny przyrost naturalny 3,1% język: hiszpański (oficjalny), angielski, narzecza indiańskie religia: rzymskokatolicka 97% dochód narodowy: 3,5 miliarda dolarów (1987); 758 dolarów na osobę

Hongkong - była kolonia brytyjska w południowo-wschodnich Chinach nad Morzem Południowochińskim; składa się z wyspy Hongkong, półwyspu Koulun, z wielu innych wysp, z których największą jest Lantau, oraz tzw. Nowych Terytoriów; w 1997 przejęty przez Chiny powierzchnia: 1070 km kw. stolica: Victoria (Hongkong) miasta: Koulun, Tsuen Wan gospodarka: eksport tkanin, ubrań, sprzętu elektronicznego, zegarków, zegarów, aparatów fotograficznych, tworzyw sztucznych; miejsce przeładunku towarów eksportowanych i importowanych przez południowe Chiny; ważną gałęzią przemysłu jest turystyka waluta: dolar hongkongijski ludność: 5431 tysięcy (1986), w tym 57% Chińczyków, głównie uchodźców język: angielski, chiński religia: konfucjanizm, buddyzm, taoizm, mniejszość muzułmańska i chrześcijańska system polityczny (przed przejąciem): brytyjska kolonia zarządzana przez mianowanego przez królową gubernatora (Chris Patten od 1992), który kieruje pracą rady wykonawczej składającej się z 4 członków z urzędu i 11 mianowanych oraz rady prawodawczej - 3 członków z urzędu, 29 mianowanych i 24 wybranych pośrednio

Honolulu - port i stolica Hawajów, na południowym wybrzeżu Oahu; ludność 365300 tysięcy (1990); ośrodek turystyczny słynny z pięknego krajobrazu i tropikalnej flory

Honsiu - główna wyspa Japonii, pomiędzy Hokkaido na północnym wschodzie i Kiusiu na południowym zachodzie powierzchnia: 231100 km kw. (razem z 382 mniejszymi wyspami) ludność: 97 283 tysiące (1986) warunki naturalne: łańcuch gór pochodzenia wulkanicznego; częste trzęsienia ziemi główne miasta: Tokio, Yokohama, Osaka, Kobe, Nagoja, Hirosima

Hopkins Antony - 1937-. Aktor walijski; w teatrze występował m.in. w sztukach Equus, Makbet, Król Lear, Pravda; grał również w filmach, np. Lew w zimie (1968), O jeden most za daleko (1977), Człowiek-słoń (1980), 84 Charing Cross Road (1986), Milczenie owiec (1991, Oscar), Powrót do Howard's End (1992), Okruchy dnia (1993), Cienista dolina (1993).

Horacy - 65-8 p.n.e. Poeta i satyryk rzymski; stał się sławny dzięki swemu mecenasowi, cesarzowi Augustowi; dzieła: Satyry (35-30 p.n.e.), Ody - 4 tomy (25-24 p.n.e.), Listy (wśród nich Sztuka poetycka); utwory Horacego wyróżniają się stylem literackim i poczuciem humoru.

hormony - produkty gruczołów wydzielania wewnętrznych, kontrolujące funkcje organizmu; główne gruczoły to: tarczyca, przysadka mózgowa, nadnercza, trzustka, macica, jajniki, jądra; hormony dostosowują funkcje różnych organów do potrzeb organizmu; przysadka mózgowa stanowi centrum koordynacji wydzielania hormonów; hormony tarczycy decydują o ogólnym składzie chemicznym organizmu; hormony nadnerczy uaktywniają się w czasie stresu; hormony płciowe, jak estrogen, kierują funkcjami rozrodczymi.

horoskop - w astrologii Zachodu, wykres pozycji Słońca, Księżyca i planet w odniesieniu do znaków zodiaku, sporządzany w dniu narodzin człowieka w celu określenia jego charakteru i przepowiedzenia przyszłości.

horror - gatunek literacki i filmowy, którego głównym celem jest przestraszenie czytelnika czy widza; nagromadzenie niesamowitych efektów prowadzi do wyolbrzymionej groteski, spełniającej często funkcję katharsis; mistrzowie horroru literackiego: Mary Shelley (Frankenstein, 1818), Edgar Allan Poe, Bram Stoker, H.P. Lovercraft, a spośród współczesnych Stephen King i Clive Barker

Houdini -Harry, (właściwie Erich Weiss) 1874-1926. Prestidigitator amerykański; zdobył sławę dzięki umiejętności oswobodzania się z więzów, kajdan, kufrów umieszczonych pod wodą, kaftanów bezpieczeństwa, cel więziennych itp

Hudson - rzeka w północno-wschodniej części USA, o długości 485 km; wypływa z gór Adirondack i płynie na południe do Nowego Jorku, gdzie wpada do Oceanu Atlantyckiego

Hudson Rock -(właściwie Roy Scherer junior) 1925-1985. Amerykański aktor filmowy; popularny w latach 50. i 60.; grał w kilku melodramatach reżyserowanych przez Douglasa Sirka oraz w trzech komediach z udziałem Doris Day; w latach 70. rozpoczął karierę tv

Hugo Victor - (Marie) 1802-1885. Poeta, powieściopisarz i dramaturg francuski; uważany za jednego z czołowych twórców romantycznych; Odes et ballades (1826), dramat wierszem Hernani (1830), wiersze i powieści, m.in. Katedra Marii Panny w Paryżu (1831), Nędznicy (1862).

Hunowie - koczownicze plemiona mongolskie; pierwsze wzmianki historyczne o nich pochodzą z II w. p.n.e.; często napadali na Chiny, forsując Wielki Mur; około 372 wkroczyli do Europy; osiedlili się na terenie obecnych Węgier, podporządkowując sobie Ostrogotów i inne plemiona niemieckie; pod dowództwem Atylli zaatakowali Bizancjum, wkroczyli do Galii i dotarli pod mury Rzymu; po śmierci Atylli w 453 potęga Hunów załamała się w wyniku buntu ujarzmionych narodów; biali Hunowie, tzw. Eftalici, dokonywali najazdów na Persję i północne Indie w V i VI wieku

huragan - wiatr stref podzwrotnikowych, na północnym Pacyfiku nazywany tajfunem; powstaje pomiędzy 5 a 20ON lub S, jeśli temperatura przy powierzchni oceanu wynosi 27 stopni Celsjusza; spokojne centrum, zwane okiem huraganu, otaczają wirujące do wewnątrz podmuchy (w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara na półkuli północnej) o prędkości 320 km/h; towarzyszą im błyskawice i ulewy; huragan może powodować rozległe szkody; w meteorologii huragan jest wiatrem o sile 12 lub więcej stopni w skali Beauforta; najsilniejszym z zarejestrowanych huraganów w rejonie Karaibów był Gilbert, o prędkości wiatru 280 km/h, w porywach do 320 km/h

hurt - sprzedaż towaru pośrednikom, nie zaś bezpośrednio klientowi; większość producentów sprzedaje towar w dużych ilościach hurtowniom, które rozprowadzają go w mniejszych ilościach wg zapotrzebowania zgłaszanego przez placówki sprzedaży detalicznej

husky - rasa psów wykorzystywanych w okolicach podbiegunowych do ciągnięcia zaprzęgów; wysokość 70 cm, waga około 50 kg; stojące uszy, gęsta sierść i puszysty ogon; najbardziej znana jest rasa syberyjska.

Husajn Sadam - 1937-2006. Polityk iracki, w rządzie od 1968; od 1979 prezydent; stopniowo eliminował rzeczywistą i urojoną opozycję, umacniając się na pozycji dyktatora; w latach 1980-88 prowadził zaciętą wojnę z Iranem, wspierany gospodarczo przez USA; rozgromił kurdyjskich powstańców walczących o uzyskanie niepodległości, stosując broń chemiczną przeciw ludności cywilnej; w 1990 dokonał aneksji Kuwejtu, spotykając się z międzynarodowym potępieniem; wyparły go stamtąd wojska międzynarodowej koalicji zdominowanej przez USA w lutym 1991; po porażce Iraku w <$wojnie w Zatoce Perskiej$$12857$> Kurdowie zbuntowali się ponownie, tak jak i szyici na południu Iraku; do walki z powstańcami wysłał niedobitki wielkiej armii; setki tysięcy Kurdów uciekło z północnego Iraku; po ciężkim bombardowaniu południowego Iraku ONZ wprowadziła strefę bezpieczeństwa powietrznego nad tym obszarem

hydroliza - reakcja chemiczna, w której działanie wody lub jej jonów rozkłada substancje na mniejsze cząstki; hydrolizie poddają się pewne sole nieorganiczne, estry oraz inne substancje organiczne, pod warunkiem że znajdują się w środowisku wodnym; jest jednym z procesów rozkładu pokarmu w organizmie, pomaga rozłożyć skrobię na glukozę.

hymn - uroczysta pieśń pochwalna, zwłaszcza o charakterze religijnym; w starożytnej Grecji hymny ku czci bogów były wykonywane chóralnie; również niektóre fragmenty Nowego Testamentu (np. Magnificat) mają charakter hymnów

Ibiza - wyspa archipelagu Baleary; popularny ośrodek wypoczynkowy; powierzchnia 596 km kw.; ludność 45 tysięcy (1986); stolica i port Ibiza

Ibsen - Henrik, (Johan) 1828-1906. Dramaturg i poeta norweski; jego realistyczne i często kontrowersyjne utwory zrewolucjonizowały teatr europejski; zniechęcony nieżyczliwym przyjęciem sztuki satyrycznej Komedia miłości (1862), udał się na emigrację (1864-91); tam powstały jego największe dzieła: poematy dramatyczne Brand (1866) i Peer Gynt (1867) oraz dramaty realistyczne o problematyce społecznej, jak Podpory społeczeństwa (1877), Dom lalki (1879), Upiory (1881), Wróg ludu (1882), Hedda Gabler (1891); powrócił do ojczyzny jako najwybitniejszy żyjący pisarz norweski

Ikar - w mitologii greckiej, syn Dedala; razem z ojcem uciekł z Labiryntu na Krecie na skrzydłach z piór sklejonych woskiem; zginął, gdyż leciał za blisko słońca, którego promienie roztopiły wosk.

ikona - w kościele grekokatolickim (prawosławnym), obraz, płaskorzeźba bądź mozaika przedstawiająca Jezusa, Marię, anioły lub świętych; ikony tradycyjnie maluje się na drewnie; od XVIII wieku w Rosji pokrywano obraz, z wyjątkiem dłoni i twarzy namalowanych postaci, złotą lub srebrną blachą, a także ozdabiano klejnotami podarowanymi przez wiernych jako wota

immunoglobulina - białko występujące w organizmie ludzkim, które można łatwo pobrać z próbką krwi i wprowadzić z powrotem do ustroju w celu uodpornienia organizmu; uczestniczy w reakcjach obronnych jako przeciwciało poszczególnych antygenów (czynników chorobotwórczych).

import - produkty lub usługi nabywane przez jedno państwo od drugiego dla potrzeb własnego rynku, produkcji, konsumpcji czy eksportu (np. Hongkong jest w znacznym stopniu uzależniony od importu); import dzieli się na towarowy i pozatowarowy (usługi); jeśli wartość importu danego państwa przekracza wartość eksportu, może dojść do zachwiania równowagi finansowej tego państwa, co z kolei może doprowadzić do ograniczenia importu za pomocą cła przywozowego czy ustanowienia kontyngentu przywozowego.

impresjonizm - kierunek w malarstwie powstały we Francji w latach 60-tych XIX wieku, zdominował malarstwo europejskie i północnoamerykańskie końca XIX wieku; impresjoniści dążyli do realistycznego odtworzenia świata; malując w plenerze bez szkiców, starali się uchwycić chwilowe efekty świetlne; po raz pierwszy użyto słowa impresjonizm w sensie negatywnym, opisując obraz Moneta Impresja - wschód słońca (1872); reprezentanci: Renoir, Sisley, Cézanne, Manet, Degas i inni.

Indie - Republika Indyjska (Bharat) powierzchnia: 3166829 km kw. stolica: Delhi miasta: Bangalur, Hajdarabad, Ahmadabad, Kanpur, Puna, Nagpur; porty Kalkuta, Bombaj, Madras warunki naturalne: łańcuch górski Himalaje na granicy północnych Indii; nizinne dorzecza Gangesu, Indusu, Brahmaputry; półwysep Dekan na południe od rzeki Narmada tworzy płaskowyż między dwoma łańcuchami górskimi, Ghatami Wschodnimi i Zachodnimi; pustynia w zachodniej części kraju; wyspy Andamany, Nikobary i Lakkadiwy; wiele kontrowersji wzbudził projekt największego na świecie systemu nawadniającego połączonego z hydroelektrownią w dolinie rzeki Narmada; poza ewakuacją ludności (miliona osób) spiętrzenie wód za pomocą tamy spowoduje zalanie dużych obszarów lasów i ziemi uprawnej oraz zwiększy zasolenie i grząskość gleby głowa państwa: Shankar Dayal Sharma od 1992 szef rządu: P.V. Narasimha Rao od 1991 system polityczny: republika związkowa gospodarka: eksport herbaty (największy producent), kawy, ryb, żelaza i stali, skór, tkanin, odzieży, brylantów waluta: rupia ludność: 844 miliony (1991), 920 kobiet na 1000 mężczyzn; roczny przyrost naturalny 2% język: hindi (północne Indie), angielski, 14 innych języków urzędowych: asami, bengali, gudżarati, kannada, kaszmirski, malajalam, marathi, orija, pendżabi, sanskryt, sindhi, tamil, telugu, urdu religia: buddyści 80%, sunnici 10%, chrześcijanie 2,5%, sikhowie 2% dochód narodowy: 220,8 miliarda dolarów (1987); 283 dolary na osobę

Indiana - stan w środkowo-zachodniej części USA powierzchnia: 93700 km kw. stolica: Indianapolis miasta: Fort Wayne, Gary, Evansville, South Bend gospodarka: uprawa kukurydzy, soi, hodowla świń, wydobycie wapienia, węgla, przemysł mechaniczny, elektrotechniczny, chemiczny, produkcja żelaza, stali ludność: 5544200 (1990)

Indonezja - Republika Indonezyjska (Republik Indonesia) powierzchnia: 1919443 km kw. stolica: Jakarta (Dżakarta) miasta: Bandung; porty Surabaja, Semarang, Tanjungkarang warunki naturalne: obejmuje 13677 wysp, w tym Wielkie Wyspy Sundajskie (Jawa, Madura, część Borneo, Sumatra, Sula, Butung), Małe Wyspy Sundajskie (Bali, Lombok, Sumbawa, Sumba, Flores, Timor), Moluki oraz część Nowej Gwinei (Irian Zachodni) środowisko naturalne: porównanie lasu pierwotnego z 30-letnim lasem na Borneo (Kalimantan) wykazuje, iż wyrąb doprowadził do zmniejszenia liczby gatunków drzew o 20% głowa państwa i rządu: T.N.J. Suharto od 1967 system polityczny: republika autokratyczna gospodarka: eksport kawy, kauczuku, drewna, oleju palmowego, orzechów kokosowych, herbaty, tytoniu, cyny, ropy naftowej, ciekłego gazu naturalnego waluta: rupia ludność: 187726 tysięcy (1989), 300 grup etnicznych; roczny przyrost naturalny 2%; w Indonezji znajduje się największe na świecie skupisko muzułmanów; Jawa należy do obszarów o największej gęstości zaludnienia język: indonezyjski (urzędowy), odmiana malajskiego; powszechnie używa się dialektu jawajskiego religia: muzułmanie 88%, chrześcijanie 10%, buddyści 2% dochód narodowy: 69,7 miliarda dolarów (1987); 409 dolarów na osobę

indukcja elektromagnetyczna - w elektronice, wytwarzanie siły elektromotorycznej przez zmianę strumienia magnetycznego płynącego w obwodzie lub przez proporcjonalny ruch obwodu i strumienia magnetycznego; w obwodzie zamkniętym powstanie indukowany strumień; efekt ten wykorzystywany jest we wszystkich prądnicach; kiedy taśma magnetyczna jest prowadzona obok głowicy odtwarzającej (mała cewka) w magnetofonie, poruszające się pole magnetyczne indukuje w głowicy silę elektromotoryczną, która następnie zostaje wzmocniona do odtwarzania nagranych dźwięków.

Indyjski, Ocean - wielki zbiornik wodny między Afryką i Australią; na północy graniczy z Indiami, natomiast granicę południową stanowi umowna linia między Przylądkiem Igielnym a południową Tasmanią; powierzchnia 73500 tysięcy km kw.; średnia głębokość 3872 m; największa głębokość (w Rowie Jawajskim) wynosi 7725 m

inflacja - w ekonomice, ogólny wzrost cen; wyróżnia się inflację kosztową, jaka nastąpiła np. w 1974 w wyniku wzrostu cen ropy, co z kolei zwiększyło koszty produkcji, oraz inflację popytową, kiedy popyt przewyższa podaż; inflacja tłumiona charakteryzuje gospodarkę kontrolowaną, a przejawia się w reglamentacji towarów, deficycie, cenach czarnorynkowych; przeciwieństwem inflacji jest deflacja, czyli obniżka cen.

inkwizycja - trybunał kościoła rzymskokatolickiego powołany w 1233 w celu stłumienia herezji (poglądów odmiennych od ogólnie przyjętych dogmatów), początkowo pod groźbą ekskomuniki; wyrok ogłaszano podczas mszy auto-da-fé; działała we Francji, Włoszech, Hiszpanii oraz w Niemczech, szczególnie aktywnie po reformacji; później objęła także swoim zasięgiem obydwie Ameryki; procesy przeprowadzano w tajemnicy, zeznania wymuszano torturami; stosowano różne rodzaje kar, od łagodnej grzywny, poprzez chłostę czy uwięzienie, aż do spalenia na stosie

(ISDN),- międzynarodowa sieć telekomunikacyjna przesyłająca zakodowane cyfrowo sygnały za pomocą światłowodów i kabli współosiowych; przed przesłaniem gotowego sygnału ISDN zmienia kod ,,podsieci abonenckiej'' - połączenia telefonu użytkownika (prywatnej automatycznej końcówki centrali telefonicznej) z cyfrową centralą telefoniczną - z analogowego na cyfrowy, co w ogromnym stopniu zwiększa liczbę informacji, jaką można przekazać; po raz pierwszy system ten zaczęła stosować na większą skalę Japonia w 1988.

internowanie - przetrzymywanie w areszcie osób podejrzanych o dokonanie przestępstwa, bez wcześniejszego procesu sądowego; często internowani zostają cudzoziemcy przebywający w kraju, w którym trwa wojna lub zamieszki.

Interpol - (International Criminal Police - Międzynarodowa Policja Kryminalna), organizacja powołana podczas II Międzynarodowej Konferencji Policji Kryminalnej w 1923 w Wiedniu; po II wojnie światowej siedzibę Interpolu przeniesiono do Paryża; organizacja ta ma międzynarodową kartotekę przestępców i ich odcisków palców oraz dane dotyczące postępowań śledczych.

in vitro zapłodnienie - (IVF), zapłodnienie w probówce, sztuczne połączenie komórki jajowej i spermy w celu utworzenia embrionu; uzyskany embrion może być następnie umieszczony w macicy kobiety bezpłodnej lub wykorzystany w badaniach nauk.; pierwsze dziecko z probówki urodziło się w 1978 w Wielkiej Brytanii; jeśli jajowody są zablokowane, zapłodnienia można dokonać poprzez hodowlę wewnątrzpochwową; połączenie komórki jajowej z nasieniem następuje w pochwie (w plastikowej rurce), po czym zygotę przenosi się do macicy operacyjnie

inwersja - w muzyce, lustrzane odbicie melodii kontrapunktowej; inaczej akord, w którym zmieniono tradycyjny układ nut.

inwestycja - w ekonomii, zakup środków, które mogą przynieść zysk nabywcy (np. budynek mieszkalny, dzieło sztuki, akcje i obligacje, a nawet koszty utrzymania szkoły).

inżynieria - zastosowanie nauki w projektowaniu, konstrukcji i konserwacji zakładów, maszyn, dróg, kolei, mostów, obiektów portowych, silników, okrętów, samolotów i lotnisk, statków i stacji kosmicznych oraz do wytwarzania, przesyłania i wykorzystywania mocy elektrycznych; zasadniczo inżynieria dzieli się na: chemiczną, przestrzeni kosmicznej, lądową, elektryczną, elektroniczną, gazową, wodną, materiałową, mechaniczną, produkcji, radiową i strukturalną.

Iowa - stan w środkowo-zachodniej części USA powierzchnia: 145 800 km kw. stolica: Des Moines miasta: Cedar Rapids, Davenport, Sioux City gospodarka: uprawa zboża, soi, hodowla świń, bydła, przemysł chemiczny, elektrotechniczny, produkcja maszyn rolniczych, drewna przemysłowego, wydobycie minerałów ludność: 277800 (1990)

Irak - Republika Iracka (Al-Dżumhurijja al-Irakijja) powierzchnia: 434924 km kw. stolica: Bagdad miasta: Mosul, port Al-Basra warunki naturalne: góry na północy, pustynia na zachodzie; rozległe dorzecze Eufratu i Tygrysu sięgające od północnego-zachodu na południowy-wschód środowisko naturalne: fabryka broni chemicznej zajmująca powierzchnię 65 km kw. na północny zachód od Bagdadu została uznana przez ONZ za największe na świecie śmietnisko odpadów chemicznych głowa państwa i rządu: Sadam Husajn at-Takriti od 1979 system polityczny: jednopartyjna republika socjalistyczna partia polityczna: Socjalistyczna Partia Odrodzenia Arabskiego Baas (socjaliści narodowi) gospodarka: eksport ropy naftowej (przed sankcjami USA), wełny, daktyli (80% zbiorów światowych) waluta: dinar iracki ludność: 17610 tysięcy (1989), w tym Arabowie 77%, Kurdowie 19%, Turcy 2%; roczny przyrost naturalny 3,6% język arabski: (urzędowy), kurdyjski, asyryjski, ormiański religia: szyici 60%, sunnici 37%, chrześcijanie 3% dochód narodowy: 42,3 miliarda dolarów (1987); 3 tysiące dol. na osobę