Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Iran - Islamska Republika Irańska (Dżomhuri-je Eslami-je Iran); do 1935 Persja powierzchnia: 1648 tysięcy km kw. stolica: Teheran miasta: Isfahan, Meszhed, Tebriz, Sziraz, Ahwaz; główny port Abadan warunki naturalne: płaskowyż otoczony górami Elburs i Zagros; jezioro Urmia; pustynia słona Daszt-e Kawir; wyspy Abu Musa, Wielki Tunb i Mały Tunb w Zatoce Perskiej przywódca rewolucji islamskiej Sajed Ali Chamenei od 1989 szef rządu: Ali Akbar Haszemi Rafsandżani od 1989 system polityczny: autokratyczna republika islamska partia polityczna: Partia Republiki Islamskiej (fundamentaliści islamscy) gospodarka: eksport dywanów, tkanin bawełnianych, wyrobów metalowych, skórzanych, ropy naftowej, owoców waluta: rial ludność: 51005 tysięcy (1989), w tym mniejszości irackie w Azerbejdżanie, Beludżystanie i Kurdystanie; roczny przyrost naturalny 3,2% język: farsi (urzędowy), kurdyjski, turecki, arabski, angielski, francuski religia: szyici 92%, sunnici 5%, zaratusztrianie 2%, żydzi, chrześcijanie 1% dochód narodowy: 86,4 miliarda dolarów (1987); 1756 dolarów na osobę

Irlandia - jedna z Wysp Brytyjskich, położona na zachód od Wielkiej Brytanii, oddzielona od niej Morzem Irlandzkim; obejmuje prowincje: Ulster, Leinster, Munster, Connacht; podzielona na Republikę Irlandii (południowa, środkowa oraz północno-zachodnia część wyspy) i Irlandię Północną (północno-wschodni obszar wyspy, część Zjednoczonego Królestwa)

Irlandia Północna - część Zjednoczonego Królestwa (Nothern Ireland) powierzchnia: 13460 km kw. stolica: Belfast miasta: Londonderry, Enniskillen, Omagh, Newry, Armagh, Coleraine gospodarka: eksport wytworów przemysłu mechanicznego, a zwłaszcza okrętów, maszyn włókienniczych, części samolotów; tkanin lnianych i syntetycznych; produktów żywnościowych, szczególnie nabiału i drobiu; duży wpływ na gospodarkę wywarły zamieszki polityczne waluta: funt szterling ludność: 1567 tysięcy (1986) język: angielski religia: protestanci 54%, katolicy 31% sławni ludzie: B.L. Montgomery, A.F. Alanbrooke administracja: od 1972 bezpośredni zarząd Wielkiej Brytanii; interesy Irlandii Północnej w parlamencie w Westminsterze reprezentuje 12 przedstawicieli

Irlandii Republika - (Eire) powierzchnia: 70282 km kw. stolica: Dublin miasta: porty Cork, Dun Laoghaire, Limerick, Waterford warunki naturalne: płaskowyż otoczony wzgórzami; rzeki Shannon, Liffey, Boyne prezydent: Mary Robinson od 1990 premier: Albert Reynolds od 1992 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport trzody chlewnej, produktów nabiałowych, irlandzkiej whisky, części i podzespołów mikroelektronicznych, maszyn, odzieży; ważną rolę odgrywa turystyka waluta: funt ludność: 3734 tysiące (1989); roczny przyrost naturalny 0,1% język: irlandzki celtycki, angielski (obydwa urzędowe) religia katolicy 94% dochód narodowy: 21,9 miliarda dolarów (1987); 6184 dolarów na osobę

irracjonalizm - postawa filozofia, zaprzeczająca możliwości poznania świata drogą rozumowania; twierdząca, iż umysł ludzki jest uzależniony od nieznanych sił.

Islandia - Republika Islandii (Lýdhveldidh Island) powierzchnia: 103 tysiące km kw. stolica: Reykjavik miasta: Akureyri, Akranes warunki naturalne: klimat pod wpływem Prądu Zatokowego; lodowce i pokrywy lawowe zajmują 75% powierzchni kraju; czynne wulkany (wulkan Hekla uważano kiedyś za wejście do piekła), gejzery, gorące źródła, wciąż powstające nowe wyspy (Surtsey w 1963); gorące wody gruntowe służą do ogrzewania 85% mieszkań głowa państwa: Vigdis Finnbogadóttir od 1980 szef rządu: David Oddsson od 1991 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport dorszy, produktów przetwórstwa rybnego, glinu oraz diatomitu waluta: korona islandzka ludność: 251 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 0,8% język: islandzki, najbardziej archaiczny z języków skandynawskich, napisano w nim wiele wybitnych sag religia: luteranie 95% dochód narodowy: 3,9 miliarda dolarów (1986); 16200 dolarów na osobę

ISO - w fotografii, system cyfrowy określający światłoczułość filmu, zatrwierdzony przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną.

Iwaszkiewicz - Jarosław, (pseudonim Eleuter) 1894-1980. Pisarz polski, współtwórca grupy poetyckiej ,,Skamander'', wieloletni prezes Związku Literatów Polskich; autor licznych opowiadań, często ekranizowanych, m.in. Panny z Wilka (1933), Matka Joanna od Aniołów (1946); powieści: Sława i chwała (1956-62); dramatów: Lato w Nohant (1937); szkiców i esejów oraz licznych zbiorów poetyckich, m.in. Warkocz jesieni... (1954

Izmir - (Smyrna), port i baza marynarki wojennej w Turcji; ludność 1757400 (1990); produkcja stali, sprzętu elektronicznego, tworzyw sztucznych; co roku odbywają się tu największe targi handlowe Bliskiego Wschodu; siedziba dowództwa NATO na południowym wschodzie

izomery - związki chemiczne o takim samym składzie cząsteczkowym i masie, ale o różnych właściwościach chemicznych i fizycznych wynikających z różnic w układzie atomów w sieci krystalicznej; np. izomerami są butan (CH3(CH2)2CH3) i metylopropan (CH3CH(CH3)CH3) - obydwa związki mają 4 atomy węgla i 10 atomów wodoru, ale różnią się strukturą atomową.

izotopy - atomy o takiej samej liczbie atomowej (liczbie protonów), ale o różnej liczbie neutronów, a zatem różnej masie atomowej; izotopy mogą być trwałe lub promieniotwórcze, naturalne lub syntetycznie utworzone.

Izrael - Państwo Izrael (Medinat Israel) powierzchnia: 20 800 km kw. stolica: Tel Awiw miasta: Jerozolima, Hajfa, Akka, Ejlat, Bat Jam, Petach Tikwa, Holon, Ramat Gan warunki naturalne: równina nadbrzeżna Szaron między Hajfą i Tel Awiwem, od starożytności ceniona za urodzajność; w części środkowej góry i wyżyny; Morze Martwe, Jezioro Tyberiadzkie i dolina rzeki Jordan położone na wschodzie poniżej poziomu morza; pustynia Negew na południu głowa państwa: Ezer Weizman od 1993 szef rządu: Szimon Peres (tymczasowo) od XI 1995 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: towary eksportowe: owoce cytrusowe, awokado, nawozy, diamenty, tworzywa sztuczne, tekstylia, wyroby elektroniczne i petrochemiczne, narzędzia precyzyjne, samoloty i pociski waluta: szekel ludność: 4477 tysięcy (1989), w tym 750 tysięcy arabskich obywateli i 1 milion Arabów na terytoriach okupowanych; roczny przyrost naturalny 1,8% język: hebrajski i arabski (oficjalne), jidysz, europejskie i wschodnioazjatyckie religia: judaizm 83%, islam sunnicki i druzyjski, chrześcijaństwo dochód narodowy: 35 miliardów dolarów (1987); 8011 dolarów na osobę

Jackson Michael - 1958-. Amerykański piosenkarz rockowy, autor tekstów; jego teledyski oraz koncerty charakteryzuje doskonała choreografia; pierwszy solowy przebój: Got To Be There (1971); światową sławę przyniosły mu albumy: Thriller (1982), Bad (1987), Dangerous (1991).

jajożyworodność - forma rozrodu zwierząt charakterystyczna dla niektórych bezkręgowców, ryb i płazów, polegająca na rozwoju zarodka w obrębie organizmu matki (inaczej niż jajorodność), ale w błonach jajowych, kosztem substancji odżywczych żółtka (zarodek nie jest uzależniony od substancji odżywczych ustroju matki jak w wypadku żyworodności).

Jamajka - (Jamaica) powierzchnia: 10957 km kw. stolica: Kingston miasta: Montego Bay, Spanish Town, St. Andrew warunki naturalne: górzysta wyspa o klimacie podzwrotnikowym głowa państwa: Elżbieta II, reprezentowana przez gubernatora Howarda Cooke'a od 1991 szef rządu: P.J. Patterson od 1992 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport cukru, bananów, boksytów, rumu, kakao, orzechów kokosowych, likierów, cygar, owoców cytrusowych waluta: dolar jamajski ludność: 2513 tysięcy (1990), w tym Murzyni 76%, Chińczycy 15%, przybysze z Kaukazu i Indii Wschodnich; roczny przyrost naturalny 2,2% język: angielski, jamajski, kreolski religia: protestanci 70%, rastafarianie dochód narodowy: 2,9 miliarda dolarów (1989); 1187 dolarów na osobę

jamochłony - Coelenterata, grupa wodnych zwierząt bezkręgowych; zbudowane z dwóch warstw komórek; mają również komórki parzydełkowe; do amochłonów. należą: stułbiopławy, krążkopławy, żebropławy i koralowce.

Jan III Sobieski -1624-1696. Król polski od 1674, wybitny wódz; od 1648 uczestnik walk z Kozakami, Tatarami, Szwecją, Moskwą i Turcją; od 1668 hetman wielki koronny; w 1673 zwycięstwo nad Turkami pod Chocimiem, które utorowało mu drogę do tronu polskiego; rozgromił oblegające Wiedeń wojska tureckie w 1683; w 1686 zawarł z Moskwą pokój wieczysty; mecenas sztuki.

Jan Chrzciciel - 12 p.n.e.-27 n.e. Wg Nowego Testamentu wędrowny kaznodzieja; po pobycie na pustyni ogłosił przyjście Mesjasza i ochrzcił Jezusa w Jordanie; skazany na śmierć przez Heroda Antypasa na prośbę Salome, która zażądała głowy Jana na tacy.

Jan Paweł II - (Karol Wojtyła) od 1978; pierwszy papież spoza Włoch od 1522; urodził się w Wadowicach koło Krakowa; podtrzymuje tradycję nieomylności papieża, potępia sztuczne metody antykoncepcji, kapłaństwo kobiet; przeciwnik zniesienia celibatu księży - poglądy te wywołały krytykę wśród liberalnych członków kościoła; walczy z nędzą i niesprawiedliwością społeczną; szeroka działalność na rzecz pokoju światowego i bezpieczeństwa

Japonia - (Nippon) powierzchnia: 377 535 km kw. stolica: Tokio miasta: Fukuoka, Kitakiusiu, Kioto, Sapporo; porty: Osaka, Nagoja, Jokohama, Kobe, Kawasaki warunki naturalne: kraj górzysty, z czynnymi wulkanami; składa się z ponad 1000 wysp, z których największymi są Hokkaido, Honsiu, Kiusiu, Sikoku głowa państwa: cesarz Akihito od 1989 szef rządu: Tsutomu Hata od 1994 system polityczny: konstytucyjna monarchia dziedziczna gospodarka: eksport telewizorów, magnetofonów, magnetowidów, odbiorników radiowych, aparatów fotograficznych, komputerów, robotów, innego sprzętu elektronicznego i elektrycznego, samochodów, statków, żelaza, stali, środków chemicznych, tkanin waluta: jen ludność: 124310 tysięcy (1992); roczny przyrost naturalny 0,5% język: japoński religia: sintoizm, buddyzm, chrześcijaństwo; 30% ludności tworzy własne wyznania dochód narodowy: 3674,5 miliarda dolarów (1992)

Jaruzelski - Wojciech, 1923-. Polski generał, przywódca komunistyczny od 1981, przewodniczący Rady Państwa (1985-90), w 1990 prezydent; w pierwszym roku władzy wprowadził stan wojenny, zlikwidował opozycję, zakazał działalności związków zawodowych, ale później uwolnił wielu więźniów politycznych; w 1989 zwycięstwo w wyborach do sejmu związku zawodowego ,,Solidarność'' zmusiło Jaruzelskiego do przyspieszenia reform demokratycznych, nadzorowania zmiany ustroju pluralizmu socjalistycznego na demokrację, a następnie do ustąpienia z urzędu prezydenta w 1990

jaskra - (glaukoma), choroba oczu wywołana podwyższeniem ciśnienia śródgałkowego wskutek utrudnionego odpływu cieczy wodnej z oka; kiedy rośnie ciśnienie, nerw wewnątrz oka zostaje nieodwracalnie uszkodzony, co prowadzi do zmniejszenia pola widzenia i ostatecznie ślepoty.

Jasnorzewska-Pawlikowska - Maria, 1891-1945. Poetka polska; córka W. Kossaka, malarza; od 1939 w Anglii; stworzyła oryginalny styl w liryce miłosnej i refleksyjnej; autorka zbiorów m.in.: Niebieskie migdały (1922), Różowa magia (1924), Balet powojów (1935

Jawa - najgęściej zaludniona i najlepiej zagospodarowana wyspa Indonezji, położona między Sumatrą a Bali powierzchnia: (razem z wyspą Madura) 132 tysiące km kw. miasta: Jakarta (Dżakarta, stolica Indonezji); porty: Surabaja, Semarang warunki naturalne: około połowy wyspy zajmują ziemie uprawne, resztę pokrywa gęsty las; góry i morze łagodzą wysokie temperatury, klimat równikowy, bardzo wilgotny, pora deszczowa od grudnia do marca gospodarka: plantacje ryżu, kawy, kakao, herbaty, drzewa tekowego, produkcja cukru, kauczuku, chininy, benzyny ludność: (z Madurą) 107514 tysięcy (1989), w tym Jawajczycy, Sundajczycy, posługujący się różnymi językami religia: głównie islam

jazz - polifoniczna muzyka synkopowana, o charakterystycznych improwizacjach solowych, powstała w USA u schyłku XIX wieku; początkowo muzyka taneczna, o elementach zaczerpniętych z muzyki czarnych Amerykanów, często stanowiła akompaniament dla solisty;

jednoliścienne - Monocotyledoneae, klasa okrytozalążkowych (kwitnących) roślin zielnych i nielicznych drzewiastych, o zarodku z jednym liścieniem (w przeciwieństwie do dwuliściennych, które mają dwa), słabo rozgałęzionych pędach i liściach o unerwieniu równoległym, często bezoogonkowych, np. orchidee, trawy lub palmy.

jednopienne rośliny - rośliny mające na tym samym okazie osobno kwiaty pręcikowe i słupkowe (męskie i żeńskie); kukurydza (Zea mays) ma kitkę męskich kwiatów na szczycie łodygi i grupę żeńskich kwiatów (na kaczanie) poniżej; jednopienność jest sposobem na uniknięcie samozapłodnienia; rośliny rozdzielnopłciowe mają kwiaty męskie i żeńskie na osobnych roślinach.

jednorożec - mityczne zwierzę opisywane przez pisarzy starożytnych i średniowiecznych, rzekomo zamieszkujące Indie; wyglądem przypominało konia z jednym spiralnym rogiem wyrastającym pośrodku czoła.

jedwabnik - (jedwabnik morwowy) Bombyx mori, motyl z rodziny prządek, Malacosoma, którego gąsienica, żywiąca się liśćmi morwy, przed przepoczwarzeniem się przędzie ochronny kokon (oprzęd) z delikatnej nici jedwabnej o długości 275 m; kilka takich połączonych nici tworzy jedwabną nić, wyzyskiwaną do wyrobu przędzy jedwabnej.

Jedwabny Szlak - starożytna i średniowieczna droga lądowa długości około 6400 km, którą przywożono jedwab z Chin do Europy; biegła na zachód przez pustynię Gobi, Samarkandę, Antiochię do portów śródziemnomorskich Grecji, Italii, Egiptu i Bliskiego Wschodu

Jelcyn - Borys Nikołajewicz, 1931-. Polityk rosyjski, prezydent Rosyjskiej Socjalistycznej Republiki Federacyjnej (1990-91), prezydent i premier powstałej w 1991 autonomicznej Federacji Rosyjskiej; zwolennik oderwania się Rosji od ZSRR i utworzenia nowej, zdecentralizowanej konfederacji Wspólnoty Niepodległych Państw, której został liderem; popularność na arenie międzynarodowej zdobył, głosząc idee rozbrojenia nuklearnego, a w kraju - jako rzecznik zniesienia cen regulowanych oraz przyspieszonej prywatyzacji; w związku z ciężką sytuacją ekonomiczną, niepokojami społecznymi oraz groźbą powrotu komunistów ustawicznie ubiega się o pomoc zagraniczną, która pomogłaby jego krajowi wyjść z recesji

jelito - najdłuższy odcinek przewodu pokarmowego kręgowców między żołądkiem a odbytnicą lub stekiem; jelito cienkie człowieka o długości 6 m, średnicy 4 cm składa się z dwunastnicy, jelita czczego i jelita krętego; jelito grube o długości 1,5 m, średnicy 6 cm obejmuje jelito ślepe (kątnica), okrężnicę i odbytnicę; jest narządem w kształcie rury, zbudowanym z błony wewnętrznej, która wydziela soki trawienne o odczynie zasadowym, błony śluzowej (naczynia krwionośne i nerwy), błony mięśniowej oraz błony surowiczej wraz z otrzewną (naczynia krwionośne, limfatyczne i nerwy); zawartość jelita przesuwa się powoli dzięki perystaltyce jelit (skurczom mięśni); nazwą tą określa się także dolną część przewodu pokarmowego bezkręgowców

Jemen - Jemeńska Republika Arabska (Al-Dżumhurijja al-Arabijja al-Jamanijja) powierzchnia: 531900 km kw. stolica: Sana miasta: Ta'izz, Aden (główny port morski) warunki naturalne: żyzne niziny na wybrzeżu, przechodzące w pustynny płaskowyż, na zachodzie góry; klimat gorący i wilgotny głowa państwa: Ali Abd Allah Saleh od 1990 szef rządu: Muhammad Said al Attar od 1994 system polityczny: republika autorytarna gospodarka: eksport bawełny, kawy, winogron, warzyw waluta: rial jemeński ludność: 12147 tysięcy (1992); roczny przyrost naturalny 2,7% język: arabski religia: muzułmanie: sunnici 63%, szyici 37% dochód narodowy: 4,9 miliarda dolarów (1983); 520 dolarów na osobę

Jeremiasz - VII-VI wiek p.n.e. W Starym Testamencie, prorok judzki, jeden z 4 tzw. większych proroków; w latach 626-586 p.n.e. pełnił obowiązki kapłana; uwięziony podczas oblężenia Jerozolimy przez wojska Nabuchodonozora pod zarzutem zamiaru przejścia na stronę wroga; po upadku miasta udał się do Egiptu

Jerozolima - (Jeruzalem), starożytne miasto palestyńskie; w 1948 podzielone między Jordanię (Stare Miasto) i Izrael (Nowe Miasto); powierzchnia 37,5 km kw. (przed 1967), 108 km kw. (po 1967), w tym Zachodni Brzeg Jordanu; ludność 500 tysięcy (1989), w tym około 350 tysięcy Izraelitów, 150 tysięcy Palestyńczyków; w 1940 zachodnia część Nowego Miasta została stolicą Izraela, a po zdobyciu od Jordanii wschodniej części Starego Miasta (1967) Izrael ogłosił, iż całe miasto jest jego stolicą; ONZ nie uznaje tej decyz

Jerycho - miasto w północno-zachodniej Jordanii, w dolinie Jordanu, na północ od Morza Martwego; przed 8000 p.n.e. istniało jako osada, do 6000 p.n.e. stało się miastem otoczonym murami, liczącym 2000 ludności; według Starego Testamentu Jerycho było pierwszą twierdzą Kananejczyków zdobytą przez Izraelitów; mury Jerycha miały runąć od dźwięku trąb Jozuego w 1099 zdobyte przez krzyżowców; wykopaliska prowadzone od 1907 dowodzą, iż mury miasta były niszczone wielokrotnie.

Jesienin - Siergiej, 1895-1925. Poeta rosyjski, mistrz liryki refleksyjnej; urodzony w miejscowości Konstantinowo (nazwę zmieniono na Jesienino na jego cześć); w 1915 w Piotrogrodzie związał się z symbolistami; zwolennik rewolucji październikowej; w późniejszych utworach wyrażał żal za dawną Rosją; jeden z założycieli grupy poetyckiej imażynistów w 1919;

jezuici - najliczniejszy i najbardziej wpływowy zakon katolicki (Bractwo Jezusowe), założony w 1534 przez Ignacego Loyolę w celu ochrony katolicyzmu przed reformacją i prowadzenia działalności misjonarskiej; w XVI i XVII wieku misjonarze zakonu jezuici znaleźli się w Japonii, Chinach, Paragwaju, wśród Indian Ameryki Południowej; zakon liczył około 29 tysięcy członków: 15 tysięcy duchownych, kleryków, osób świeckich (1991

jidysz - język Żydów europejskich, utworzony w X-XII wieku na podłożu dialektów zachodnio-środkowo-niemieckiego; 2 główne odmiany: zachodnia (głównie Niemcy i Francja) oraz wschodnia (Europa Wschodnia); obecnie na terytorium Izraela, USA i innych części świata; zapisywany alfabetem hebrajskim; istnieje wiele dialektów; zapożyczenia z języków: polskiego, rosyjskiego, litewskiego i innych

jin i jang - (yin i yang, z chiń. - ciemny i jasny), elementy: pasywny (określany jako żeński, negatywny, intuicyjny, odżywczy) oraz aktywny (męski, pozytywny, intelektualny, pochłaniający) natury; wierzy się, że elementy te są obecne we wszystkich rzeczach, a ich współdziałanie zapewnia utrzymanie równowagi i harmonii we wszechświecie; w taoizmie i kunfucjanizmie ich reprezentację graficzną stanowią dwa przenikające się kształty zamknięte w okręgu, jeden o kolorze białym, drugi czarnym, każdy z plamką w kolorze przeciwnym do barwy tła.

Joanna d'Arc - św., (zwana Dziewicą Orleańską) 1412-1431. Bohaterka narodowa Francji; w 1429 pod Chinon, północno-zachodnia Francja, przekonała Karola VII, iż Bóg powierzył jej misję wypędzenia wojsk angielskich z północnej Francji wojna stuletnia oraz doprowadzenia do koronacji króla; wyzwoliła oblegany Orlean, pokonała Anglików pod Patay, na północ od Orleanu; doprowadziła do koronacji Karola VII w Reims; nie udało jej się zdobyć Paryża, w maju 1430 pojmali ją Burgundczycy i sprzedali Anglikom; sąd inkwizycyjny składający się z duchownych francuskich popierających Anglików oskarżył Joannę o czary i herezję; spalona na stosie w Rouen 30 maja 1431; kanonizowana w 1920

jod - szaroczarny pierwiastek niemetaliczny, z grupy fluorowców; symbol J, liczba atomowa 53, masa atomowa 126,9044; kryształy jodu po rozgrzaniu do odpowiedniej temperatury łatwo sublimują w fioletowe opary o drażniącym zapachu, zbliżonym do chloru; występuje jedynie w związkach z innymi pierwiastkami; sole jodu jodki występują w wodzie morskiej; jako mikroelement jod spełnia ważną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy, w której występuje w ilościach śladowych będąc składnikiem hormonu, tyroksyny; stosowany w fotografii, w medycynie jako środek odkażający oraz przy produkcji barwników

joga -(sanskr. - zjednoczenie, medytacja), hinduski system filozoficzny wypracowany przez Patańdżalego, który żył około 150 p.n.e. w Gonda w prowincji Uttar Pradesh w Indiach; polecał on mistyczne zjednoczenie z osobą boską poprzez autohipnozę, medytację, która może przynieść wyzwolenie się z ograniczeń zmysłów przez przyjęcie pewnych postaw ciała i ascezę; na Zachodzie rodzaj gimnastyki wzorowanej na ćwiczeniach joginów hinduskich, mającej na celu odprężenie fizyczne i duchowe oraz złagodzenie stresów.

Johannesburg - największe miasto RPA, w prowincji Transwal; centrum górnego regionu Witwatersrand; ludność 1609 tysięcy (1985); główny ośrodek wydobycia złota na świecie; przemysł maszynynowy, zakłady spożywcze i odzieżowe

John Elton - (właściwie Reginald Kenneth Dwight) 1947-. Angielski piosenkarz muzyki pop, pianista, kompozytor, znany z ekstrawaganckich strojów i okularów; najbardziej znana płyta Goodbye Yellow Brick Road z 1973 zawiera przebój Bennie and the Jets'; liczne nagrania; stare przeboje John'a w latach 90. wciąż cieszą się popularnością, np. Nikita (1985

jonosfera - zjonizowana zewnętrzna warstwa atmosfery ziemskiej (na wysokości 60-1000 km), zawierająca znaczną ilość swobodnych elektronów i jonów, co powoduje zmianę kierunku fal radiowych (odbicie, załamanie, pochłanianie i polaryzację); uważa się, iż jonosfera powstaje na skutek pochłaniania ultrafioletowego promieniowania słonecznego przez atmosferę ziemską.

Joplin Janis - 1943-1970. Amerykańska piosenkarka bluesowa i rockowa, urodzona w Teksasie; główna wokalistka grupy z San Francisco, Big Brother and Holding Company (1966-68); największy przebój J. Me and Bobby McGee Krisa Kristoffersona ukazał się na płycie długogrającej, wydanej w 1971 po śmierci artystki

Jordania - Haszymidzkie Królestwo Jordanii (Al-Mamlaka al-Urdunnija al-Haszimija) powierzchnia: 89206 km kw. (Zachodni Brzeg Jordanu 5879 km kw.) stolica: Amman miasta: Az-Zarka, Irbid, Al-Akaba (jedyny port) warunki naturalne: pustynny płaskowyż na wschodzie; rów tektoniczny oddziela wschodni i zachodni brzeg Jordanu głowa państwa: król Husajn ibn Talal od 1952 szef rządu: Abdaj as-Salam al-Madżali od 1993 ustrój polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport potażu, fosforytów, owoców cytrusowych, warzyw waluta: dinar jordański ludność: 3065 tysięcy (1990), w tym uchodźcy palestyńscy; Zachodni Brzeg Jordanu 866 tysięcy (1988); roczny przyrost naturalny 3,6% język: arabski (urzędowy), angielski religia: sunnici 92%, chrześcijanie 8% dochód narodowy: 4,3 miliarda dolarów (1987); 1127 dolarów na osobę

judaizm - (mozaizm), religia monoteistyczna wyznawana najpierw przez Hebrajczyków, a następnie ich potomków, Żydów, oparta, wg Starego Testamentu, na przymierzu między Bogiem a Abrahamem, zawartym około 2000 p.n.e. oraz odnowieniu tego przymierza przez Mojżesza w 1200 p.n.e.; podstawą judaizmu jest wiara w Jahwe, stwórcę świata i ojca wszystkich ludzi, w przyjście Mesjasza i uznaniu Żydów za naród wybrany; zasady prawne i etyczne zawarte w Torze (Pięcioksięgu), obejmują prawa spisane w Biblii oraz USA, byłym ZSRR (głównie w Rosji, na Ukrainie, Białorusi, w Mołdawii), Wielkiej Brytanii i innych państwach; na świecie żyje około 18 milionów Żydów, w tym 9 milionów w obydwu Amerykach, 5 milionów w Europie, 4 miliony w Azji, Afryce i na Pacyfiku

Judasz - Iszkariot, (Judasz z Kariotu) I wiek n.e. W Nowym Testamencie apostoł, który zdradził Jezusa; był skarbnikiem grupy; za 30 srebrników zgodził się wydać Jezusa najwyższym kapłanom, aby mogli go pojmać; poczucie winy doprowadziło Judasza do popełnienia samobójstwa przez powieszenie.

Juda - św., (w Polsce Juda Tadeusz) I wiek n.e. Autor Listu w Nowym Testamencie; w Polsce i Austrii jest czczony jako orędownik spraw beznadziejnych; święto 28 X

Jugosławia - powierzchnia: 88,4 tysięcy km kwadratowych stolica: Belgrad miasta: Podgorica (Titograd), Kraljevo, Leskovac, Priština, Nowy Sad głowa państwa: Zoran Lilić od 1993 szef rządu: Radoje Kontić od 1993 system polityczny: federacyjna republika socjalistyczna gospodarka: eksport urządzeń mechanicznych, elektrycznych, chemikaliów, odzieży, tytoniu waluta: dinar ludność: 12420 tysięcy (1990), w tym Serbowie 53%, Albańczycy 15%, Macedończycy 11%, Czarnogórcy 5%, Muzułmanie 3%, Chorwaci 2% język serbsko-chorwacki, macedoński, słoweński religia prawosławie 41% (Serbowie); katolicy 12% (Chorwaci), islam 3% dochód narodowy: 154,1 miliarda dolarów (1988); 6540 dolarów na osobę

Jukatan - półwysep w Ameryce Środkowej, stanowiący terytorium Meksyku, Belize i Gwatemali; powierzchnia 180 tysięcy km kw.; równinny las równikowy, sawanna, na południu góry Maya; w przeszłości zamieszkany przez Majów

jumbo jet - potoczna nazwa generacji samolotów szerokokadłubowych, jak np.: Boeing 747, o długości 71 m, rozpiętości skrzydeł 60 m, maksymalnym obciążeniu przy starcie 380 t, mieszczący 400 pasażerów

Junkers - Hugo, 1859-1935. Niemiecki konstruktor samolotów; w 1919 w Dessau założył fabrykę samolotów, w której produkował m.in. bombowce, myśliwce (przystosowane do lotów nocnych), samoloty przeznaczone do transportu wojska, wykorzystywane przez Niemców w II wojnie światowej.

Junona - (Juno), w mitologii rzymskiej, żona Jowisza, królowa niebios; patronka spraw związanych z życiem kobiety, zwłaszcza żony i matki; utożsamiana z grecką Herą; główne bóstwo Rzymia

Kabul - stolica Afganistanu, leżąca na wysokości 2100, nad rzeką Kabul; ludność 1179300; przemysł włókienniczy, wyroby plastikowe, skórzane, szklane; ważny węzeł drogowy do Pakistanu przez przełęcz Chajber

Kadafi - el-Mohammed, (Muammar) 1942-. Libański przywódca rewolucyjny; po obaleniu króla Idrisa w 1969 został prezydentem republiki; w 1976 zrezygnował ze wszystkich funkcji poza przywództwem ideologicznym; popiera ekspansję terytorialną Libii w Afryce Północnej aż do Zairu, wspomaga powstańców w Czadzie; przedstawił plan przyłączenia kilku państw do Libii; teorie Kadafiego, oparte na ideach chińskiego komunisty Mao Ce-tunga zawarte są w Zielonej książeczce

Kafka - Franz, 1883-1924. Pisarz austriacki; syn praskiego kupca; urodził się w Pradze, pisał w języku niemieckim; 3 nie dokończone powieści alegoryczne Proces (1925), Zamek (1926), Ameryka (1927) opublikowano pośmiertnie pomimo życzenia pisarza, aby je zniszczyć; nowele Wyrok (1916), Przemiana (1916); tragizm samotnych jednostek tkwiących bezradnie w labiryncie prawa i biurokracji to gorzka metafora współczesnej Kafki rzeczywistości

Kair - stolica Egiptu położona na wschodnim brzegu Nilu, 160 km od M. Śródziemnego; największe miasto w Afryce i na Bliskim Wschodzie; ludność 6205 tysięcy (1985), w zespole miejskim 13300 tysięcy (1987); w X 1992 na skutek trzęsienia ziemi na przedmieściach śmierć poniosło ponad 500 osób historia: założenie przez Arabów Al-Fustat (Starego Kairu) około 642; w 969 po podbiciu Egiptu przez Fatymidów powstało miasto Al-Kahira, zbudowane przez Gowhara (władcę z dynastii Fatymidów); od 973 stolica egipskiego kalifatu; Kair był stolicą dynastii Ajjubid, której jeden z sułtanów, Saladyn, zbudował na pocz. XII wieku cytadelę

kalambur - (fr. calembour), żartobliwa, dowcipna gra słów o podobnym brzmieniu, lecz innym znaczeniu; podwójne znaczenie słów może być przypadkowe (wynikać z homonimów), może być jednak przemyślane i celowo zastosowane jako środek stylistyczny

Kalifornia - stan w USA położony nad Oceanem Spokojnym powierzchnia: 411100 km kw. stolica: Sacramento miasta: Los Angeles, San Diego, San Francisco, San Jose, Fresno warunki naturalne: góry Sierra Nevada wraz z parkami narodowymi Yosemite i Sequoia; jezioro Tahoe; Mount Whitney (4418 m); Góry Nadbrzeżne na zachodzie; na południowym wschodzie Dolina Śmierci (86 m poniżej poziomu morza, najniższy punkt na półkuli północnej), kanion Kolorado, pustynia Mojave; na południu słone jezioro Salton, uskok San Andreas oraz olbrzymie przybrzeżne podwodne wulkany z kraterami o szerokości 8 km gospodarka: przodujący stan rolniczy; uprawa owoców (cytrusowe, brzoskwinie, winogrona na zboczach położonych nad rzeką San Joaquin i Sacramento), orzechów, pszenicy, warzyw, bawełny i ryżu; większość upraw możliwa dzięki systemowi nawadniającemu; duże znaczenie gospodarcze ma hodowla bydła, gospodarka leśna, rybołówstwo, wydobycie ropy naftowej i gazu ziemnego, technologia kosmiczna, elektronika (Dolina Krzemowa), przetwórstwo żywności, filmy i programy telewizyjne, olbrzymie zasoby energetyczne (geotermiczne) - gorące źródła ludność: 29760 tysięcy (1990), najgęściej zaludniony stan w USA (biali 69%, ludność pochodzenia hiszpańskiego 25,8%, Azjaci i emigranci z wysp Pacyfiku, w tym wielu Wietnamczyków, 9,6%, Murzyni 7,4%, Indianie 0,8%) sławni ludzie: Luther Burbank, Walt Disney, William Randolph Hearst, Jack London, Marilyn Monroe, Richard Nixon, Ronald Reagan, John Steinbeck

Kaligula - 12-41. Cesarz rzymski, syn Germanika; następca Tyberiusza od 37; był władcą okrutnym, prawdopodobnie chory umysłowo; swojemu koniowi Incitatusowi nadał tytuł konsula; zamordowany

Kalisz - miasto w Polsce, nad Prosną; pierwotnie zespół osad, zanotowany przez Ptolemeusza II jako Kalisia; jeden z węzłowych punktów komunikacyjnych na tzw. szlaku bursztynowym, łączącym imperium rzymskie z Morzem Bałtyckim; w IX-XIII wieku gród z podgrodziem; prawa miejskie 1253-60; w XIII wieku stolica księstwa kaliskiego; w XIV-XVI wieku ośrodek sukiennictwa; dziś znany głównie z fabryki fortepianów i pianin ,,Calisia''; ludność 106700 (1993

Kambodża - (dawniej: Republika Khmerów 1970- 76, Demokratyczna Kampucza 1976-79, Ludowa Republika Kampuczy 1979-89) powierzchnia: 181035 km kw. stolica: Phnom Penh miasta: Battambang, Kompong Cham; miasto portowe Kompong Som warunki naturalne: głównie niziny pokryte lasami z górami na południowym zachodzie i północy; rzeka Mekong płynie z północy na południe głowa państwa: książę Norodom Sihanouk od 1991 szef rządu: książę Narodom Ranariddh od 1993 system polityczny: monarchia parlamentarna gospodarka: eksport gumy, ryżu, pieprzu, drewna waluta: riel kambodżański ludność: 8974 tysiące (1990); roczny przyrost naturalny 2,2% język: khmerski (urzędowy), francuski religia: buddyzm 95% dochód narodowy: 592 miliony dolarów (1987); 83 dolary na osobę

kamera wideo - przenośna kamera, elektronicznie rejestrująca obrazy na taśmie magnetycznej; obraz jest rejestrowany na kasecie wideo i może być wyświetlany na ekranie telewizora przy użyciu magnetowidu.

Kamerun - Republika Kameruńska (fr. Cameroun, ang. Cameroon) powierzchnia: 475440 km kw. stolica: Jaunde miasta: port Douala; Nkongsamba, Garova warunki naturalne: powierzchnia w większości wyżynna; na północy Kotlina Czadu; góry na zachodzie; sawanna na obszarze centralnym; gęste lasy tropikalne na południu środowisko naturalne: Park Narodowy Korup obejmuje 1300 km kw. głowa państwa i rządu: Paul Biya od 1982 system polityczny: nowo powstała republika demokratyczna gospodarka: eksport kakao, kawy, bananów, bawełny, drewna, gumy, orzeszków ziemnych, złota, aluminium, ropy naftowej waluta: frank CFA ludność: 11109 tysięcy (1990), roczny przyrost naturalny 2,7% język: francuski i angielski (oficjalny) będący pod wpływem języków miejscowych; około 163 tubylczych plemion posługuje się własnymi językami afrykańskimi religia: katolicy 35%, animiści 25%, muzułmanie 22%, protestanci 18% dochód narodowy: 12,7 miliarda dolarów (1987); 1170 dolarów na osobę

kamuflaż - upodobnienie się zwierzęcia do otaczającego go środowiska w celu ukrycia się przed wrogiem; kamuflaż może przybierać formę upodabniania się do koloru podłoża, układu cieni, nieregularnych wzorów; do bardziej zaawansowanych postaci kamuflażu zaliczamy przybieranie przez zwierzę kształtu otaczającego go środowiska, np: patyczak;

Kanada - (Canada) powierzchnia: 9970610 km kw. stolica: Ottawa miasta: Toronto, Montreal, Vancouver, Edmonton, Calgary, Winnipeg, Quebec, Hamilton, Saskatoon, Halifax warunki naturalne: góry na zachodzie, nisko położone równiny w części centralnej kraju i wyżyny na wschodzie; klimat od umiarkowanego na południu do arktycznego na północy środowisko naturalne: wymieranie klonów na wschodzie kraju z powodu wzrostu zasolenia gleby; 9 rzek w Nowej Szkocji jest zbyt zakwaszonych, by podtrzymać hodowlę łososi i pstrągów głowa państwa: Elżbieta II od 1952 reprezentowana przez gubernatora szef rządu: Jean ChreMtien od 1993 system polityczny: federalna monarchia konstytucyjna gospodarka: uprawa pszenicy, produkcja drewna, masy celulozowej, hodowla ryb (łosoś), wyrób futer (lisy hodowlane i norki przewyższają wartością futra dzikich zwierząt), wydobycie ropy naftowej, gazu ziemnego, aluminium, azbestu (drugi co do wielkości producent światowy), węgla, miedzi, żelaza, cynku, niklu (największy producent), uranu (największy producent), produkcja pojazdów mechanicznych i części, maszyn dla przemysłu i rolnictwa, nawozów, środków chemicznych waluta: dolar kanadyjski ludność: 27737 tysięcy (1992), włącznie z 300 tysiącami Indian północnoamerykańskich, z których 75% żyje w ponad 2000 rezerwatów w Ontario i czterech prowincjach zachodnich; także 300 tysięcy Metysów, 19000 Eskimosów, z których 75% zamieszkuje terytoria północno-zachodnie; ponad połowa ludności Kanady mieszka w Ontario i Quebecu; roczny przyrost naturalny: 1,1% język: angielski, francuski (obydwa oficjalne); około 70% posługuje się angielskim, 20% francuskim, reszta jest dwujęzyczna; w użyciu są również języki Indian oraz język eskimoski religia: katolicy 46%, protestanci 35% dochód narodowy: 562 miliardy dolarów (1992); 15910 dolarów na osobę

Kanaryjskie, Wyspy - archipelag hiszpańskich wysp wulkanicznych na Oceanie Atlantyckim, położonych 100 km od północno-zachodnich wybrzeży Afryki; obejmuje 7 większych wysp (m.in. Teneryfę, Gran Canaria, Lanzarote, Palma) oraz 6 małych bezludnych wysepek; powierzchnia 7300 km kw.; ludność 1615 tysięcy (1986); główne ośrodki to Santa Cruz i Las Palmas

kankan - szybki taniec w metrum 2/4, początkowo towarzyski, następnie kabaretowy, charakteryzujący się bardzo swobodnymi i ekstrawaganckimi figurami i gestami (m.in. bardzo wysokie podnoszenie nóg); powstał w Paryżu około 1830;

kanoniczne prawo - przepisy prawne obowiązujące w kościołach chrześcijańskich, w szczególności w kościele prawosławnym, katolickim i kościołach anglikańskich; źródła kanonicznych praw sięgają czasów X przykazań, a potem nakazów Jezusa i apostołów; w 1983 papież Jan Paweł II opublikował nowy kodeks kanonicznego prawa, łagodząc przepisy dotyczące ekskomuniki, rozszerzając podstawy do anulowania małżeństwa, znosząc zakaz dotyczący małżeństw z niekatolikami oraz zalecając księżom nieangażowanie się w działalność partii politycznych i związków zawodowych

Kansas - stan w środkowej części USA powierzchnia: 213200 km kw. stolica: Topeka miasta: Kansas City, Wichita, Overland Park gospodarka: uprawa pszenicy, hodowla bydła, wydobycie węgla, gazu ziemnego, ropy naftowej, minerałów, przemysł lotniczy ludność: 2477600 (1990) sławni ludzie: Amelia Earhart, Dwight D. Eisenhower, William Inge, Buster Keaton, Carry Nation, Charlie Parker

Kantor - Tadeusz, 1915-1994. Polski malarz, grafik, wybitny scenograf i reżyser o międzynarodowej sławie; w 1956 założył eksperymentalny teatr Cricot 2, z siedzibą w Krakowie, którego był reżyserem; autor inscenizacji wielu dramatów S.I. Witkiewicza, m.in. W małym dworku (1961), Wariat i zakonnica (1963), oraz wielu własnych inscenizacji, m.in. Umarła klasa (1976), Wielopole, Wielopole (1980); autor pierwszego polskiego happeningu (Warszawa, 1965)

Kapsztad - port i najstarsze miasto w Republice Południowej Afryki, położone na południowym zachodzie nad Zatoką Stołową (Ocean Atlantycki); ludność 776 600 (1985); ogrodnictwo, handel wełną, winem, owocami, zbożem i ropą naftową; stolica prowincji Kraj Przylądkowy; założone w 1652

Karajan Herbert von - 1908-1989. Dyrygent austriacki; 1955-89 pierwszy dyrygent berlińskiej orkiestry symfonicznej; 1956-64 dyrektor artystyczny opery w Wiedniu; 1956-60 dyrektor artystyczny festiwali mozartowskich w Salzburgu; repertuar klasyczny i romantyczny: Beethoven, Brahms, Mahler, Ryszard Strauss.

Karakorum - łańcuch górski w środkowej Azji, na terytorium Chin, Pakistanu i Indii; najwyższe szczyty: K2 (Czogori), Gaszerbrum I, Gaszerbrum II, Falchan Kangri; Ladakh, pasmo górskie, część Karakorum, rozciąga się w północno-wschodnim Kaszmirze na granicy z Tybetem

karaoke - (jap. - pusta orkiestra), rodzaj rozrywki, w której amatorzy śpiewają popularne piosenki przy akompaniamencie muzyki odtwarzanej z taśm; powstało w Japonii, w latach 80. zdobyło popularność na całym świecie

kara śmierci - ukaranie przez pozbawienie życia; wykonywana w 92 krajach (1990), z 37 stanami USA, Chinami i państwami islamskimi włącznie; w Wielkiej Brytanii zlikwidowana w 1965 (wykonywana tylko w wypadku zdrady kraju); metody: powieszenie, porażenie prądem, uduszenie gazem, rozstrzelanie, wstrzyknięcie trującej substancji oraz ścięcie

karat - (arab. quirrat - ziarno), jednostka masy kamieni szlachetnych i pereł równa 0,2 g; także miara zawartości złota w stopie: czyste złoto ma 24 karaty (k.); złoto 22 k. (najczystsze używane w produkcji biżuterii) składa się z 22 części złota i 2 części metalu dodawanego w celu zwiększenia wytrzymałości.

karate - (z japońskiego - pusta dłoń), jedna ze sztuk walki Wschodu rodzaj walki bez broni wywodzącej się z kempo, boksu uprawianego przez szaolińskich mnichów; karate zdobyło popularność na Zachodzie w latach 30-tych XX wieku.

karbid - węglik wapnia, CaC2; ciało stałe, trudno topliwe; reaguje z wodą, tworząc acetylen i wodorotlenek wapnia; stosowany do produkcji acetylenu i azotniaku

Karłowicz - Mieczysław, 1876-1909. Polski kompozytor i taternik; związany z grupą kompozytorów Młoda Polska; zginął pod lawiną śnieżną w Tatrach; pierwszy wielki symfonik polski o nowoczesnej orientacji; twórca m.in. symfonii Odrodzenie (1902), poematów symfonicznych Powracające fale (1904), Odwieczne pieśni (1906), Rapsodia litewska (1906) oraz licznych pieśni i utworów kameralnych

karma - (z sanskryptu - czyn, los), w hinduizmie, suma uczynków człowieka, spełnionych w poprzednich egzystencjach, decydująca o charakterze nowego wcielenia w łańcuchu reinkarnacji.

karmelici - zakon w kościele katolickim, założony w 1155 w Palestynie na górze Karmel przez Bertolda, krzyżowca z Kalabrii; w Europie w XIII wieku; zakon dzieli się na 2 odłamy: karmelitów bosych, o zaostrzonej regule, i karmelitów trzewiczkowych; w Polsce od 1397; odłam żeński: karmelitanki

Karpaty - pasmo gór w Europie Środkowej tworzące półkole o długości 1450 km i szerokości 100-350 km; przechodzą przez Słowację, Polskę, Ukrainę i Rumunię; w Tatrach (środkowe pasmo Karpat Zachodnich) na granicy polsko-słowackiej znajduje się najwyższy szczyt Karpatów, Gerlach 2663 m

Karpiński - Franciszek, 1741-1825. Poeta polski, przedstawiciel sentymentalizmu; wprowadził do liryki formę szczerego i bezpośredniego wyznania; prostota i naturalność stylu; nawiązanie do ludowego folkloru; elegie, erotyki, sielanki, m.in.: Laura i Filon, Podróż z Warszawy na wieś; liryki religijne, m.in. kolęda Bóg się rodzi oraz Kiedy ranne wstają zorze i Wszystkie nasze dzienne sprawy

karta kredytowa - karta wydana przez spółkę kredytową, sklep lub bank, umożliwiająca właścicielowi kupowanie towarów i usług na kredyt (zwykle w określonych granicach), spłacany na ustalonych warunkach; pierwsza karta kredytowa została wprowadzona w USA w 1950

Kasandra - w mitologii greckiej, córka Priama, króla Troi; była wieszczką, która przepowiadała wielokrotnie upadek Troi; za sprawą Apollina, którego miłość odrzuciła, nikt nie wierzył jej przepowiedniom; po upadku Troi branka Agamemnona, wraz z nim została zamordowana przez jego żonę Klitajmestrę

Kasparow - Garri,1963-. Szachista radziecki; najmłodszy mistrz świata (1985), miał wtedy około 23 lat (pokonał A. Karpowa.

Kaspijskie, Morze - największe bezodpływowe jezioro świata, podzielone pomiędzy Iran, Rosję, Kazachstan i Turkmenię; powierzchnia około 400 tysięcy km kw., maksymalna głębokość do 1025 m; główne porty: Astrachań i Baku; osuszanie terenów na północ od Morz Kaspijskiego oraz budowa zapór i elektrowni wodnych na rzece Wołdze i Uralu spowodowały obniżenie się powierzchni jeziora o około 28 m poniżej poziomu morza.

Kasprowicz - Jan, 1860-1920. Poeta polski; profesor Uniwersytetu Lwowskiego; 1922 doctor h.c. Uniwersytetu Warszawskiego; w twórczości ewolucja od naturalizmu (przejmujące obrazy chłopskiej biedy) poprzez symbolizm i ekspresjonizm do prymitywizmu; wiersze i poematy, m.in.: cykl sonetów Z chałupy (1889), refleksyjno-filozoficzne Hymny w zbiorach Ginącemu światu (1901) i Salve Regina (1902), proza poetycka O bohaterskim koniu i walącym się domu (1906), Księga ubogich (1916) oraz liryki refleksyjno-osobiste inspirowane przez przyrodę Tatr: Krzak dzikiej róży (1898

Kasprowy Wierch - szczyt we wschodniej części Tatr Zachodnich, na granicy ze Słowacją; wysokość 1985 m; Wysokogórskie Obserwatorium Meteorologiczne

kasty hinduskie - (portug. casta - rasa), w Indiach 4 stany, na które dzieliło się społeczeństwo: bramini (kapłani), kszatrijowie (szlachta i wojownicy), wajśjowie (kupcy i rolnicy), siudrowie (słudzy); poza kastami była grupa piąta pariasi zwane również haridżanami lub niedotykalnymi; przejście z jednej kasty do innej jest niemożliwe; podział taki istnieje od czasów starożytnych; kasty obejmowały w czasach późniejszych około 3000 podgrup; formalne przywileje kastowe zniesiono w 1950

Kastylia - kraina historyczna w w środkowej Hiszpanii; od 1035 niezależne królestwo; unia Kastylii z Aragonią w 1479, oparta na małżeństwie Izabeli z Ferdynandem Aragońskim, doprowadziła do powstania państwa hiszpańskiego, które w tym czasie pozostawało pod rządami i okupacją Maurów; w skład Kastylii wchodziły dwie duże krainy oddzielone górami Sierra de Gredos i Sierra de Guadarrama, znane tradycyjnie jako Stara i Nowa Kastylia. Obecnie obszar ten tworzy regiony Castilla-León i Castilla-La Mancha

Katalonia - kraina historyczna; region w północno-wschodniej Hiszpanii; powierzchnia 31900 km kw.; ludność 5977 tysięcy (1986); główne miasta i port morski Barcelona; inne miasta: Gerona, Lérida i Tarragona; przemysł włókienniczy, chemiczny, maszynowy, elektrotechniczny, przetwórczy; sadownictwo, warzywnictwo; region turystyczny; wytwarzanie energii hydroelektrycznej

katamaran - łódź dwukadłubowa budowana na wyspach Polinezji, w Indiach, Brazylii, obecnie również dla celów sportowych w Europie i USA.

katar sienny - alergiczna reakcja na pyłki roślinne, wywołująca kichanie, zapalenie oczu, symptomy astmatyczne; cierpiący na katar sienny są podrażnieni, co jest spowodowane zażywaniem silnych środków chemicznych, pokrewnych histaminie; leczenie środkami antyhistaminowymi.

katastrofizm - w geologii, teoria mówiąca, iż poszczególne epoki geologiczne Ziemi były oddzielone od siebie wielkimi katastrofami (kataklizmami), zmieniającymi geologiczną budowę Ziemi i niszczącymi świat organiczny, który powstawał od nowa; popularna w połowy XIX wieku; zastąpiona przez ewolucjonizm.

Kaukaz- obszar górski rozciągający się pomiędzy Morzem Kaspijskim i Morzem Czarnym w republikach: Rosyjskiej, Gruzińskiej, Armeńskiej i Azerbejdżańskiej; długość 1200 km; najwyższy szczyt Elbrus (5633 m

Kazachstan - Republika Kazachska powierzchnia: 2717300 km kw. stolica: Ałma Ata miasta: Karaganda, Semipałatyńsk, Pietropawłowsk warunki naturalne: Morze Kaspijskie i Morze Aralskie, jezioro Bałchasz, obszar stepowy głowa państwa: Nursułtan Nazarbajew od 1990 szef rządu: Akeszan Każageklin od 1994 system polityczny: początki demokracji gospodarka: uprawa zboża, wydobycie miedzi, ołowiu, cynku, magnezu, węgla, ropy naftowej ludność: 16 700 tysięcy (1990), w tym Kazachowie 40%, Rosjanie 38%, Niemcy 6%, Ukraińcy 5% język: rosyjski, kazaski religia: sunnici

kazirodztwo - stosunki seksualne między osobami o pokrewieństwie uznanym za zbyt bliskie, aby mogły zawrzeć związek małżeński; dokładne określenie stopnia pokrewieństwa, przy którym współżycie płciowe uznaje się za kazirodztwo, zależy od społeczeństwa; biologicznym wytłumaczeniem zakazu kazirodztwa jest konieczność uniknięcia chowu wsobnego.

Keats - John, 1795-1821. Poeta angielski; przedstawiciel romantyzmu; wczesna śmierć (25 lat) przerwała obiecującą twórczość; autor Poems (1817, debiut), Endymion (1818); wspaniałe ody, zwłaszcza Oda do słowika, poematy: Lamia, Isabella, Wigilia św. Agnieszki (1820), ballady i sonety ukazują bogaty zasób środków poetyckich oraz umiejętność wykorzystywania wątków mitologicznych i średniowiecznych

Kelly Grace - (Patricia) 1928-1982. Amerykańska aktorka filmowa; z kariery aktorskiej zrezygnowała po poślubieniu księcia Monako, Rainiera III w 1956; role w filmach, m.in.: W samo południe (1952), Dziewczyna z prowincji (1954), za którą otrzymała Oscara, oraz w trzech filmach Hitchcocka: M jak morderstwo (1954), Okno na podwórze (1954), Złodziej w hotelu (1955).

Kenia - Republika Kenii (Jamhuri ya Kenya) powierzchnia: 582,6 tysięcy km kw. stolica: Nairobi miasta: Kisumu, Mombasa warunki naturalne: wyżyny i góry w zachodniej i środkowej części kraju; równiny na wschodzie; klimat suchy podzwrotnikowy w części środkowej, wilgotny na wybrzeżu środowisko naturalne: z powodu kłusownictwa słoń jest gatunkiem zagrożonym głowa państwa i szef rządu: Daniel Arap Moi od 1978 system polityczny: republika autokratyczna gospodarka: eksport kawy, herbaty, ananasów, produktów ropopochodnych waluta: szyling kenijski ludność: 25393 tysiące (1990), w tym: Kikuju 21%, Lu 13%, Luhja 14%, Kelenjin 11%, Azjaci, Arabowie, Europejczycy; roczny przyrost naturalny 4,2% język: suahili (urzędowy), angielski; przeważają dialekty rodzime religia: protestanci 38%, katolicy 28%, muzułmanie 6%, rodzime wyznania 26% dochód narodowy: 6,9 miliarda dolarów; 302 dolary na osobę

Kennedy John - F(itzgerald) ,,Jack'' 1917-1963. Polityk amerykański, prezydent w latach 1961-63; demokrata; pierwszy katolik na stanowisku prezydenta; w polityce zagranicznej przeprowadził nieudaną inwazję na kubańską Zatokę Świń w 1963 doprowadził do wycofania z Kuby pocisków radzieckich; program reform społeczno-ekonomicznych: zwiększenie roli państwa w życiu gospodarczym, wzmocnienie uprawnień władz federalnych, zniesienie dyskryminacji rasowej Murzynów, reorganizacja szkolnictwa wyższego, rozszerzenie opieki społecznej; w polityce zagranicznej głosił zasadę pokojowego rozwiązywania sporów oraz przerwania wyścigu zbrojeń; zamordowany w Dallas, w Teksasie, 22 listopada 1963 przez Lee Harveya Oswalda (1939- 1963), którego kilka dni później zastrzelił Jack Ruby (1911-1967)

Kent - hrabstwo w południowo-wschodniej Anglii, nazywane ,,ogrodem Anglii'' powierzchnia: 3730 km kw. miasta: Maidstone (ośrodek administracyjny), Canterbury, Chatham, Rochester, Sheerness, Tunbridge, Wells; ośrodek wczasowe: Folkestone, Margate, Ramsgate gospodarka: uprawa chmielu, jabłek, wydobycie węgla, przemysł papierniczy i cement. ludność: 1485600

Kentucky *** stan w środkowo-wschodniej części USA powierzchnia: 104700 km kw. stolica: Frankfort miasta: Louisville, Lexington, Owensboro, Covington, Bowling Green gospodarka: uprawa tytoniu, zboża, produkcja tkanin, pojazdów transportowych, whisky, wydobycie węgla, hodowla koni ludność: 3365300 (1990) sławni ludzie: Muhammad Ali, Daniel Boone, Louis D. Brandeis, Kit Carson, Henry Clay, D.W. Griffith, Thomas Hunt Morgan, Robert Penn Warren