Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Kerry - hrabstwo w prowincji Munster, w Republice Irlandii, na wschód od Cork powierzchnia: 4700 km kw. ośrodek administracyjny: Tralee warunki naturalne: zachodnie wybrzeże głęboko wrzyna się w ląd; część północna nizinna, na południu góry z najwyższym szczytem Carrantuohill (Carn Tuathail), 1041 m; rzeki, jeziora gospodarka: przemysł maszynowy, wyroby wełniane, obuwie, sztućce; ważną rolę odgrywa turystyka ludność: 121700

Kielce - miasto w Polsce, w regionie Gór Świętokrzyskich; prawa miejskie około 1364; liczne zabytki: wczesnobarokowy pałac biskupów krak.owskich (XVII wiek, obecnie Muzeum Narodowe), barokowe kościoły, zespół klasztorny bernardynów, kamienice (XVII, XVIII wiek); obecnie ośrodek przemysłu metalowego i maszynowego; ludność 214100 (1993

Kierkegaard - Sooren, (Aabye) 1813- 1855. Filozof duński, uważany za prekursora egzystencjalizmu przeciwnik dialektyki Hegla twierdził, iż żaden system filozoficzny nie jest w stanie wytłumaczyć niepowtarzalnych przeżyć jednostki ludzkiej; bronił chrześcijaństwa, utrzymując, że Boga nie można poznać rozumowo, ale tylko poprzez ekstazę religijną; uważał, iż Bóg i wyjątkowe jednostki nie podlegają prawom moralnym

Kilimandżaro - (od 1963 Uhuru), wulkan w Tanzanii, najwyższy szczyt Afryki, 5900 m.

kiła - (choroba francuska, przymiot, syfilis, lues), choroba weneryczna wywołana przez krętki blade, Treponema pallidum; nie leczona rozwija się w trzech stadiach w ciągu wielu lat; początkowo objawia się powstaniem niebolesnego zapalnego owrzodzenia o twardej podstawie (szankier twardy), rozwijającego się w ciągu miesiąca na zainfekowanej powierzchni (zwykle genitaliach); drugie stadium stanowi wysypka, artretyzm, zapalenie wątroby lub zapalenie opon mózgowych; stadium trzecie, rozwijające się po wielu latach, prowadzi do paraliżu, ślepoty, obłąkania i śmierci; chorobę można stwierdzić poprzez pozytywne odczyny serologiczne, np. odczyn Wassermanna.

King Martin Luther - 1929-1968. Amerykański bojownik o prawa Murzynów, duchowny protestancki; po raz pierwszy zwrócił na siebie uwagę w 1955, kierując w Montgomery, w Alabamie, bojkotem przeciw segregacji rasowej w autobusach; w 1963 zorganizował ,,marsz na Waszyngton'' (2000 osób), żądając równości rasowej; zwolennik ,,walki bez gwałtu'', laureat pokojowej Nagrody Nobla w 1964; zamordowany w Memphis, w stanie Tennessee, przez Jamesa Earla Raya (1928-)

King Stephen - 1946-. Pisarz amerykański, autor popularnych horrorów, których akcja rozgrywa się w małych miasteczkach lub wioskach; wiele z jego utworów sfilmowano, np.: Carrie (1974), Lśnienie (1978), Christine (1983).

Kinski - Klaus, 1926-1991. Aktor niemiecki o charakterystycznym ascetycznym wyglądzie; role pierwszoplanowe w filmach Wernera Herzoga, Aguirre, Gniew Boży (1972), Nosferatu wampir (1978), Fitzcarraldo (1982); inne filmy: Za kilka dolarów więcej (1965); Dr Żywago (1965), ojciec aktorki, Nastassji Kinski (1961-)

Kioto - miasto w Japonii, ośrodek administracyjny prefektury Kioto; 794-1868 stolica Japonii (do przeniesienia stolicy do Tokio), na wyspie Honsiu, połączone kanałem z jeziorem Biwa; ludność 1407300 (1989); ośrodek przemysłu elektrycznego, chemicznego, maszynowego, włókienniczego (głównie jedwab), porcelany, wyroby z laki i brązu; atrakcje turystyczne: ponad 2000 świątyń i miejsc świętych, np.: ToU-ji (1380), Kiyomizu-dera (1633), Ryon-ji z kamiennym ogrodem zen z XV wieku, Sanjusangendo (1266), pałace szogunów Ashikaga Kinkaku-ji i Ginkaku-ji (złoty i srebrny pawilon); Guin, dzielnica herbaciarni z gejszami; Nishijn, dzielnica zamieszkana przez tkaczy jedwabiu; spichlerze z XVII wieku w Fushimi, zamek Monoyama, najstarszy teatr japoński - teatr kabuki Minamiza (początek XVII wieku) historia: tak jak wcześniejsze stolice Japonii, Kioto zbudowano na planie zaczerpniętym z Chin; wojny domowe, zwłaszcza między rodami Taira i Minamato w XII wieku oraz wojna OUnin (1467-77) poważnie zniszczyły stolicę; ponadto miasto nękały częste pożary, ostatni w 1864 zniszczył 80% zabudowań; chociaż siedzibę szogunatu przenoszono okresowo do innych miast, Kioto pozostało siedzibą dworu cesarskiego aż do restauracji dynastii Meiji w 1868; wciąż pełni funkcję centrum kulturalnego

Kipling - (Joseph) Rudyard 1865-1936. Pisarz angielski pochodzenia indyjskiego; rozgłos zdobył jako autor opowiadań z życia wojskowych i urzędników angielskich w Indiach; apologeta brytyjskiej ekspansji kolonialnej jako misji cywilizacyjnej; autor książek dla dzieci, m.in.: Księga dżungli oraz Druga księga dżungli; najwybitniejsza powieść Kim (1901) najpełniej ukazuje fascynację egzotyką Indii; laureat Nagrody Nobla w 1907.

Kirgistan - Republika Kirgistanu powierzchnia: 198500 km kw. stolica: Biszkek (dawniej Frunze) miasta: Osz, Przewalsk, Kyzył Kija, Tormak warunki naturalne: kraj górzysty, na obszarze Tien-szanu głowa państwa: Askar Akajew od 1990 szef rządu: Apas Dżumagułow system polityczny: początki demokracji partie polityczne: Partia Demokratyczna Kirgistanu, partie opozycyjne: Asaba, Partia Wolnej Kirgizji gospodarka: uprawa zboża, bawełny, buraków cukrowych, wydobycie węgla, ropy naftowej, hodowla owiec, jaków, koni ludność: 4400 tysięcy (1990), w tym Kirgizi 52%, Rosjanie 22%, Uzbekowie 13%, Ukraińcy 3%, Niemcy 2% język: kirgiski, z grupy języków tureckich religia: sunnici

Kiszyniów - stolica Republiki Mołdawskiej; ludność 565 tysięcy (1989); ośrodek przemysłu spożywczego, włókienniczego, tytoniowego, produkcji cementu

Kiusiu - najdalej wysunięta na południe trzecia pod względem powierzchni wyspa Japonii, oddzielona od Sikoku i Honsiu kanałem Bungo i zatoką Suo, połączona z Honsiu mostem i tunelem podmorskim powierzchnia: 42200 km kw., w tym około 370 małych wysepek stolica: Nagasaki miasta: Fukuoka, Kumamoto, Kagoshima warunki naturalne: powierzchnia górzysta, czynne wulkany, klimat podzwrotnikowy gospodarka: wydobycie węgla, złota, srebra, żelaza, cyny, uprawy ryżu, herbaty ludność: 13295 tysięcy (1986)

Klee - Paul, 1879-1940. Malarz szwajcarski; w 1906 przeniósł się do Monachium; w 1912 nawiązał kontakt z grupą Blaue Reiter profesor Bauhausu wpływy sztuki dziecka, kubizmu i surrealizmu; kompozycje o delikatnej kresce, później dramaturg

Kleopatra - około 68-30 p.n.e. Królowa Egiptu w latach 51-48 i 47-30 p.n.e. Kiedy rzymski generał, Juliusz Cezar, przybył do Egiptu, pomógł jej odzyskać tron; następnie jako kochankowie udali się do Rzymu; po śmierci Cezara (44 p.n.e.) powróciła do Aleksandrii; w 41 p.n.e. związała się z rzymskim dowódcą, Markiem Antoniuszem; w 31 p.n.e. Rzym wypowiedział Egiptowi wojnę i pokonał jego flotę w bitwie pod Akcjum podobno zarówno Kleopatra, jak i Marek Antoniusz popełnili samobójstwo

koala - Phascolarctos cinereus, torbacz z rodziny Phalangeridae, występujący tylko we wschodniej Australii; żywi się prawie wyłącznie liśćmi i pędami eukaliptusa; długość ciała około 60 cm, wyglądem przypomina małego niedźwiadka; tryb życia nadrzewny; cenna wełnista szara sierść omal nie doprowadziła do zagłady gatunku; od 1936 pod ochroną

Kobe - miasto i duży port morski w południowej części japońskiej wyspy Honsiu; ludność 1438200 (1989); ośrodek administracyjny prefektury Hyogo; wielki ośrodek przemysłu, głównie stoczniowego; ważny węzeł komunikacyjny

Koch - Robert, 1843-1910. Bakteriolog niemiecki; współtwórca nowoczesnej bakteriologii i nauki o chorobach zakaźnych; wspólnie ze swymi asystentami opracował technikę hodowli bakterii poza organizmem żywym; odkrywca laseczki wąglika (1876), gronkowca (1878), prątka gruźlicy (1882), przecinkowca cholery (1884); Nagroda Nobla w 1905 za prace nad gruźlicą

Kochanowski - Jan, 1530-1584. Najwybitniejszy poeta polski doby renesansu; humanista; liryka religijna, m.in. hymn Czego chcesz od nas Panie, psalmy Psałterz Dawidów (1579), wiersze okolicznościowe; autor Pieśni (1586), w tym patriotycznych, np. Pieśń o spustoszeniu Podola przez Tatarów, pochwały wsi Pieśń świętojańska o Sobótce, znakomitych Fraszek (1584), a także przejmujących Trenów (1580), napisanych po śmierci ukochanej córki Urszuli; autor pierwszego polskiego dramatu Odprawa posłów greckich (1578); jeden z największych poetów polskich

kodeks pracy - przepisy mówiące o obowiązkach i prawach pracodawców i pracowników; w XX wieku nowe prawa pracownikom przyznaje raczej prawo pisane niż zwyczajowe

Kolbe - Rajmund, (o. Maksymilian) 1894-1941. Polski franciszkanin; założyciel kilku pism katolickich; misjonarz w Nagasaki; w 1941 wywieziony do obozu w Oświęcimiu, gdzie dobrowolnie wybrał śmierć w bunkrze głodowym, zamiast jednego ze współwięźniów; kanonizowany w 1982

Kolberg -Oscar, 1814-1890. Polski folklorysta, etnograf, muzyk i kompozytor; autor monumentalnego dzieła Ludowego. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce (1857-90), ukazujące najpełniej opis polskiej kultury ludowej; także autor opery, pieśni i miniatur fortepianowych

kolęda - pieśń związana ze świętem Bożego Narodzenia i obrzędami noworocznymi; pierwsze polskie kolędy (zapisy melodii i tekstów) pochodzą z XV i XVI wieku; rozkwit twórczości kolędowej - XVII i XVIII wiek; także obyczaj ludowy związany z Bożym Narodzeniem (wzajemne obdarowywanie się i składanie życzeń)

Kolumbia - Republika Kolumbijska (República de Colombia) powierzchnia: 1141748 km kw. stolica: Bogota miasta: Medellin, Cali, Bucaramanga warunki naturalne: Andy rozciągają się z północy na południe; płaskie wybrzeże na zachodzie; rzeka Magdalena wpływa do Morza Karaibskiego; jezioro Guatavita (legendarne ,,Eldorado'') głowa państwa i szef rządu: Ernesto Samper Pizano od 1994 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport szmaragdów (największy producent światowy), kawy (drugi producent na świecie), kokainy, bananów, bawełny, mięsa, cukru, ropy naftowej, skór, tytoniu waluta: peso ludność: 32598800 (1990), w tym Metysi 68%, biali 20%, Indianie 1%; roczny przyrost naturalny: 2,2% język: hiszpański religia: rzymskokatolicka 95% dochód narodowy: 32 miliardy dolarów (1987); 1075 dolarów na osobę

komedia - utwór sceniczny przedstawiający w sposób zabawny, niekiedy satyryczny wady i śmiesznostki charakterów ludzkich, obyczajów, stosunków społecznych, charakteryzujący się dynamiczną, pełną perypetii akcją, kończącą się szczęśliwie dla bohaterów; przeciwieństwo tragedii do najwybitniejszych komediopisarzy należą: William Shakespeare, Moliere, Carlo Goldoni, Pierre de Marivaux, George Bernard Shaw i Oscar Wilde; rodzaje komedii obejmują pantomimę, satyrę, farsę, czarną komedię i komedię dell'arte

komórkowy telefon - przenośny radiotelefon, jeden z rodzajów telefonicznego kontrolowanego przez komputer systemu komunikacji; sieć systemu podzielona jest na odrębne komórki o średnicy do 5 km, każda z nadajnikiem i odbiornikiem niskiego napięcia.

kompleks niższości - w psychologii, kompleks opisany przez Alfreda Adlera polegający na poczuciu niższej wartości i słabości dzieci w stosunku do dorosłych; obecnie termin ten odnosi się do ogólnego poczucia niższości połączonego z wygórowanymi ambicjami, których lęk nie pozwala zrealizować

komputery przenośne - (ang. portable computer), termin określający różne rodzaje komputerów - od większych niewygodnych do transportu, do małych typu ,,laptop'' lub ,,notebook'', z których można korzystać podczas podróży.

Komuna Paryska - dwa okresy rządów rewolucyjnych we Francji: Paryski Rząd Komunalny (1789-94) powstał po szturmie na Bastylię i sprawował władzę podczas rewolucji francuskiej do czasu upadku Robespierre'a (1794); Tymczasowy Rząd Narodowy (18 III-IV 1871) utworzony w oblężonym Paryżu podczas wojny francusko-pruskiej; składał się z socjalistów i lewicowych republikanów; uważany za pierwszy socjalistyczny rząd w historii; powstał po próbie rozbrojenia Gwardii Narodowej przez Zgromadzenie Narodowe; upadł, gdy oddziały wersalskie zdobyły Paryż i dokonały rzezi około 30 tysięcy osób między 21 a 28 V 1871

Kongo - Republika Kongijska (Républiqua du Congo) powierzchnia: 342000 km kw. stolica: Brazzaville miasta: Pointe-Noire, Loubomo warunki naturalne: nizinne wybrzeże, płaskowyż w centrum kraju; rzeka Zair (Kongo) na granicy z państwem Zair; połowę powierzchni kraju pokrywa dżungla głowa państwa: Pascal Lissouba od 1992 szef rządu: Jacques-Joachim Yhombi-Opango od 1993 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport drewna, benzyny, ropy naftowej, kakao, cukru ludność: 2692 tysiące (1992), głównie Bantu; roczny przyrost naturalny 2,6% język: francuski (urzędowy), różne narzecza afrykańskie religia: animiści 50%, chrześcijanie 48%, muzułmanie 2% dochód narodowy: 2 miliardy dolarów (1983); 500 dolarów na osobę

Konstantynopol - dawna nazwa (330- 1453) Istambułu w Turcji; nazwa miasta od imienia rzymskiego cesarza Konstantyna Wielkiego, który rozbudował w 338 greckie Bizancjum i uczynił je stolicą bizantyjskiego cesarstwa potężne fortyfikacje umożliwiły Konstantynopolowi przetrwanie wielu oblężeń, jednak w 1204 miasto zdobyli krzyżowcy, tworząc tam ,,królestwo łacińskie''; od 1261 ponownie w rękach Greków; w 1453 Konstantynopol podbili Turcy i od tamtej pory miasto stało się stolicą imperium otomańskiego

Kopernik - Mikołaj, 1473-1543. Astronom polski, matematyk, ekonomista, lekarz; kanonik kapituły warmińskiej; urodził się w Toruniu, w 1510 osiedlił się we Fromborku; w czasie wojny polsko-krzyżackiej (1520-21) kierował obroną zamku w Olsztynie; twórca heliocentrycznej teorii budowy świata (wg niej to Słońce, a nie Ziemia, jest centralnym ciałem Układu Słonecznego, a Ziemia jako jedna z planet obiega Słońce), którą przedstawił w słynnym dziele De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich, 1543); teoria potępiona przez M. Lutra i J. Kalwina, także przez kościół katolicki, który umieścił dzieło Kopernika na indeksie (zakazane do 1828)

Korea Południowa - Republika Koreańska (Tehan Minguk) powierzchnia: 98 800 km kw. stolica: Seul miasta: Tegu; porty: Pusan, Inczhon warunki naturalne: południowa część górzystego półwyspu pomiędzy Morzem Japońskim a Morzem Żółtym głowa państwa: Kim Young Sam od 1993 szef rządu: Lee Yoyng Duk od 1994 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport stali, statków, produktów przemysłu chemicznego, elektronicznego, włókienniczego i odzieżowego, a także ryb i materiałów budowlanych waluta: won ludność: 43919 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 1,4% język: koreański religia: buddyzm, konfucjanizm, chrześcijanie 28% dochód narodowy: 71 miliardów dolarów (1986); 2180 dolarów na osobę

Korea Północna - Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna (Dzoson Mindzudzuyi Inmin Konghwaguk) powierzchnia: 120500 km kw. stolica: Phenian miasta: Czhongdzin, Nampo, Wonsan warunki naturalne: rozległa nadbrzeżna równina przechodzi na zachodzie w góry, poprzecinane głębokimi dolinami w środkowej części kraju głowa państwa: Kim Jong Il od 1994 szef rządu: Kang Song San od 1992 system polityczny: komunizm gospodarka: eksport węgla, żelaza, miedzi, tkanin, wyrobów chemicznych waluta: won ludność: 23 059 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,5% język: koreański religia: buddyzm, konfucjanizm; państwo ogranicza praktyki religijne dochód narodowy: 20 miliardów dolarów; 3450 dolarów na osobę (1988)

Kornwalia - hrabstwo w południowo-zachodniej Anglii wraz z Wyspami Scilly powierzchnia: (bez wysp) 3550 km kw. miasta: Truro (ośrodek administracyjny), Camborne, Launceston; ośrodki wypoczynkowe: Bude, Falmouth, Newquay, Penzance, St Ives warunki naturalne: bagna Bodmin (z wzniesieniem Brown Willy 419 m), półwysep Land's End, góry św. Michała, rzeki: Tamar, Fowey, Fal, Camel gospodarka: przemysł elektroniczny, wydobycie cyny (od epoki brązu, prace wznowione w latach 60., przemysł zanikający), glinki kaolinowej, rybołówstwo, hodowla kwiatów wiosennych ludność: 469300 (1991) sławni ludzie: John Betjeman, Humphry Davy, Daphne Du Maurier, William Golding

Korsyka - francuska wyspa na Morzu Śródziemnym u zachodnich wybrzeży Włoch, na północ od Sardynii; obejmuje departamenty: Haute Corse i Corse du Sud powierzchnia: 8700 km kw. stolica: Ajaccio (port) warunki naturalne: teren górzysty, we wschodniej części aluwialny, częściowo zabagniona nizina nadmorska rząd: specjalny status rządowy parlamentu regionalnego liczącego 61 członków, z mocą rozpatrywania i sugerowania poprawek do ustaw Francuskiego Zgromadzenia Narodowego dotyczących Korsyki gospodarka: produkcja wina, oliwy ludność: 294 tysiące (1986), w tym 50% rodowitych Korsykan; około 400 tysięcy emigrantów przebywa głównie w Meksyku i Ameryce Łacińskiej, skąd wracają jako emeryci język: francuski (urzędowy), większość mówi językiem korsykańskim, dialektem włoskiego

Kosowo - okręg autonomiczny w Jugosławii, południowa Serbia (1974-90); stolica PrisYtina; powierzchnia 10900 km kw.; ludność 1900 tysięcy (1986), w tym około 200 tysięcy Serbów i około 1700 tysięcy Albańczyków; gospodarczy wyrób wina, wydobycie niklu, ołowiu i cynku; większość narodowa Albańczyków oraz granica z Albanią stanowiły podstawę żądań zjednoczenia Kosowa z Albanią pod koniec lat 80., kiedy Serbowie opowiadali się za połączeniem Kosowa z resztą Serbii; w II 1990 ogłoszono stan wyjątkowy po wybuchu walk między Albańczykami, policją i mniejszością słoweńską; parlament i rząd rozwiązano w VII 1990, w IX 1990 serbski parlament przeprowadził oficjalną aneksję Kosowa.

Kossak Juliusz - 1824-1899. Polski malarz, znakomity akwarelista; malarz polowań, scen batalistycznych, historycznych, rodzajowych; mistrzowskie przedstawienia koni; autor m.in. Mohort prezentujący stadninę (1858), Wyjazd na polowanie (1876), Odsiecz Smoleńska (1879); ilustracje m.in. do Trylogii H. Sienkiewicza.

Kossak Wojciech - 1857-1942. Polski malarz; syn Julisza; malarz scen historycznych i batalistycznych (głównie z wojen napoleońskich i powstania listopadowego), rodzajowych, o tematyce wojskowej i portretów; podobnie jak ojciec znakomite przedstawienia koni; autor m.in.: Olszynki Grochowskiej (1886), Ułańskich zalotów (1898) oraz panoramy (razem z J. Styką) Racławice (1892-94)

Kostaryka *** Republika Kostaryki (República de Costa Rica) powierzchnia: 51100 km kw. stolica: San José miasta: LimóMn, Puntarenas warunki naturalne: tropikalne wybrzeża, płaskowyż w centralnej części kraju; swego czasu Kostaryka była niemal całkowicie zalesiona; na obszarze tego kraju znajdowało się 5% światowej flory i fauny; do 1983 ocalało jedynie 17% lasów; większość wycięto pod wypas bydła, co doprowadziło do wyjałowienia gleby i masowego bezrobocia; znaczne zniszczenie środowiska naturalnego; 10% obszaru kraju obejmują założone niedawno parki narodowe, co w perspektywie umożliwi częściowe odtworzenie drzewostanu głowa państwa i szef rządu: José Maria Figueres Olsen od 1994 system polityczny: liberalna demokracja gospodarka: eksport kawy, bananów, kakao, cukru, wieprzowiny waluta: colon ludność: 3032 tysiące (1990), w tym 1200 Indian Guayami; roczny przyrost naturalny 2,6% język: hiszpański (urzędowy) religia: rzymskokatolicka 95% dochód narodowy: 4,3 miliarda dolarów (1986); 1550 dolarów na osobę

Koszalin - miasto w Polsce nad Dzierżęcinką, na Wybrzeżu Słowińskim (13 km od Morza Bałtyckiego); prawa miejskie 1266; XV-XVII wiek jedna z rezydencji książąt-biskupów; od 1653 należał do Brandenburgii, potem do Prus; obecnie liczne zabytki: fragmenty gotyckich murów miejskich (XIII/XIV wiek), gotycka bazylika NMP (XIV wiek), gotycka kamienica i inne; ludność 111100 (1993).

koszerność - (hebr. - odpowiedni), przestrzeganie przepisów religijnych odnośnie przygotowywania i spożywania pokarmów; wg judaizmu, posłuszeństwo nakazom Mojżesza z Księgi Powtórzonego Prawa, np. można jeść mięso tylko ze zwierząt parzystokopytnych, które przeżuwają pokarm (krów, owiec, ale nie świń); przepisy regulują także ubój zwierząt i przygotowanie mięsa do spożycia (np. całkowite zebranie krwi); można jeść ryby, ale nie mięczaki; produktów mlecznych nie wolno gotować i jeść razem z mięsem lub drobiem ani też po spożyciu mięsa czy drobiu przed upływem 4 godzin; naczynia na mięso i mleko należy trzymać w oddzielnych pomieszczeniach.

Kościuszko Tadeusz - 1746-1817. Polski generał, Najwyższy Naczelnik Sił Zbrojnych Narodowych w powstaniu 1794; 1775-83 uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych; walczył pod rozkazami George'a <$Washingtona$$12472$>; mianowany generałem brygady, odznaczył się przy oblężeniu Saratogi; w 1784 wrócił do Polski; uczestnik wojny polsko-rosyjskiej, która zakończyła się II rozbiorem Polski; wyemigrował do Saksonii; powrócił ponownie w 1794, aby dowodzić powstaniem przeciwko zaborcom; pobity przez połączone wojska rosyjskie i pruskie; więziony do 1796; zmarł w Solurze (Szwajcaria), zwłoki jego spoczywają na Wawelu

Kotarbiński Tadeusz - 1886-1981. Polski filozof, logik i prakseolog; pionier i współtwórca prakseologii polskiej; twórca filozoficznej koncepcji reizmu oraz tzw. etyki niezależnej

Koziorożec - gwiazdozbiór zodiaku na pólkuli południowej, z głową kozła i rybim ogonem; Słońce przechodzi przez ten znak od końca I do połowy II; w astrologii od 22 XII do 19 I

kozłek lekarski - Valeriana officinalis, bylina z rodziny Valerianaceae; występuje na obszarach półkuli północnej; kwiaty różowe, pachnące, zebrane w baldachach; z kłącza produkuje się lek o działaniu uspokajającym i spazmolitycznym

Kraków - miasto w Polsce, nad Wisłą; ludność 745100 (1993); ośrodek przemysłowy, produkcja wagonów kolejowych, papieru, artykułów chemicznych i tytoniowych; wielki ośrodek naukowy i kulturalny (11 wyższych uczelni; teatry, muzea); najcenniejszy zespół zabytkowy w Polsce; m.in.: Wawel - siedziba królów polskich, gotycki kościół Mariacki, Sukiennice, Barbakan, Brama Floriańska, liczne kościoły; Uniwersytet Jagielloński (założony w 1364, zwany Akademią Krakowską); od około 6 tysięcy lat osadnictwo stałe; kopiec Krakusa (VII wiek); prawa miejskie w 1257; od panowania Kazimierza Odnowiciela do 1596 stolica państwa; w okresie okupacji hitlerowskiej siedziba władz Generalnej Guberni

Krasicki - Ignacy, 1735-1801. Poeta i powieściopisarz polski; od 1766 biskup warmiński z tytułem księcia (stąd kryptonim XBW); od 1795 arcybiskup gnieźnieński; czołowy pisarz polski oświecenia; poematy heroikomiczne m.in. Monachomachia (1778), satyry (Pijaństwo, Żona modna), bajki, utwory powieściowe, dramatyczne, tłumaczenia; autor pierwszej polskiej powieści nowoczesnej Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1776)

Krasiński - Zygmunt, (pseud. Spirydon Prawdzicki) 1812-1859. Dramatopisarz i poeta polski, hrabia; twórca historiozoficznego dramatu polskiego m.in. Nie-Boskiej komedii (1835), Irydiona (1836); mesjanistyczny poemat Przedświt (1843), liryki, szkice literackie; w korespondencji barwna panorama epoki, zwłaszcza w listach do Delfiny Potockiej

Kraszewski - Józef Ignacy, (pseud. Bogdan Bolesławita) 1812-1887. Polski pisarz i publicysta, historyk; autor licznych realistycznych powieści z dziejów Polski, gawęd i opowiadań, m.in.: Stara baśń (1875), Hrabina Cosel (1874), Ulana (1843), Dziecię Starego Miasta (1863

Kreisler - Fritz, 1875-1962. Austriacki skrzypek i kompozytor, sławny interpretator utworów Brahmsa i Beethovena; w 1911 jako jeden z pierwszych dokonał nagrań muzyki klasycznej; skomponował popularne miniatury skrzypcowe

kreml - cytadela lub warownia w obrębie miast ruskich; Kreml moskiewski pochodzi z XII wieku; dawna rezydencja carów rosyjskich; obecna siedziba władz państwowych

Krosno - miasto w Polsce, nad Wisłokiem; prawa miejskie 1384; zabytki, m.in.: kościół późnogotycki (XVI, XVII wiek), zespół klasztorny franciszkanów (XV, XVI wiek), zabytkowe kamienice; obecnie ośrodek Krośnieńsko-Jasielskiego Zagłębia Naftowego; przemysł lniarski, obuwniczy, maszynowy, huty szkła; ludność 49500 (1993

krótkowzroczność - (miopia), wada wzroku polegająca na nieostrym widzeniu przedmiotów oddalonych; spowodowana wydłużeniem gałki ocznej, przez co następuje zogniskowanie obrazu przed siatkówką, a nie w niej; krótkowzroczność może być korygowana noszeniem odpowiednich okularów lub szkieł kontaktowych.

krykiet - (ang. cricket), gra zespołowa z użyciem małej, twardej piłki i długiego, płaskiego drewnianego kija; rozgrywana przez 2 drużyny po 11 osób każda na okrągłym lub owalnym boisku, w środku którego znajduje się starannie wystrzyżony, trawiasty ,,rozbieg'', a po obu jego końcach są bramki, zbudowane z trzech pionowych, drewnianych kijków, na których leżą 2 mniejsze; gra polega na tym, by zaliczyć jak najwięcej przebiegnięć między jedną bramką a drugą (biega gracz uderzający kijem piłkę przy jednej bramce i jego partner, stojący przy drugiej), nim gracze drużyny przeciwnej zdążą odrzucić wybitą w pole piłkę; wybicie piłki poza obręb boiska powoduje automatyczne zaliczenie 4 lub 6 przebiegnięć

Krym - (Półwysep Krymski), półwysep na północy Morza Czarnego, republika autonomiczna (dawniej region, 1954-91) Ukrainy powierzchnia: 27 tysięcy km kw. stolica: Symferopol miasta: Sewastopol, Jałta gospodarka: wydobycie rud żelaza, ropy naftowej ludność: 2,5 miliona (1989), w tym 70% Rosjan, pomimo powrotu 150 tysięcy wysiedlonych Tatarów krymskich od 1989 historia: od 1991 próby odłączenia się od Ukrainy, która wszelkimi środkami, z groźbą użycia siły włącznie, opiera się secesji

krztusiec - (koklusz), ostra choroba zakaźna występująca głównie u dzieci, wywołana przez pałeczki Bordetella pertussis; bardzo zakaźna; pierwszymi objawami są nieżyt nosa, niewielka gorączka i utrata apetytu, a następnie napady gwałtownego kaszlu połączone z charakterystycznym ,,pianiem'' przy wdechu, czemu często towarzyszą wymioty i silne krwawienie z nosa; choroba może trwać przez kilka tygodni

krzywica - (angielska choroba), przewlekłe schorzenie kości występujące tylko u dzieci wskutek zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforowej (niedobór witaminy D); charakteryzuje się zaburzeniami we wzroście kości i ich zniekształceniem.

Krzyżacy - (Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie), zgromadzenie zakonne założone w 1190 w Palestynie i przekształcone w 1198 w zakon rycerski; głównym zadaniem miała być opieka nad pielgrzymami i chorymi oraz walka z niewiernymi; w 1211 przyjął ich król Węgier Andrzej II, lecz wobec dążeń Krzyżaków do stworzenia tam własnego państwa, usunął w 1224-25; w 1226 . Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków do Polski w celu obrony Mazowsza przed Prusami; do 1283 podbili Prusy i, popierani przez papiestwo i cesarstwo, utworzyli własne państwo; w 1308-09 zajęli Pomorze Gdańskie, co było powodem wojen z Polską (1308-1521); w 1525 sekularyzacja zakonu i przekształcenie w lenne Polsce księstwo świeckie, tzw. Prusy Książęce; zakon przetrwał w Niemczech i Austrii do 1929, następnie przekształcony w zakon duchowny

Kuala Lumpur - stolica Malezji; powierzchnia 240 km kw.; ludność 1237900 (1990); eksploatacja cyny i plantacje kauczuku; od 1882 stolica sułtanatu Selangor, od 1974 tworzy terytorium federalne

Kuba - (República de Cuba) powierzchnia: 110860 km kw. stolica: Hawana miasta: Santiago de Cuba, Camaguaey warunki naturalne: terytorium Kuby obejmuje wyspę Kubę (największą i najdalej na zachód wysuniętą wśród Wielkich Antyli) oraz rozsiane wokół drobne wyspy (największa Pinos); większa część powierzchni nizinna, na południowym wschodzie góry Sierra Maestra głowa państwa i rządu: Fidel Castro Ruz od 1959 system polityczny: republika komunistyczna partia polityczna: marksistowsko-leninowska Komunistyczna Partia Kuby (PCC) gospodarka: eksport cukru, tytoniu, kawy, niklu, ryb waluta: peso kubańskie ludność: 10582 tysiące (1990), w tym 37% stanowią biali pochodzenia hiszpańskiego, 51% Mulaci, 11% pochodzenia afrykańskiego; roczny przyrost naturalny 0,6% język: hiszpański religia: katolicyzm 85%, także wyznawcy kościoła episkopalnego i metodyści dochód naodowy.: 15,8 miliarda dolarów (1983); 1590 dolarów na osobę

Ku Klux Klan - amerykańskie tajne stowarzyszenie uznające wyższość ,,białych'', założone w 1866 w południowych stanach USA, sprzeciwiające się przyznaniu praw politycznych czarnej ludności po wojnie secesyjnej; członkowie Ku Klux Klanu nosili białe szaty z kapturami zakrywającymi twarz, podczas nocnych spotkań palili krzyże; w latach 60. XX wieku nastąpił wzrost aktywności Ku Klux Klanu - terroryzował walczących o prawa cywilne, organizował demonstracje rasistowskie; nielegalny (w 1958 rozwiązany przez władze

Kurdowie - naród mieszkający głównie w górach Zagros, w zachodnim Iranie i północnym Iraku, w rejonie zwanym Kurdystanem; dążą do utworzenia niepodległego państwa; 8 milionów w Turcji, w górach Taurus, 5 milionów w Iranie, 4 miliony w Iraku, 500 tysięcy w Syrii i 500 tysięcy w Azerbejdżanie, Armenii, Gruzji; kilka milionów Kurdów mieszka w Europie; w 1984-89 około 1 miliona Kurdów zostało bez dachu nad głową, a 25 tysięcy zginęło na skutek użycia przez Irak broni chemicznej w atakach na Kurdystan; w 1991 ponad 1 milion Kurdów musiało opuścić swe domy w północnym Iraku z powodu wojny w zatoce; języki kurdyjskie (kurmandżi, sorani, kurdi, gurani i zaza) należą do grupy indoirańskiej języków indoeuropejskich; Kursdowie są głównie sunnitami, chociaż w Iranie są też szyici

Kurylskie, Wyspy - (Kuryle), łańcuch około 50 małych wysp między północno-wschodnią częścią wyspy Hokkaido a południową Kamczatką (niektóre z nich są wyspami wulkanicznymi); powierzchnia 14765 km kw.; ludność 25 tysięcy (1990); dwie z wysp (Etorofu, wcześniej: Iturup, i Kunaszir) są przedmiotem sporu między Japonią a Rosją

Kuwejt - Państwo Kuwejt (Daulat al-Kuwajt) powierzchnia: 17819 km kw. stolica: Kuwejt miasta: Al-Jahrah, Mina al-Ahmadi, Al-Burkan warunki naturalne: powierzchnia nizinna, pustynia; wyspy: Failaka, Bubiyan, Warba; w północno-wschodniej części Półwyspu Arabskiego; podczas wojny w Zatoce Perskiej (1990-91) podpalono 650 szybów naftowych, około 300 tysięcy ton ropy dostało się do wód zatoki, powodując zanieczyszczenie środowiska głowa państwa i rządu: Dżabir al-Ahmad al-Dżabir as-Sabah system polityczny: konstytucyjna monarchia dziedziczna (głową państwa jest emir) gospodarka: głównie wydobycie i eksport ropy naftowej. waluta: dinar kuwejcki ludność: 2080 tysięcy (1990), w tym Arabowie 40%, Palestyńczycy 30%; roczny przyrost naturalny 5,5% język: arabski 78%, kurdyjski 10%, farsi 4% religia: sunnici 45%, szyici 30% dochód narodowy: 19,1 miliarda dolarów (1988); 10410 dolarów na osobę

kwartet smyczkowy - zespół 4 muzyków grających na: pierwszych skrzypcach, drugich skrzypcach, altówce i wiolonczeli; stanowi podstawę orkiestry symfonicznej; wybitnymi kompozytorami utworów dla kwartetów smyczkowych byli: Haydn (ponad 80 kwartetów smyczkowych), Mozart (27), Schubert (20), Beethoven (17), Dvorak (8), Bartók

kwiat- organ rozrodczy rośliny kwiatowej, zazwyczaj składający się z 4 okółków zmodyfikowanych liści: działek kielicha, płatków, pręcików i słupka, które wyrastają na środkowej osi lub na dnie kwiatu; różnice w wielkości, kolorze, liczbie i rozmieszczeniu tych części są ściśle związane z rodzajem zapylenia; kwiaty wiatropylne mają zredukowaną liczbę działek kielicha i płatków (bądź też nie mają ich wcale) oraz długie, pierzaste znamiona, które zwisają na zewnątrz kwiatu, by chwytać niesiony przez wiatr pyłek; w przeciwieństwie do nich płatki kwiatów owadopylnych są zwykle bardzo widoczne, o jaskrawych barwach.

Labrador - obszar w północno-wschodniej Kanadzie, część Nowej Fundlandii, między zatoką Ungava na północnym zachodzie a Oceanem Atlantyckim na wschodzie i cieśniną Belle Isle na południowym wschodzie; powierzchnia 266060 km kw.; ludność 28741 (1986); łagodnie opadający płaskowyż o nieregularnej linii brzegowej, z licznymi zatokami, fiordami, urwiskami; przetwórstwo ryb, obróbka drewna, produkcja celulozy, wydobycie wielu minerałów.

La Fontaine - Jean de, 1621-1695. Poeta francuski; urodzony w Chäteau-Thierry; od 1656 mieszkał głównie w Paryżu; przyjaciel Moliera, Racine'a, Boileau; słynny zbiór Bajki (1668-94) składał się z dowcipnych opowiastek wierszem

Lancelot - wg legend arturiańskich jeden z rycerzy króla Artura, kochanek królowej Ginewry; pierwotnie bohater opowieści ludowych; w legendzie o rycerzach Okrągłego Stołu po raz pierwszy pojawił się w XII wieku

Laos - Laotańska Republika Ludowo-Demokratyczna (Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao) powierzchnia: 236790 km kw. stolica: Vientiane miasta: Luang Prabang (dawniej stolica królestwa), Paksé, Savannakhet warunki naturalne: kraj śródlądowy, wysokie góry na wschodzie, rzeka Mekong na zachodzie; dżungla zajmuje prawie 60% terytorium głowa państwa: Nouhak Phoumsavan od 1992 szef rządu: generał Khamtay Siphandon od 1991 system polityczny: komunizm gospodarka: produkcja energii elektrycznej, eksport drewna tekowego i kawy waluta: nowy kip ludność: 4024 tysiące (1990), w tym: Laotańczycy 48%, Tajowie 14%, Khmerowie 25%, Chińczycy 13%; roczny przyrost naturalny 2,2% język: laotański (oficjalny), francuski religia: buddyzm theravada (85%), wierzenia animistyczne wśród mieszkańców gór dochód narodowy: 500 milionów dolarów (1987); 180 dolarów na osobę

Laponia - kraina geograficzna w Europie, za kołem podbiegunowym, na terenie Norwegii, Szwecji, Finlandii i Półwyspu Kolskiego; bogactwa naturalne: chrom, miedź, żelazo, drewno, energia hydroelektryczna; źródłem dochodów jest także turystyka; rdzennymi mieszkańcami są Saamowie (dawniej nazywani Lapończykami), pasterskie plemię koczownicze; klimat Laponii charakteryzują niskie temperatury, 3-miesięczny dzień polarny w lecie oraz 3-miesięczna noc polarna w zimie

laser - urządzenie wytwarzające wąską wiązkę promieni świetlnych, która może przebywać duże odległości bez rozproszenia; można ją skupić; wiązka laserowa może mieć duże natężenie (108 W/cm.kw. dla laserów wysokoenergetycznych); lasery znalazły zastosowanie m.in. w technologii materiałów, pomiarach precyzyjnych, zabiegach medycznych, zapisie i odtwarzaniu dźwięków i obrazów, telekomunikacji

Las Vegas - miasto w stanie Nevada w USA, znane z klubów nocnych i kasyn; ludność 202 tysiące (1986); założone w 1855 na terenie osady mormonów; największe miasto stanu

lateks - (łac. - ciekły), ciecz występująca w niektórych roślinach (np. w kauczuku, maku); zawiesina żywic, białek i innych substancji organicznych; podstawowy surowiec do produkcji sztucznej gumy; także nazwa zawiesiny cząstek kauczuku naturalnego lub syntetycznego (lub plastiku), wykorzystywanej do produkcji wyrobów z gumy, farb i klejów.

Lauda - Niki, 1949-. Austriacki kierowca rajdowy; mistrz świata w 1975, 1977 i 1984

Lawrence D(avid) H(erbert) *** 1885- 1930. Pisarz angielski; w swych utworach prezentował pogląd, iż emocje i popęd płciowy są źródłem natchnienia; zwrócił na siebie uwagę na wpół autobiograficzną powieścią Synowie i kochankowie (1913), w której sportretował własną matkę; inne powieści: Zakochane kobiety (1921), Kochanek Lady Chatterley (1928); pisał także opowiadania i wiersze

Legia Honorowa - order za męstwo i wybitne zasługi, przyznawany we Francji i Wielkiej Brytanii

Lehar - Ferenc (1870-1948). Kompozytor węgierski; twórca popularnych operetek wiedeńskich, np. "Wesoła wdówka" (1905), "Hrabia Luxemburg" (1909), "Cygańska miłość" (1910), "Kraina uśmiechu" (1929); także pieśni, marsze, walce, koncerty skrzypcowe

Leibniz - Gottfried Wilhelm, 1646-1716. Niemiecki matematyk i filozof; równolegle z Izaakiem Newtonem, rozwinął gałąź matematyki znaną jako rachunek różniczkowy; w swych pracach metafizycznych, np. w Monadologii (1714), dowodził, że wszystko składa się z niezliczonych jednostek zwanych monadami, których poszczególne właściwości decydują o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości każdej rzeczy; oddziaływania monad można przewidzieć, chociaż są cząstkami niezależnymi od siebie; prowadziło to do wniosku, że wiara chrześcijańska i rozumowanie naukowe nie są sprzeczne oraz że żyjemy w ,,najlepszym ze światów''; optymizm Leibniza wyśmiał Voltaire w Kandydzie

Leigh Vivien - (właściwie Vivien Mary Hartley) 1913-1967. Aktorka angielska; grała w teatrach w Londynie i Nowym Jorku; wyróżniona Oscarami za rolę Scarlett O'Hara w Przeminęło z wiatrem (1939) oraz Blanche du Bois w Tramwaju zwanym pożądaniem (1951).

lemingi - drobne gryzonie z rodziny Cricetidae; na całym świecie występują 4 gatunki lemingów, głównie na północy; długość ciała około 12 cm, gęste brązowe futerko, mała głowa, krótki ogon; kiedy liczebność populacji jest tak duża, że nie wystarcza żywności, lemingi rozpoczynają masową migrację.

Lemmon - Jack, (John Uhler III) 1925-. Aktor amerykański; znany głównie z filmów komediowych, np. Pół żartem, pół serio (1959), Garsoniera (1960), ale równie znakomity w rolach dramatycznych: Chiński syndrom (1979), Zaginiony (1981

lemury - Lemuridae, przedstawiciele naczelnych, zamieszkujący Madagaskar i wyspy Komory; około 16 gatunków różnej wielkości; zwierzęta nadrzewne, niektóre gatunki żyją nocą; mają długi, puszysty ogon i żywią się owocami, owadami oraz małymi zwierzętami

Lenin - Władimir Ilicz, (właściwie W. Uljanow) 1870-1924. Rewolucjonista rosyjski; pierwszy przywódca ZSRR i teoretyk komunizmu; brał czynny udział w rewolucji 1905, lecz po jej upadku został zmuszony do opuszczenia Rosji i osiedlił się w Szwajcarii w 1914; powrócił do Rosji po rewolucji lutowej w 1917; przewodził rewolucji październikowej (1917), stanął na czele rządu radzieckiego, zakończył wojnę z Niemcami i zorganizował skuteczny opór przeciw powstaniom ,,białej'' Rosji i interwencji zagranicznej w latach 1918-20; zmiany, jakie wprowadził do doktryny marksistowskiej, aby dopasować ją do warunków panujących w Rosji, stworzyły marksizm-leninizm, podstawową ideologię komunistyczną

Lennon - John, 1940-1980. Brytyjski piosenkarz rockowy, autor tekstów i gitarzysta; od 1971 w USA; współzałożyciel i członek grupy The Beatles; zarówno przed rozwiązaniem grupy (1969), jak i w karierze solowej współpracował z żoną, Yoko Ono (1933-); przebój z 1969, Give Peace a Chance, stał się hymnem ruchu na rzecz pokoju; w swych solowych utworach często podejmował tematy religijne i polityczne, np. album Imagine (1971); zginął zastrzelony przez jednego ze swych wielbicieli

Leonardo - da Vinci,1452-1519. Włoski malarz, rzeźbiarz, architekt, inżynier i uczony; jedna z największych postaci renesansu; działał we Florencji, Mediolanie i od 1516 we Francji; jako inżynier i malarz nadworny księcia Mediolanu namalował fresk Ostatnia wieczerza (około 1495, S. Maria delle Grazie, Mediolan), a po powrocie do Florencji stworzył portret Mona Lisa (około 1503-06, Luwr, Paryż); jego notatki i rysunki dowodzą wielkiej dociekliwości umysłu; studia nad wieloma aspektami świata przyrody: od anatomii do aerodynamiki

Lermontow - Michaił, 1814-1841. Rosyjski poeta i powieściopisarz; przedstawiciel romantyzmu; w 1837 zesłany do czynnej służby wojskowej na Kaukazie za napisanie rewolucyjnego wiersza Śmierć poety, poświęconego tragedii Puszkina i krytykującego wartości dworskie; twórca pierwszej rosyjskiej powieści psychologicznej Bohater naszych czasów (1840); także poematy, wiersze i dramaty

Lesbos - wyspa grecka na Morzu Egejskim w pobliżu wybrzeża Turcji powierzchnia: 2154 km kw. stolica: Mytyleny gospodarka: główne produkty: oliwki, wino, ziarno ludność: 104620 (1981) historia: w starożytności osada eolska; ojczyzna poetów Alkajosa i Safony; odbita przez Turków Genui w 1462; przyłączona do Grecji w 1913

lewica - w polityce, partie socjalistyczne; nazwa powstała w 1789 podczas posiedzenia francuskiego Zgromadzenia Narodowego, kiedy szlachta siedziała na honorowych miejscach po prawej stronie marszałka, a przedstawiciele ludu po lewej; takie rozmieszczenie posłów stało się zwyczajem w parlamentach europejskich, w których działacze postępowi siedzeli po lewej stronie, a konserwatywni po prawej; mówi się także o prawicy, lewicy i centrum w odniesieniu do różnych ugupowań jednej partii

lewitacja - w okultyzmie, zjawisko polegające na unoszeniu się i zawisaniu w powietrzu ciał materialnych wbrew prawu ciążenia.

Liban - Republika Libańska (Al-Dżumhurijja al-Lubnanijja) powierzchnia: 10452 km kw. stolica: Bejrut miasta: Trypolis, Sajda warunki naturalne: wąska równina nadmorska, dolina Bekaa przecina z północy na południe łańcuch Gór Libańskich głowa państwa: Elias Hrawi od 1989 szef rządu: Rafik Al-Hariri od 1992 system polityczny: początki republiki demokratycznej gospodarka: eksport owoców, warzyw, produktów przemysłowych do krajów arabskich waluta: funt libański ludność: 3340 tysięcy (1990), w tym Libańczycy 82%, Palestyńczycy 9%, Ormianie 5%; roczny przyrost naturalny 0,1% język: arabski, francuski, ormiański, angielski religia: islam 57% (szyici 33%, sunnici 24%), chrześcijaństwo 40% (maronici i prawosławni), druzowie 3% dochód narodowy: 1,8 miliarda dolarów; 690 dolarów na osobę (1986)

Liberia - Republika Liberii (Republic of Liberia) powierzchnia: 111370 km kw. stolica: port Monrovia miasta: porty Buchanan, Greenville warunki naturalne: lesiste wyżyny; bagniste wybrzeże tropikalne z ujściami 6 rzek głowa państwa i rządu: David Kpomakpor od 1994 system polityczny: zaczątki republiki demokratycznej gospodarka: towary eksportowe: ruda żelaza, guma (największy producent na kontynencie afrykańskim), drewno, diamenty, kawa, kakao, olej palmowy waluta: dolar liberyjski ludność: 2644 tysiące (1990): tubylcy 95%; roczny przyrost naturalny 3% język: angielski (obowiązujący), ponad 20 języków z grupy nigeryjsko-kongijskiej religia: animizm 65%, islam 20%, chrześcijaństwo 15% dochód narodowy: 973 miliony dolarów; 410 dolarów na osobę (1987)

Libia - Libijska Arabska Republika Ludowo-Socjalistyczna (Al-Dżamahirijja al-Arabijja al-Libijja asz-Szaalijja al-Isztirakijja) powierzchnia: 1759540 km kw. stolica: Trypolis miasta: porty Benghazi, Misurata, Tobruk warunki naturalne: tereny płaskie lub faliste niziny z połaciami równinnymi i depresjami na południe od wybrzeża Morza Śródziemnego aż do bardzo suchego pustynnego obszaru śródlądowego gospodarka: towary eksportowe: ropa naftowa, gaz ziemny waluta: dinar libijski ludność: 4280 tysięcy (1990), w tym 500 tysięcy pracowników zagranicznych; roczny przyrost naturalny 3,1% język: arabski religia: islam sunnicki 97% dochód narodowy: 20 miliardów dolarów; 5410 dolarów na osobę (1988)

libido - wg psychologii Freuda, energia psychiczna lub siła życiowa, którą ma nawet niemowlę; libido przechodzi przez kilka stadiów, określonych przez Freuda jako: faza oralna, w której dziecko rozpoznaje wszystko za pomocą ust, faza analna, w której dziecko w pełni kontroluje własne ciało, oraz faza genitalna, kiedy instynkty seksualne znajdują upust w zewnętrznym okazywaniu miłości.

libretto - (wł. - mała książeczka), tekst opery lub innego wokalnego dzieła dramatycznego, albo scenariusz baletu.

Liechtenstein - Księstwo Liechtenstein (Fürstentum Liechtenstein) powierzchnia: 160 km kw. stolica: Vaduz miasta: Balzers, Schaan, Ruggell warunki naturalne: brak dostępu do morza, tereny przeważnie górzyste; obejmuje część doliny Renu na zachodzie głowa państwa: książę Hans Adam II od 1989 szef rządu: Mario Frick od 1993 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: towary eksportowe: części do komputerów, materiały do protetyki dentystycznej, urządzenia precyzyjne, żywność, znaczki pocztowe waluta: frank szwajcarski ludność: 30 tysięcy (1990), w tym 33% obcego pochodzenia; roczny przyrost naturalny 1,4% język: niemiecki (urzędowy); w użyciu także dialekt alamański religia: katolicka 87%, protestancka 8% dochód narodowy: 450 milionów dolarów (1986); 32 tysiące dol. na osobę

Liga Narodów - międzynarodowa organizacja utworzona po I wojnie światowej w celu pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych; założona w Genewie w 1920; składała się z reprezentacji państw całego świata; decyzja USA o nieprzystąpieniu do LN znacznie osłabiła organizację, która nie miała mocy wprowadzania w życie swych decyzji; rozwiązana w 1946

Lille - miasto w północno-wschodniej Francji, stolicy departamentu Nord-Pas-de-Calais; ludność 174 (1982); przemysł tekstylny, chemiczny, maszynowy; w 1982 został tu wprowadzony pierwszy w świecie w pełni zautomatyzowany system obsługi metra

Lima - stolica Peru; ludność 418 tysięcy (1988); przemysł tekstylny, chemiczny, szklarski, materiałów budowlanych; założony przez konkwistadora Pizarro w 1535, Lima została przebudowana po zniszczeniach dokonanych przez trzęsienie ziemi w 1746

limfocyty - rodzaj białych krwinek wytwarzanych przez szpik kostny oraz grasicę większość limfocytów występuje w limfie i we krwi oraz wokół zainfekowanych miejsc; limfocyty B współuczestniczą w wytwarzaniu antyciał; limfocyty T odgrywają dużą rolę w kształtowaniu układu odpornościowego

lingwistyka - (językoznastwo), nauka badająca język, jego początki (gramatyka historyczna), zmiany zachodzące w wymowie (fonetyka), pochodzenie słów (etymologia), rozwój znaczenia wyrazów (semantyka), stosunki zachodzące między zdaniami (składnia), a także kodyfikująca zasady budowy danego języka w zakresie tych działów (gramatyka).

Liszt - Ferenc, 1811-1886. Kompozytor węgierski, wirtuoz fortepianu; już w wieku 12 lat dawał koncerty; pełne ekspresji, romantyczne kompozycje, np. utwory na fortepian, jak Etiuda transcedentalna (1851), symfonie, koncerty fortepianowe, muzyka organowa; stworzył gat. poematu symfonicznego; odbywał liczne podróże po Europie; w Paryżu w wieku 14 lat skomponował operę Don Sanche.

litografia - technika rytownicza opracowana przez Aloysa Senefeldera, wykorzystująca zasadę, iż wody i tłuszczu nie można wymieszać; rysunek wykonuje się tłustą kredką na kamieniu, potem kamień polewa się wodą; nie wchłania on wody w miejscach pokrytych tuszem (substancją tłustą), który wywabia kredka woskowa, co pozwala na wykonanie odbitek rysunku; wykorzystywana w poligrafii, gdzie podstawową zasadę rozwinięto w skomplikowany proces

Litwa - Republika Litewska powierzchnia: 65200 km kw. stolica: Wilno miasta: Kowno, Kłajpeda, Szawle, Poniewież warunki naturalne: nizinna część środkowa, łagodne wzniesienia na zachodzie, wyżynna część południowa; 25% powierzchni porastają lasy; około 300 małych jezior, bagna, piaszczyste wybrzeże głowa państwa: Algirdas Brazauskas od 1993 szef rządu: Adolfas Slezevicius od 1993 system polityczny: początki demokracji gospodarka: eksport nabiału, bekonu, zboża, ziemniaków waluta: rubel litewski ludność: 3700 tysięcy (1990), w tym Litwini 80%, Rosjanie 9%, Polacy 7% język: litewski religia: głównie katolicyzm

Liverpool - miasto w północno-zachodniej Anglii, ośrodek administracyjny hrabstwa Merseyside; ludność 448300 (1991); w XIX i na początku XX wieku centrum przemysłu włókienniczego; główny port atlantycki Wielkiej Brytanii, z rozbudowanym nabrzeżem rzeki Mersey.

Lizbona - stolica Portugalii, położona w południowo-zachodniej części kraju u ujścia Tagu; ludność 808 tysięcy (1984); przemysł włókienniczy, chemiczny, metalurgiczny, ceramiczny, okrętowy, przetwórstwo rybne; stolica od 1260; okres największego rozkwitu przypada na XVI wiek; w 1755 trzęsienie ziemi spowodowało śmierć 60 tysięcy ludzi i zniszczyło znaczną część miasta.

lobotomia - w medycynie, usunięcie płata mózgowego; nazwa najczęściej oznacza lobotomię czołową (leukotomię) - operację polegającą na odłączeniu płatów czołowych od reszty mózgu przez wycięcie istoty białej spajającej całość; może zmniejszyć dolegliwości pacjentów cierpiących na poważne depresje, stany lękowe, przewlekłe zaburzenia psychiczne; obecnie rzadko wykonywana, tylko w przypadku pacjentów, którym nie pomagają inne formy leczenia; lobotomia jest działaniem nieodwracalnym, nie można przewidzieć stopnia zmiany osobowości pacjenta.

lodowiec - masa lodu, powstająca w górach na polach śnieżnych powyżej linii wiecznego śniegu, który przesuwa się powoli w dół i nieustannie jest uzupełniany; krajobraz powstały w wyniku erozyjnej działalności lodowca ma charakterystyczne doliny polodowcowe, doliny górskie, granie; na nizinach osadzanie się moren (materiału skalnego przyniesionego kiedyś przez lodowiec) również powoduje powstawanie charakterystycznych elementów krajobrazowych.

London - Jack, (John Griffith) 1876-1916. Pisarz amerykański; autor opowiadań i powieści przygodowych oraz społecznych: Zew krwi (1903), Wilk morski (1904), Biały Kieł (1906), Martin Eden (1909); do 1906 stał się najpopularniejszym pisarzem USA, jego utwory przetłumaczono na 68 języków

Londyn - stolica Anglii i Wielkiej Brytanii, nad Tamizą; powierzchnia 1580 km kw.; ludność 6378600 (1991), cała aglomeracja liczy około 9 milionów mieszkańców; City of London jest centrum finansowym i handlowym Wielkiej Brytanii; Wielki Londyn od 1965 obejmuje City oraz 32 dzielnice; wiele atrakcji turystycznych, np. Tower, katedra św. Pawła, pałac Buckingham, opactwo Westminster; miasto powstało z rzymskiej osady Londinium, założone wkrótce po inwazji Rzymian w 43 n.e.; do XI wieku Londyn stał się głównym miastem Anglii; w XIX wieku był największym miastem świata pod względem liczby mieszkańców; port poza obszarem metropolii; ważny ośrodek kulturalny i naukowy (m.in. British Museum, National Gallery, Tate Gallery, University of London); na czele rady miejskiej stoi lord major, wybierany co roku

Long Island - wyspa między Manhattanem a południowo-wschodnim wybrzeżem stanu Connecticut w USA, oddzielona od kontynentu zatoką Long Island Sound i cieśniną East River; długość 193 km, szerokość 48 km; powierzchnia 3627 km kw.; ludność 6818480 (1984)

Lorelei - w mitologii germańskiej, nimfa rzeczna mieszkająca w Renie; wabi żeglarzy, aby przybili do skał, na których ona siedzi rozczesując włosy; pojawia się w kilku wierszach, m.in. w balladzie Powrót Heinego; także nazwa skały na południe od Koblencji

Loren - Sofia, (właściwie Sofia Scicolone) 1934-. Włoska aktorka filmowa; jej wyzywająco zmysłowy urok wylansował producent Carlo Ponti (zarazem mąż aktorki); ważniejsze filmy: Klucz (1958), Matka i córka (1960), Małżeństwo po włosku (1964), Hrabina z Hongkongu (1965), Szczególny dzień (1977

Los Angeles - miasto i port w południowo-zachodniej Kalifornii w USA; ludność 3485400 (1990), aglomeracji L.A.-Long Beach 14531530; przemysł lotniczy, elektroniczny, samochodowy, chemiczny, odzieżowy, poligraficzny i spożywczy

Lotaryngia - kraina historyczna na zachód od Renu, między górami Jura a Morzem Północnym; przy podziale królestwa Karolingów Lotar I otrzymał północne ziemie Lotaryngii; nazwa krainy wywodzi się od imienia syna Lotara I, Lotara II; obecnie część francuskiego regionu Alzacji-Lotaryngii

Lourdes - miasto w południowo-zachodniej Francji; ludność 18 tysięcy (1982); grota św. Bernadetty uzyskała rozgłos jako miejsce cudownych uzdrowień

LSD - (dietyloamid kwasu lizergowego), halucynogenny narkotyk; bezbarwny, bez zapachu, łatwo syntetyzowany; zasadniczo nie powoduje uzależnienia narkotycznego i jest nietoksyczny, ale trudno przewidzieć skutki jego działania; w większości państw stosowanie LSD jest wzbronione.

Luanda - stolica Angoli; ludność 1200 tysięcy (1988); port przeładunkowy bawełny, cukru, tytoniu, drewna, papieru i ropy naftowej; powstała w 1575 siedziba zarządu koloniami portugalskimi, ośrodek handlu niewolnikami

Lublin - miasto wojewódzkie nad Bystrzycą i jej dopływami; prawa miejskie w 1317; obecnie ważny ośrodek przemysłowy (przemysł maszynowy, spożywczy, odzieżowy), także kulturalno-naukowy (m.in. Katolicki Uniwersytet Lubelski, Uniwersytet im. M. Curie-Skłodowskiej, Akademia Medyczna); liczne zabytki, m.in. zamek królewski (XIV wiek, rozbudowany w XVII-XIX wieku), zabytki Starego Miasta, klasztory (XVI-XVIII wiek); w południowo-wschodniej części miasta obóz koncentracyjny Majdanek;

Luizjana - stan w USA powierzchnia: 135900 km kw. stolica: Baton Rouge miasta: Nowy Orlean, Shreveport, Lafayette, Lake Charles gospodarka: wydobycie siarki, ropy naftowej i gazu ziemnego; produkcja ryżu, bawełny, cukru, żywności konserwowej, drewna i papieru; połów ryb i skorupiaków ludność: 4219970 (1990), w tym Cajuni (potomkowie XVIII-wiecznych uchodźców religijnych z Kanady), mówiący dialektem języka francuskiego słynni mieszkańcy: Louis Armstrong, P.G.T. Beauregart, Huey Long

Luksemburg - stolica Luksemburga; ludność 76 tysięcy (1985); znajdują się tu m.in. XVI-wieczny pałac książęcy, fortyfikacja z XVII wieku, Pałac Sprawiedliwości (XVI wiek); siedziba Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości oraz sekretariatu Parlamentu Europejskiego, którego sesje odbywają się jednak w Strasburgu we Francji; przemysł chemiczny, hutniczy, tekstylny i spożywczy. ? Luksemburg *** Wielkie Księstwo Luksemburga (Grand-Ducheé de Luxembourg) powierzchnia: 2586 km kw. stolica: Luksemburg miasta: Esch-sur-Alzette, Differdange warunki naturalne: nad rzeką Mozelą, lasy na stokach Ardenów głowa państwa: wielki książę Jean od 1964 szef rządu: Jacques Santer od 1984 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport środków farmaceutycznych, materiałów syntetycznych, stali waluta: frank luksemburski ludność: 369 tysięcy (1990) język: francuski (oficjalny), niemiecki, lokalny letzeburgesch religia: katolicyzm 97%

lumbago - ból w okolicy lędźwiowej (postrzał), związany ze złą postawą lub zbyt dużym przeciążeniem; jeśli występuje wraz z rwą kulszową, może być spowodowany uciskiem na nerwy kręgosłupa przez przemieszczające się kręgi; kuracja polega na odpoczynku i stosowaniu ciepłych okładów; leczenie operacyjne należy do rzadkości

lustrzanka - aparat, w którym zastosowano zwierciadło oraz pryzmat, które odbijają promienie światła przechodzące przez soczewkę do wizjera, ukazując fotografującemu dokładny obraz do sfotografowania; kiedy spust migawki zostaje wciśnięty, zwierciadło zostaje osunięte, a wiązka światła pada na kliszę fotograficzną; w zwykłych aparatach stosuje się jedną soczewkę; w aparatach o dwóch soczewkach jedna przeznaczona jest dla wizji, a druga do odsłonięcia kliszy

Luter - Marcin, 1483-1546. Niemiecki reformator religijny, twórca protestantyzmu; będąc profesorem uniwersytetu w Wittenberdze krytykował m.in. handel odpustami przez duchownych katolickich; swój sprzeciw wyraził w 95 tezach, przytwierdzonych następnie do drzwi kościoła w 1517; został za to potępiony przez papieża; w 1521 Karol V wezwał Lutra na spotkanie dygnitarzy cesarstwa rzymsko-niemieckiego, na którym ten odmówił wycofania swoich tez; początkowo domagał się reform, lecz jego protest doprowadził do schizmy i utworzenia nowego kościoła protestanckiego

Lutosławski - Witold, 1913-1994. Wybitny kompozytor polski o międzynarodowej sławie, początkowo nawiązujący w swojej twórczości do neoklasycyzmu i folkloru, a następnie wyzyskujący nowatorski aleatoryzm; autor utworów symfonicznych, kameralnych, wokalno-instrumentalnych, m.in. Msza żałobna (1958), II Symfonia (1967), Koncert na wiolonczelę i orkiestrę (1970

Luwr - francuska galeria sztuki; były pałac królewski w Paryżu, przekształcony na galerię w 1793; znajduje się tam m.in. rzeźba Wenus z Milo oraz Mona Lisa Leonarda da Vinci.

Łomża - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Narwią; prawa miejskie przed 1428; obecnie ośrodek przemysłowy, m.in. przemysł bawełniany, browarniczy, meblarski; zabytki: późnogotycki kościół parafialny, obecnie katedra (I połowa XVI wieku, przebudowany w XVII), późnobarokowy klasztor kapucynów (XVIII-XIX); ludność 62300 (1993

Łotwa - Republika Łotewska powierzchnia: 63700 km kw. stolica: Ryga miasta: Daugava, Lipawa, Júrmala, Jełgava, Windawa warunki naturalne: niziny pokryte lasami (najwyżej położony punkt 312 m), bagna, jeziora; 472 km linii brzegowej, klimat łagodny głowa państwa: Guntis Ulmanis od 1993 szef rządu: Maris Gailis od 1994 system polityczny: początki demokracji gospodarka: przemysł elektroniczny, transportowy, poligraficzny, produkcja drewna, przetwórstwo mięsa i nabiału waluta: rubel łotewski ludność: 2700 tysięcy (1990), w tym Łotysze 52%, Rosjanie 34%, Białorusini 5%, Ukraińcy 3% język: łotewski religia: głównie luteranie, mniejszość katolicka

Łódź - miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, 120 km na południowy-zachód od Warszawy; prawa miejskie w 1423; drugie po Warszawie pod względem liczby ludności miasto w Polsce; największy w kraju ośrodek przemysłu włókienniczego; także przemysł maszynowy, odzieżowy, elektrotechniczny i inne; ośrodek naukowy i kulturalny (m.in. Państwowa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera, tzw. łódzka filmówka); zabytki, m.in. barokowy klasztor i kościół franciszkanów (XVIII wiek), neoklasycyst. ratusz i tkalnia Geyera (I połowa XIX wieku); ludność 833 700 (1993); ośrodek przemysłu włókienniczego, maszynowego i chemicznego

Łukasiewicz - Ignacy, 1822-1882. Aptekarz, twórca polskiego przemysłu naftowego; w 1852 w wyniku destylacji ropy naftowej wydzielił naftę, a rok później skonstruował lampę naftową; w 1854 założył pierwszą w Polsce kopalnię ropy naftowej, a w 1856 pierwszą destylarnię tego produktu

łuszczyca - chroniczna choroba skóry, charakteryzująca się występowaniem zaczerwienionych, łuszczących się plam, głównie na plecach, ramionach, głowie lub nogach; w leczeniu stosuje się preparaty dziegciowe, kremy steroidowe, naświetlanie ultrafioletowe; czasami znika samoczynnie; łuszczycy towarzyszy niekiedy artretyzm (zapalenie stawów)

Macedonia - (serbsko-chorwacka Makedonija), federacyjna republika Jugosławii powierzchnia: 25,7 tysięcy km kw. stolica: Skopie warunki naturalne: powierzchnia górzysta, główna rzeka Wardar ludność: 2040 tysięcy (1991), w tym 63% Macedończycy, 19% Albańczycy, 4% Turcy język: macedoński, w piśmie cyrylica religia: chrześcijański ortodoksyjny kościół macedoński

Machiavelli - Niccolo, 1469-1527. Włoski polityk i pisarz, którego nazwisko stało się synonimem sprytu, przebiegłości i cynizmu w polityce; w swoim dziele Książę (1513) oraz Discorsi (1531) przedstawił, w jaki sposób władcy powinni kierować swym krajem; zalecał stosowanie podstępu, przemocy i obłudy, usprawiedliwiając amoralne manipulowanie ludźmi dla własnych korzyści

Madagaskar - Demokratyczna Republika Madaskaru (Repoblika Demokratika n'i Madagaskar) powierzchnia: 587041 km kw. stolica: Antananarywa miasta: główne porty morskie Tömasina, Fianarantsoa, Antsiranana, Toliary warunki naturalne: teren wyżynno-górzysty, nizinne wybrzeża o tropikalnym klimacie, na południu obszary wypalone środowisko naturalne: zgodnie z danymi ONZ z 1990, 93% obszarów zalesionych zostało zniszczonych; wyginęło około 100000 gatunków flory i fauny głowa państwa: Albert Zafy od 1993 szef rządu: Francisque Ravony od 1993 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport kawy, goździków, wanilii, cukru, krewetek, chromitu waluta: frank malgaski ludność: 11802 tysiące (1990), w większości pochodzenia malajsko-indonezyjskiego; roczny przyrost naturalny 3,2% język: malajski (urzędowy), francuski, angielski religia: animiści 50%, chrześcijanie 40%, muzułmanie 10%

Madonna - (właściwie Madonna Louise Veronica Ciccone) 1958-. Amerykańska piosenkarka muzyki pop i aktorka, o ekstrawaganckim image'u; jej pierwszym hitem była piosenka Like a Virgin z 1984; inne przeboje to Material Girl (1985), Like a Prayer (1989); role w filmach: Rozpaczliwie szukam Susan (1985), Dick Tracy (1990), W łóżku z Madonną (1991) i Ich własna liga (1992); jej książka Sex, kolekcja fotografii erotycznych przeplatana krótkimi notami biograficznymi w formie opowiadań, została opublikowana w 1992 wraz z wydaniem albumu Erotica.

Madras - miasto w Indiach, ważny port przeładunkowy (jedwab, cement, środki chemiczne, żelazo, stal); stolica stanu Tamilnad nad Zatoką Bengalską; ludność 4277 tysięcy (1981); liczne zabytki, m.in. fort Świętego Jerzego z 1639 wraz z kościołem Marii Panny jako pozostałość po Kampanii Wschodnioindyjskiej; opanowany przez Francuzów w 1746-48; ostrzelany przez niemiecki statek Emden w 1914 (jedyne miejsce w Indiach, na które przypuszczono atak w czasie I wojny

Madryt - stolica Hiszpanii (od 1561), ośrodek administracyjny prowincji Madryt; ludność 2984,6 tysiąca (1991); ważny ośrodek przemysłowy: przemysł skórzany, chemiczny, meblowy, tytoniowy, papierniczy; leży na płaskowyżu w centrum kraju na wysokości 655 m, jest najwyżej położoną stolicą w Europie; prowincja Madryt liczy 8000 km kw. powierzchni i 4855 tysięcy mieszkańców; początkowo Madryt był cytadelą mauretańską zdobytą przez chrześcijan w 1083, a następnie ważnym miastem za czasów Karola V i Filipa II

mag - kapłan w starożytnej Persji, zwłaszcza babiloński i chaldejski, zajmujący się astrologią; termin użyty w Nowym Testamencie na określenie mędrców ze Wschodu, Trzech Króli: Kacpra, Melchiora i Baltazara, którzy przybyli do Betlejem, by powitać nowo narodzonego Jezusa i złożyć mu w darze złoto, kadzidło i mirrę

Magdeburg - miasto przemysłowe w Niemczech (przemysł samochodowy, papierniczy, tekstylny i maszynowy); stolica Saksonii-Anhalt nad rzeką Łabą; ludność 290 tysięcy (1990); do zjednoczenia w 1990 stolica Saksonii; w 1938 miasto połączono kanałem z rzeką Ruhrą i Renem

Maginota Linia - francuski system fortyfikacji wzdłuż granicy niemieckiej, od Szwajcarii do Luksemburga, zbudowany w 1929-36 pod kierunkiem ministra wojny André Maginota; składa się z fortów połączonych przejściami podziemnymi, ochranianych obroną przeciwczołgową; w 1940 wojska niemieckie obeszły lewe skrzydło przez Belgię i zaatakowały od tyłu

Magnificat - w Nowym Testamencie, pieśń pochwalna śpiewana po zwiastowaniu przez Marię Pannę w domu kuzynki Elżbiety i jej męża Zachariasza; włączona do liturgii niektórych kościołów chrześcijańskich