Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Majorka - (hiszp. Mallorca), największa z wysp w archipelagu Balearów (zachodnia część Morza Śródziemnego) należących do Hiszpanii powierzchnia: 3640 km kw. miasto: Palma de Mallorca (także port) gospodarka: uprawa oliwek, winorośli, owoców cytrusowych, wyrób wina i brandy; hodowla owiec; ważny region turystyczny ludność: 561215 (1981) historia: w 797 zajęta przez Arabów, od 1276 samodzielne królestwo Majorki, włączona do Aragonii w 1343

Majowie - cywilizacja Indian amerykańskich wywodzących się z półwyspu Jukatan w Ameryce Środkowej około 2600 p.n.e.; później osiedlili się w Meksyku, Gwatemali i Belize; po wspaniałym rozkwicie cywilizacji (325-925 n.e.) nastąpił upadek; obecnie Majowie są wyznania rzymskokatolickiego, mieszkają na Jukatanie, w Gwatemali, Belize i w zachodnim Hondurasie; wielu używa języka Majów należącego do rodziny totonac-maja, jak również hiszpańskiego

Makbet - (Mackbeth) zm. 1057. Król Szkocji od 1040; syn Findlaecha, dziedzicznego króla Morayu; wódz wojsk Duncana I, króla Szkocji, którego zabił w bitwie w 1040, a następnie zawładnął tronem; pomyślnie sprawował rządy aż do momentu, gdy zginął z rąk syna Duncana, Malcolma III, w bitwie pod Lumphanan

makrama - sposób wiązania, skręcania i nawijania sztywnych nici o specjalnym splocie i gładkiej powierzchni, sznureczków lub wąskich pasków skóry w celu otrzymania wyrobu trwałego; także do dekoracji wnętrz; nazwa pochodzi od arabskiego słowa oznaczającego dekororacyjną frędzlę

makrofagi - rodzaj białych ciałek krwi lub leukocytów występujących u wszystkich kręgowców, specjalizujących się w niszczeniu bakterii i innych mikroorganizmów w miejscu zranienia; podobnie fagocyty pochłaniają ciała obce, są jednak większe i dłużej żyją; znajdują się w całym organizmie, głównie w limfie i tkance łącznej oraz w płucach, gdzie pochłaniają kurz i wszelkie zanieczyszczenia

Malaga - miasto w Andaluzji w Hiszpanii, ośrodek administracyjny prowincji Malaga nad Morzem Śródziemnym; port handlowy i ośrodek turystyczny; ludność 524800 (1991); przemysł stoczniowy, piwowarski, spożywczy (cukier, oliwa z oliwek); miasto założone przez Fenicjan, od 711 pod panowaniem Arabów, od XIII wieku stolica państwa arabskiego; w 1487 zdobyta przez monarchów hiszpańskich Ferdynanda Katolickiego i jego żonę Izabellę Katolicką

malaria - (zimnica, gorączka błotna), zakaźna choroba pasożytnicza rozpowszechniona w krajach tropikalnych; przenosicielami malarii są komary; choroba objawia się gorączką narastającą okresowo, dreszczami i pogłębiającym się uczuciem przygnębienia; kiedy samica komara z rodzaju Anopheles ukłuje człowieka zarażonego malarią, wraz z krwią pobiera zarodźce, Plasmodium (rodzaj pasożytniczych pierwotniaków), które dojrzewają w organizmie komara, a przy ponownym ukłuciu człowieka przedostają się do jego ciała; na malarię choruje rocznie około 200 milionów ludzi

Malawi - Republika Malawi powierzchnia: 118000 km kw. stolica: Lilongwe miasta: Blantyre (największe z miast; ośrodek handlowy), Mzuzu, Zomba warunki naturalne: płaskowyż, krajobraz górzysty na zachód od jeziora Malawi (Niasa), sawanny i lasy zwrotnikowe głowa państwa i rządu: Bakiki Muluzi od 1994 system polityczny: jednopartyjna republika partia rządząca: Partia Kongresu Malawi (MCP), prawicowa gospodarka: eksport herbaty, tytoniu, bawełny, orzeszków ziemnych, cukru waluta: kwacha malawi ludność: 9080000 (1990), w tym prawie milion uchodźców z Mozambiku; roczny przyrost naturalny 3,3% język: angielski, njandża (urzędowe) religia: chrześcijaństwo 75%, islam 20% dochód narodowy: 1,2 miliarda dolarów (1987); 160 dolarów na osobę (1988)

Malediwy - Republika Malediwska (Divehi Jumhuriya) powierzchnia: 298 km kw. stolica: Male miasta: Seenu warunki naturalne: Malediwy obejmują 1196 wysp koralowych w 12 atolach, w większości płaskich, o powierzchni nie większej niż 13 km kw., wysokości 1,8 m n.p.m.; 203 wyspy są zamieszkane środowisko naturalne: groźba podniesienia się poziomu morza zwiększyła się w ostatnich latach, o czym świadczy częstotliwość powodzi głowa państwa i rządu: Maumoon Abdul Gayoom od 1978

Malezja - powierzchnia: 329759 km kw. stolica: Kuala Lumpur miasta: Johor Baharu, Ipoh, Penang (Georgetown) w Malezji Zachodniej i Kuczing, Kota Kinabalu w Malezji Wschodniej warunki naturalne: Malezja Zachodnia obejmuje 9 stanów położonych na Półwyspie Malajskim (Johor, Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan, Pahang, Perak, Perlis, Selangor, Terengganu), a także stany Malakka i Penang; Malezja Wschodnia - Sabah i Sarawak; 75% powierzchni stanowią tropikalne dżungle, w części środkowej - góry, na wschodzie - bagna głowa państwa: król Yang di-Pertuan Besar od 1994 szef rządu: Datuk Seri Mahathir bin Mohammad od 1981 system polityczny: liberalna demokracja gospodarka: eksport ananasów, oleju palmowego, kauczuku, drewna, ropy naftowej (Sarawak), boksytów waluta: ringgit (dolar malezyjski) ludność: 17053000 (1990), w tym Malajowie 47%, Chińczycy 32%, Indusi 8%, inni 13%; roczny przyrost naturalny 2% język: malajski (urzędowy), angielski, chiński, hindi i dialekty lokalne religia islam (państwowa), buddyzm, hinduizm, wierzenia lokalne dochód narodowy: 34,3 miliarda dolarów; 1870 dolarów na osobę (1988)

Mali - Republika Mali (République du Mali) powierzchnia: 1240142 km kw. stolica: Bamako miasta: Mopti, Kayes, SeMgou, Timbuktu warunki naturalne: państwo w zachodniej Afryce, którego centralną część zajmuje kotlina środkowego Nigru, południową sawanny, północno-wschodnią płaskowyż, północna część Mali leży w obrębie Sahary, część południowo-zachodnią nawadniają rzeki Senegal i jej dopływy

Malta - Republika Malty (Republika ta'Malta) powierzchnia: 320 km kw. stolica: La Valletta (port) miasta: Rabat, Marsaxlokk (port) warunki naturalne: obejmuje wyspy Malta oraz Gozo (Ghawdex) - 67 km kw. oraz Comino (Kemmuna) - 2,5 km kw. Głowa państwa: Ugo Mifsud Bonnici od 1994 szef rządu: Edward Fenech Adami od 1987 system polityczny: liberalna demokracja gospodarka: eksport warzyw, tekstyliów, ręcznie robionych koronek, sprzętu elektronicznego waluta: lir maltański ludność: 373000 (1990); roczny przyrost naturalny 0,7% język: maltański i angielski religia: katolicyzm 98% dochód narodowy: 1,6 miliarda dolarów; 4750 dolarów na osobę (1988)

mammografia - badanie piersi promieniami Roentgena mające na celu wykrycie nowotworu we wczesnym, bezobjawowym stadium jego rozwoju

Mandela Nelson - (Rolihlahla) 1918-. Polityk RPA, prawnik, przewodniczący Narodowego Kongresu Afrykańskiego (ANC); jako założyciel ANC, organizacji później rozwiązanej, został uwięziony w 1964; stał się symbolem światowego ruchu walki z apartheidem; w II 1990 został uwolniony; ANC przywrócono prawa; Mandela podjął się dialogu z rządem w sprawie przyszłego kształtu państwa bez segregacji rasowej

Mandżuria - europejska nazwa północno-wschodniej części Chin, obejmującej prowincje Hejlungciang, Cilin i Liaoning, zjednoczonej z Chinami przez dynastię mandżurską w 1644; po upadku cesarstwa Chin o kontrolę nad tym terytorium ubiegały się Japonia i Rosja;

Manet - Edouard, 1832-1883. Malarz francuski tworzący w Paryżu; odrzucając tradycję akademicką, stworzył własny styl malarski cechujący się syntezą formy i przejrzystością; obrazy o tematyce współczesnej, np. Bar w Folies-BergeOre (1882, Courtauld Art Gallery, Londyn

Manhattan - wyspa o długości 20 km i szerokości 4 km leżąca pomiędzy rzeką Hudson i East; dzielnica Nowego Jorku w USA; centrum biznesu (słynna giełda przy Wall Street) oraz kultury (teatry na Broadwayu

Manila - stolica Filipin i główny port morski kraju na wyspie Luzon; także główny ośrodek przemysłowy (przemysł włókienniczy, tytoniowy, chemiczny i stoczniowy); ludność 1598900 (1990), na obszarze metropolii łącznie z Quezon City 5926 tysięc

Mann Thomas - 1875-1955. Prozaik niemiecki, krytyk literacki; zajmował go problem relacji artysta-społeczeństwo; światowy rozgłos zdobył powieścią Buddenbrookowie (1901), a następnie Czarodziejską górą (1924), które przyniosły mu Nagrodę Nobla (1929); wśród jego bogatego dorobku na uwagę zasługują opowiadania, m.in. Śmierć w Wenecji (1913

mantra - w hinduizmie i buddyzmie, werset modlitewny, słowo stale powtarzane, które ma pomóc w koncentracji i wykształcić siłę duchową, np. sylaba Om reprezentująca imiona Brahmy, Wisznu i Siwy; uczniowie mogą otrzymać od swego guru odrębne mantry

maoizm - forma komunizmu oparta na koncepcjach chińskiego przywódcy komunistycznego Mao Ce-tunga; jest odmianą <$marksizmu$$7443$> zaadaptowaną na grunt chiński; w procesie budowy socjalizmu przypisuje o wiele większą rolę rolnictwu, ponieważ uważa, że dzięki niemu możliwe jest przeskoczenie stadium rozwoju kapitalistycznego (o którym pisał Marks.

Mariany - archipelag na północno-zachodnim Pacyfiku, na wschód od Filipin; podzielony politycznie na Guam (nie wcielone terytorium USA) i Wspólnotę Marianów Północnych (16 samorządnych górzystych wysp, stowarzyszonych z USA, 560 km na północ od Guam) powierzchnia: 480 km kw. stolica: Garapan na wyspie Saipan gospodarka: główne produkty: cukier, kokosy, kawa waluta: dolar amerykański ludność: 21000 (1988), głównie Mikronezyjczycy język: chamorro 55%, angielski

Markizy - grupa wysp w Polinezji Francuskiej, leżąca na północ od archipelagu Tuamotu; powierzchnia 1270 km kw.; ludność 7500 (1988); główny ośrodek administracyjny - Atuona na wyspie Hiva Oa;

Marks Karol - (właściwie Karl Heinrich Marx) 1818-1883. Niemiecki filozof, ekonomista i teoretyk socjalizmu, twórca materializmu dialektycznego i historycznego marksizm; autor Kapitału (1867-95), stanowiącego podstawę marksistowskiej ekonomii; przedstawione tezy dotyczące walki klasowej, historii i znaczenia czynników ekonomicznych w polityce miały ogromny wpływ na późniejszych myślicieli i polityków

Marley - Bob, (właściwie Robert Nesta) 1945-1981. Jamajski piosenkarz reggae, rastafarianin; jego piosenki, wśród nich wiele aktualnych politycznie, rozpowszechniły reggae na całym świecie w latach 70.; jednym z największych przebojów Boba Marleya. jest No Woman No Cry; albumy to m.in. Natty Dread (1975) i Exodus (1977

marlin - Makaira, ryba morska z rodziny żaglicowatych, Istiophoridae, rząd Perciformes; długość do 5 m, górna szczęka wydłużona w charakterystyczny zaokrąglony szpic, wysoko sterczące płetwy grzbietowe; do tej rodziny należą m.in. Istiophorus platypterus, najszybsze z ryb na krótkich dystansach, osiągające prędkość 100 km/h, i marlin niebieski, M. nigricans, ryba ceniona w wędkarstwie

Maroko - Królestwo Maroka (Al-Mamlaka al-Maghribijja) powierzchnia: 458730 km kw. (wraz z Saharą Zachodnią) stolica: Rabat miasta: Marrakesz, Fez, Meknes; porty: Casablanca, Tanger, Agadir warunki naturalne: łańcuchy górskie ciągnące się z północnego wschodu na południowy zachód; żyzne równiny przybrzeżne na zachodzie głowa państwa: król Hasan II od 1961 szef rządu: Abd Al-Latif Filali od 1994 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport daktyli, fig, korka, miękkiego drewna do wyrobu papieru, przetworów rybnych, fosfatów waluta: dirham ludność: 26249000 (1990); roczny przyrost naturalny 2,5% język: arabski (urzędowy) 75%, berberyjski 25%, francuski, hiszpański religia: islam (sunnici) 99% dochód narodowy: 18,7 miliarda dolarów; 750 dolarów na osobę (1988)

Marrakesz - historyczne miasto w zachodnim Maroku u podnóża gór Atlas, około 210 km na południe od Casablanki; ludność 549000 (1982); ośrodek turystyczny z rozwiniętym przemysłem tekstylnym, skórzanym i przetwórstwem żywności; założony w 1062; do 1269 stolica Maroka; liczne zabytki, m.in. średniowieczne meczety i mury miejskie

marskość - przewlekłe stany chorobowe, najczęściej wątroby; marskość charakteryzuje się nadmiernym przyrostem tkanki łącznej, powodującym powstawanie bolesnej opuchlizny; marskość wątroby spowodowana może być infekcją wirusową, alkoholizmem, zażywaniem narkotyków, niedożywieniem; rozpoznana wcześnie może być powstrzymana poprzez leczenie przyczyn choroby; nie leczona prowadzi do żółtaczki, obrzęku, wymiotów krwią, śpiączki i śmierci

Marsylia - główny port morski Francji, ośrodek administracyjny departamentu Bouches-du-Rhône nad Morzem Śródziemnym; centrum przemysłowe (przemysł chemiczny, petrochemiczny, metalurgiczny, stoczniowy, przetwórstwo żywności); ludność 1111000 (1982

Marsylianka - (La Marseillaise) francuski hymn narodowy; w 1792 napisana jako pieśń rewolucyjna przez oficera Claude'a Josepha Rouget de Lisle (1760-1836

Martwe, Morze - wielkie bezodpływowe jezioro leżące częściowo w Izraelu, częściowo zaś w Jordanii, w depresji 394 m p.p.m., (najniższy punkt na Ziemi), powierzchnia 1020 km kw.; ogromne zasolenie

Martynika - francuska wyspa w Ameryce Środkowej (Małe Antyle) powierzchnia: 1079 km kw. stolica: Fort-de-France gospodarka: produkcja cukru, kakao, rumu, przetwórstwo ananasów, uprawa bananów, drzew cytrusowych ludność: 327000 (1984) historia: w 1493 do Martyniki dopłynęli Hiszpanie; od 1635 kolonia francuska; od 1946 departament zamorski Francji

Masajowie - lud wschodnioafrykański zamieszkujący pogranicze Tanzanii i Kenii; około 250 tysięcy; początkowo wojownicy, prowadzą koczowniczy tryb życia; zajmują się głównie pasterstwem (hodują zebu); władze kenijskie dążą do współpracy z nimi w zakresie ochrony dzikich zwierząt; posługują się językiem nilockim

maskonur - Fratercula arctica, ptak morski z rodziny alk, Alcidae, występujący w północnej części Oceanu Spokojnego i Atlantyckiego; długość około 35 cm; upierzenie czarne, spodem białe, nogi czerwone z błonami pławnymi; duży trójkątny dziób, barwny w okresie godowym (czerwono-niebiesko-żółty); krótkie skrzydła; wspaniały pływak; gnieździ się koloniami w norach; składa pojedyncze jaja

masochizm - zboczenie polegające na doznawaniu satysfakcji seksualnej pod wpływem bólu, poniżenia lub kary w celu zniwelowania poczucia winy lub z powodu destruktywnych pragnień; termin wywodzi się od Leopolda von Sacher Masocha

Massachusetts - stan w południowo-wschodniej części USA powierzchnia: 21500 km kw. stolica: Boston miasta: Worcester, Springfield, New Bedford, Brockton, Cambridge ludność: 6016400 (1990) gospodarka: produkcja sprzętu elektronicznego, łącznościowego i optycznego, instrumentów precyzyjnych, rybołówstwo, zbiór żurawiny (błotnej), wyroby mleczarskie

Mastroianni - Marcello, Włoski aktor filmowy, najbardziej znany z ról nieszczęśliwych romantycznych kochanków w takich filmach jak M. Antonioniego Noc (1961); grał w kilku filmach z Sofią Loren, m.in. Szczególny dzień (1977), role w filmach F. Felliniego: Słodkie życie (1960), Osiem i pół (1963), Rzym (1971) oraz Ginger i Fred (1986

Matisse - Henri, 1869-1954. Francuski malarz, rzeźbiarz, grafik i projektant; jeden z najoryginalniejszych twórców sztuki początku XX wieku; jego dzieła odznaczają się czystym kolorytem, ekspresją, prostotą rysunku i kompozycji; malował odaliski, kąpiących się i tancerzy; późniejsze dzieła są abstrakcyjne, np. kolaże, montowane z kolorowych wycinków; punktem kulminacyjnym twórczości Matisse'a była dekoracja kaplicy dla klasztoru dominikańskiego w Vence koło Nicei (1948-51

Matka Teresa - (właściwie Agnes Bojaxhiu) . Zakonnica rzymskokatolicka, urodzona w Skopie; mając lat 18 wstąpiła do zakonu w Kalkucie i została nauczycielką; w 1948 uzyskała obywatelstwo Indii i założyłą zakon Misjonarek Miłości z siedzibą w Kalkucie, którego zadaniem jest niesienie pomocy porzuconym dzieciom i umierającym; laureatka pokojowej Nagrody Nobla w 1979.

Mauretania - Mauretańska Republika Islamska (République Islamique de Mauritanie) powierzchnia: 1 030 700 km kw. stolica: Nuakszott miasta: port Nuadhibu, Kaédi, Zouérate warunki naturalne: dolina rzeki Senegal na południu, pozostała część wyżynna i sucha, na północy pustynna głowa państwa: Maawija Uld Said Ahmed Taya od 1984 szef rządu: Mohamed Uld Bubakar 0d 1992 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: ruda żelaza, ryby, gips waluta: ougiya

Mauritius - Republika Mauritius powierzchnia: 1865 km kw.; wyspa Rodrigues stanowi część Mauritiusa, a także kilka małych wysp, tzw. dependencji stolica: Port Louis miasta: Beau Bassin-Rose Hill, Curepipe, Quatre Bornes warunki naturalne: górzysta wyspa wulkaniczna otoczona rafami koralowymi głowa państwa: Cassam Uteem od 1992 szef rządu: Aneerood Jugnauth od 1982 system polityczny: liberalna republika demokratyczna gospodarka: eksport cukru, wyrobów rękodzielniczych, herbaty waluta: rupia Mauretańska ludność: 1141900 (1990), w tym 68% Indusów; roczny przyrost naturalny 1,5% język: angielski, francuski (urzędowe), kreolski, języki hinduskie religia: hinduizm 51%, chrześcijaństwo 30%, islam 17% dochód narodowy: 1,4 miliarda dolarów (1987); 1810 dolarów na osobę (1988)

Maurowie - muzułmanie z północno-zachodniej Afryki, pochodzenia arabsko-berberyjskiego; podbili Hiszpanię i sprawowali władzę nad jej południową częścią od 711 do 1492; nazwa ,,Maurowie'' (łac. Maurus) początkowo odnosiła się do mieszkańców rzymskich prowincji Mauretanii w północno-zachodniej Afryce

McQueen - Steve, (właściwie Terrence Steven) 1930-1980. Aktor amerykański, gwiazda filmowa lat 60. i 70.; grał główne role mocnych, samotnych i upartych mężczyzn; po sukcesach telewizyjnych w latach 50. stał się znany dzięki filmowi Siedmiu wspaniałych (1960); inne jego filmy to Wielka ucieczka (1963) i The Hunter

Mediolan - (wł. Milano), miasto przemysłowe w północnych Włoszech (samoloty, samochody, lokomotywy, tkaniny), centrum finansowe i kulturalne, stolica Lombardii; ludność 1479000 (1988). Z Medowie *** starożytny lud zamieszkujący państwo Media w północno-zachodnim Iranie, ze stolicą Ekbatan (obecnie Hamadan); lennicy Asyrii w IX wieku; sprzymierzywszy się z Babilonem, zniszczyli asyryjską stolicę Niniwę w 612 p.n.e. i rozszerzyli podboje na środkową Anatolię; w 550 p.n.e. pokonani przez Persów, z którymi się szybko zasymilowali

Medyna - (arab. Al-Madina), miasto w Arabii Saudyjskiej, około 355 km na północ od Mekki; ludność 198000 (1974); drugie po Mekce święte miasto w islamie; wg wierzeń w Medynie znajduje się grób Mahometa; ważny ośrodek handlu i rzemiosła; przemysł spożywczy

Meir - Golda, 1898-1978. Polityk izraelski; urodzona w Rosji, wyemigrowała do USA w 1906, a w 1921 wyjechała do Palestyny; minister spraw zagranicznych (1956-66), premier (1969-74); krytyka z powodu nieprzygotowania do wojny arabsko-izraelskiej doprowadziła do przegranych wyborów Partii Pracy; Meir Golda, nie będąc w stanie sformować rządu, zrezygnowała

Mekka - (z arabskiego Makka), miasto w Arabii Saudyjskiej; jako miejsce narodzin Mahometa jest świętym miastem islamu;

Mekong - najdłuższa rzeka na Półwyspie Indochińskim; wypływa z Tybetu jako Dza-cz'u i wpływa do Morza Południowochińskiego przez szeroką deltę (około 200 tysięcy km kw.); długość 4425 km; wykorzystywana przez Kambodżę, Laos, Tajlandię i Wietnam do irygacji i budowy elektrowni wodnych

Meksyk - Stany Zjednoczone Meksyku (Estados Unidos Mexicanos) powierzchnia: 1958201 km kw. stolica: Meksyk miasta: Guadalajara, Monterrey, port Veracruz warunki naturalne: częściowo wyjałowione wyżyny w części środkowej; na wschodzie i zachodzie łańcuchy górskie; na wybrzeżu niziny środowisko naturalne: w latach 80. XX wieku poziom smogu w mieście Meksyk przekroczył procent dopuszczalnych stężeń (przez ponad 300 dni w roku), podanych przez Światową Organizację Zdrowia; powietrze jest zanieczyszczane przez 130 tysięcy fabryk i 2,5 miliona samochodów głowa państwa i rządu: Carlos Salinas de Gortari od 1988 system polityczny: federalna republika demokratyczna gospodarka: wydobycie srebra, złota, ołowiu, uranu, ropy naftowej i gazu ziemnego; wyroby rzemieślnicze; połowy ryb i skorupiaków; warzywnictwo i sadownictwo; uprawa bawełny; przemysł maszynowy waluta: peso meksykańskie ludność: 88335000 (1990), w tym Metysi 60%, Indianie 30%, ludność pochodzenia hiszpańskiego 10% (50% obywateli poniżej 20 roku życia); roczny przyrost naturalny 2,6% język: hiszpański (urzędowy) 92%, nahua maya, mistecki religia: katolicyzm 97% dochód narodowy: 126 miliardów dolarów (1987); 2082 dolary na osobę

melisa - (melisa lekarska, rojownik) Melissa officinalis, miododajna bylina z rodziny wargowych; liście o zapachu cytryny; powszechnie stosowana do herbat, likierów i leków

melodramat - utwór literacki lub film o fabule sensacyjnej, zwykle patetyczno-sentymentalnej, pierwotnie utwór dramatyczny z akompaniamentem muzycznym i melodeklamacją, popularny we Francji i Włoszech w XVII i XVIII wieku; pod koniec XIX wieku melodramat stał się gatunkiem sztuki scenicznej

Memphis - port przemysłowy (wyroby farmaceutyczne, przetwórstwo żywności, produkty: bawełna, drewno, tytoń) nad Missisipi w stanie Tennessee, USA; ludność 610300 (1990); od 1739 fort zbudowany przez Francuzów; założony w 1819; w Memphis znajduje się dom kompozytora bluesa W.C. Handy'ego oraz Graceland - dom Elvisa Presleya

Mendel - Gregor Johann, 1822-1884. Austriacki biolog, twórca genetyki; doświadczenia głównie z różnymi odmianami grochu siewnego dały podstawy teorii dziedziczenia, w której występują cechy dominujące i cechy ustępujące, mendelizm; wyniki tych doświadczeń, opublikowane w 1865-69, były niedocenione aż do początku XX wieku

Mendelejew - Dmitrij, 1834-1907. Chemik rosyjski; w 1869 sformułował prawo okresowości pierwiastków chemicznych, według którego chemiczne właściwości pierwiastków zależą od ich względnych mas atomowych; prawo to stanowiło podstawę do opracowania okresowego układu pierwiastków, uszeregowanych wg liczby atomowej i odpowiednio pogrupowanych

Mendelssohn-Bartholdy - (Jakob Ludwig) Felix 1809-1847. Kompozytor niemiecki , również pianista i dyrygent; jako dziecko komponował i wykonywał utwory z własną orkiestrą; jako dorosły pomógł w karierze Schumannowi; wśród jego najsłynniejszych utworów znajdują się uwertury do Snu nocy letniej (1827), a później muzyka do całości (1842), Hebrydy (1832), 5 symfonii, m.in. Reformacja (1830), A-dur ,,Włoska'' (1833), III a-moll ,,Szkocka'' (1842); przyczynił się do renesansu muzyki Bacha

Mendoza - Antonio, de około 1490-1552. Pierwszy hiszpański wicekról Nowej Hiszpanii (Meksyk) w 1535-51; zwolennik rozwoju rolnictwa i górnictwa; popierał kościół katolicki w nawracaniu Indian; system rządów, który ustanowił, trwał do XIX wieku; wicekról Peru w 1551-52

menopauza - (przekwitanie, klimakterium), u kobiet, koniec zdolności reprodukcyjnych, cechujący się nieregularną i ostatecznie zanikającą menstruacją menstruacyjny cykl; początek menopauzy następuje około 50 roku życia, jest jednak bardzo zróżnicowany (zależny od indywidualnych cech organizmu kobiety); menopauza na ogół przebiega spokojnie, ale u niektórych kobiet występują dodatkowe objawy, takie jak wypieki, zaburzenia nerwowe, nieregularne menstruacje, uderzenia krwi; dla przeciwdziałania tym objawom stosuje się od lat 50-tych XX wieku terapię hormonalną (HRT), podając estrogen lub estrogen z progesteronem

Merlin - legendarny czarodziej i doradca króla Artura; walijska literatura bardów przypisuje mu szereg utworów poetyckich; istnieje prawdopodobieństwo, że żył naprawdę

Mesalina - Valeria, (około 22-48). Trzecia żona cesarza rzymskiego Klaudiusza, nad którym dominowała; znana z rozwiązłości; będąc żoną Klaudiusza, w 48 wzięła ślub z młodym senatorem, stracona wraz z nim na polecenie cesarza.

meskalina - psychodeliczny narkotyk otrzymywany z małych bezkolczastych kaktusów, Lophophora williamsii, rosnących w północnym Meksyku i południowo-zachodnich USA, pod nazwą pejotl; wierzchołki rośliny suszy się, a potem żuje lub dodaje do napojów alkoholowych; meskalina jest krystalicznym alkaloidem C11H17NO3; używana podczas rytuałów religijnych niektórych plemion Indian północnoamerykańskich

metropolita - (gr. metropolis - ojczyzna, stolica), w kościele katolickim arcybiskup stojący na czele metropolii, czyli prowincji kościelnej składającej się z kilku diecezji (biskupstw); w kościele prawosławnym metropolita zajmuje pozycję pomiędzy arcybiskupem a patriarchą

mezozoik - (era mezozoiczna), czwarta era w dziejach Ziemi, trwająca od około 245-65 milionów lat temu; dzieli się na 3 okresy: trias, jurę i kredę; na początku ery kontynenty były połączone jako Pangaea; dinozaury i inne olbrzymie gady opanowały wszystkie środowiska: ląd, morza i powietrze; mchy, skrzypy i sagowce rozprzestrzeniały się w ciepłym klimacie na całym globie; pod koniec mezozoiku kontynenty przybrały obecnych kształt, rozpowszechniły się rośliny kwitnące, wyginęły wielkie gady i fauna morska

Miami - miasto przemysłowe w USA (przemysł spożywczy, transportowy, elektroniczny, odzieżowy i maszynowy), port na Florydzie; ludność 358500 (1990); centrum finansowe, handlowe, transportu lotniczego dla USA, Ameryki Łacińskiej i Karaibów; od 1959 znaczny napływ imigrantów z Kuby, Haiti, Meksyku i Ameryki Południowej

Michał Anioł - (właściwie Michelangelo Buonarroti) 1475-1564. Rzeźbiarz, malarz, architekt i poeta włoski, działający w rodzimej Florencji i w Rzymie; jeden z najwybitniejszych artystów epoki renesansu; jego dzieła przemawiają ogromną siłą wyrazu, ekspresją, niepokojem i stanowią zapowiedź baroku; autor słynnej rzeźby w marmurze Dawid (1501-04), fresków w Kaplicy Sykstyńskiej (1508-12 i 1536- 41), znajdujących się w Watykanie, oraz kopuły w bazylice św. Piotra

Michał św. - wg Starego Testamentu archanioł, anioł stróż Izraela; w Nowym Testamencie, w Apokalipsie prowadzi zastępy niebieskie do walki z szatanem; w malarstwie jest przedstawiany z płonącym mieczem, na niektórych obrazach również z wagą; święto 29 IX (wraz z innymi archaniołami: św. Gabrielem i św. Rafałem)

Mickiewicz - Adam, 1798-1855. Największy poeta polski; autor Pana Tadeusza (1832-34) - polskiej epopei narodowej, wcześniej Ballad i romansów (1922), rozpoczynających polski romantyzm, narodowego poematu dramatycznego Dziady (1823) oraz licznych liryków; zmarł w Stambule w trakcie formowania oddziałów polskich, mających walczyć przeciwko Rosji w wojnie krymskiej

Midas - wg legendy greckiej król Frygii, który otrzymał od Dionizosa dar zamieniania w złoto wszystkiego, czego się dotknie; w zawodach muzycznych uznał wyższość gry Pana od gry Apollina, za co ten ostatni ukarał go oślimi uszami

Mieszko I - ?-992. Książę polski, syn ks. Ziemomysła z rodu Piastów; mąż Dobrawy (Dąbrówki), księżniczki czeskiej, z którą się ożenił w 965; ojciec Bolesława Chrobrego; w 966 przyjął chrzest, co włączyło państwo polskie w krąg kultury zachodniej; około 990 przyłączył do Polski Małopolskę i Śląsk; toczył wojny z Niemcami; uzależnił się od papiestwa, czego dowodem jest dokument Dagome iudex; fundator kościołów w Gnieźnie i Poznaniu; wg tradycji pochowany w katedrze w Poznaniu

Międzynarodówka - międzynarodowy hymn ruchu robotniczego, skomponowany w 1870 przez Pierre'a Degeytera do słów Eugene Pottiera (1816-1887), napisany po klęsce Napoleona III w wojnie z Prusami; po raz pierwszy odśpiewany w 1888; 1917-44 hymn narodowy ZSRR

mikrobiologia - gałąź biologii zajmująca się badaniem drobnoustrojów, głównie wirusów i organizmów jednokomórkowych, jak bakterie, pierwotniaki i drożdże; zastosowanie praktyczne mikrobiologii: w medycynie (wiele mikroorganizmów wywołuje choroby), w browarach, w piekarnictwie i przemyśle spożywczym (mikroorganizmy powodują fermentację) oraz w inżynierii genetycznej.

mila morska - jednostka odległości używana w żegludze; jej wartość, uzgodniona na forum międzynarodowym (od 1959), równa jest średniej długości 1 min łuku na okręgu ziemskim lub 1852 m; termin wcześniej używany dla różnych jednostek długości w żegludze

Miller Arthur - 1915-. Dramatopisarz amerykański, autor sztuk mówiących o wartościach moralnych współczesnego społeczeństwa amerykańskiego, widzącego w dążeniu do sukcesu, zdobyciu majątku i sławy w drodze twardej rywalizacji sens życia; demaskuje obiegowe ideały i nietolerancję; twórca m.in. sztuk: Śmierć komiwojażera (1949) oraz Proces w Salem (1953), opartej na procesach czarownic w Salem i odzwierciedlającej komunistyczne polowania na czarownice senatora Joe McCarthy'ego w 1956-61 Miller był mężem gwiazdy filmowej, Marilyn Monroe, dla której napisał scenariusz do filmu Skłóceni z życiem (1960)

Miller Glenn - 1904-1944. Puzonista amerykański; lider orkiestry bigbandowej Glenn Miller, grającej od 1938 swing i muzykę taneczną; kompozytor licznych przebojów, m.in. Moonlight Serenade (przebój z 1939); w 1942 został kierownikiem zespołu muzycznego amerykańskich sił powietrznych w Europie; podczas II wojny światowej podróżował z zespołem po całym świecie; zaginął bez śladu podczas lotu na trasie Anglia-Francja

Miller Henry - 1891-1980. Pisarz amerykański; od 1930 do 1940 wiódł cygańskie życie w Paryżu, gdzie napisał powieści Tropic of Cancer (1934) i Tropic of Capricorn (1938), śmiało ukazujące problematykę erotyczną; z tego względu do lat 60. jego książki nie mogły być publikowane w USA i Wielkiej Brytanii

Milne - A(lan) A(lexander), 1882-1956. Pisarz angielski, autor poczytnych książek dla dzieci (pierwowzorami książkowych bohaterów były zabawki jego syna, Christophera Robina), m.in. Kubuś Puchatek (1926) i Chatka Puchatka (1928); autor poezji dla dzieci; twórczość dla dorosłych: eseje i powieści, także sztuki teatr

Minneapolis - miasto w stanie Minnesota, USA, z miastem Saint Paul tworzące zespół miejski; ludność 368400 (1990), razem z zespołem miejskim 2464100; port nad Missisipi; przemysł: przetwórstwo spożywcze, produkcja maszyn, sprzętu elektronicznego i elektrycznego, przyrządów precyzyjnych, maszyn transportowych, wyrobów papierniczych i metalowych

Minnelli Liza - 1946-. Amerykańska aktorka i piosenkarka, córka Judy Garland i reżysera Vincente'a Minnelli; miano gwiazdy zdobyła za rolę w musicalu Flora, the Red Menace (1965), wystawianym na Broadwayu; światowy rozgłos zyskała rolą w filmie Kabaret (1972); późniejsze filmy to m.in.: New York, New York (1977) oraz Arthur (1981).

Minnesota - stan w północno-środkowej części USA powierzchnia: 218700 km kw. stolica: Saint Paul miasta: Minneapolis, Duluth, Bloomington, Rochester gospodarka: uprawa zbóż, soi; hodowla bydła; przemysł spożywczy (produkty mięsne i mleczarskie), wydobycie rudy żelaza (około 2/3 produkcji krajowej), produkcja maszyn nieelektrycznych, sprzętu elektronicznego. ludność: 4375100 (1990) sławni ludzie: F. Scott Fitzgerald, Hubert H. Humphrey, Sinclair Lewis, Charles i William Mayo

Minorka - (z hiszpańskiego: Menorca), druga pod względem wielkości wyspa w archipelagu Balearów na Morzem Śródziemnym powierzchnia: 689 km kw. miasta: Mahon, Ciudadela gospodarka: wydobycie miedzi, ołowiu, żelaza; turystyka ludność: 55500 (1985)

Mińsk - stolica Białorusi; miasto przemysłowe (maszyny, tkaniny, skóra; ośrodek białoruskiego przemysłu komputerowego); ludność 1543 tysiące (1987

Missisipi - (Mississippi), stan w południowo-wschodniej części USA powierzchnia: 123600 km kw. stolica: Jackson miasta: Biloxi, Meridian, Hattiesburg gospodarka: uprawa bawełny, ryżu, soi, hodowla kurczaków, połowy ryb, skorupiaków, przemysł drzewny, rafineryjny, chemiczny, sprzęt transportowy ludność: 2573200 (1990) sławni ludzie: Jefferson Davis, William Faulkner, Elvis Presley, Leontyne Price, Eudora Wetly, Tennessee Williams, Richard Wright

Missouri - stan w środkowej części USA powierzchnia: 180600 km kw. stolica: Jefferson City miasta: Saint Louis, Kansas City, Springfield, Independence gospodarka: przemysł spożywczy (przetwórstwo żywności, w tym mięsa), transport (głównie lotniczy), wydobycie ołowiu, cynku ludność: 5 117 100 (1990) sławni ludzie: George Washington Carver, T.S. Eliot, Jesse James, Joseph Pulitzer, Harry S. Truman, Mark Twain

mistral - zimny, suchy północny lub północno-zachodni wiatr, wiejący zimą i na wiosnę na śródziemnomorskim wybrzeżu Francji oraz w dolinie Rodanu; osiąga prędkość 145 km/h

mitoza - (kariokineza somatyczna), w biologii, podział pośredni jądra komórkowego z wyróżnicowaniem się chromosomów, które przenoszą materiał genetyczny komórek eukariotycznych; aby kontrolować ruchy chromosomów podczas podziału komórkowego, po to by obie nowe komórki otrzymały pełny zestaw; system rurek białkowych zwanych wrzecionem, ustawia chromosomy w środku komórki, zanim wykonają replikę; następnie wrzeciono kontroluje ruch chromosomów podczas przechodzenia komórki przez stadia podziału: interfazę, profazę, metafazę, anafazę i telofazę;

Mitterrand - Francois, 1916-. Francuski polityk, socjalista; prezydent od 1981; wcześniej piastował urzędy ministerialne w 11 rządach (1947-58); w 1971 założył francuską Partię Socjalistyczną (PS); w 1985 wprowadził proporcjonalną reprezentację w parlamencie, przypuszczalnie aby osłabić wzrastającą opozycję lewicy i prawicy; od 1982 dążył do rygorystycznego przestrzegania zasad ekonomii i wprowadzenia reform społecznych

mniszek lekarski - Taraxacum officinale, bylina z rodziny złożonych, Compositae, popularnie zwana mleczem lub dmuchawcem (błędnie); korzeń gruby, palowy; łodyga wyrasta z przyziemnej rozetki liści lancetowatych, wycinanych zatokowo; kwiatostan żółty; owoce niełupki z puchem.

Modigliani - Amadeo, 1884-1920. Włoski artysta tworzący w Paryżu od 1906; malował i rzeźbił pełne wdzięku akty i studia portretowe; jego obrazy, np. portret Jeanne Hebuterne (1919), odznaczają się charakterystycznym dla artysty wydłużeniem proporcji i uproszczoną formą

Mojry - w mitologii greckiej, trzy boginie, kierujące ludzkim przeznaczeniem; wyobrażane jako prządki; Kloto przędła, Lachesis splatała, a Atropos odcinała nić życia; ich odpowiednikami w mitologii rzymskiej były Parki, a w mitologii nordyckiej - Norny

Mojżesz - około XIII wieku p.n.e. Żydowski prorok, prawodawca i przywódca, który wyprowadził Izraelitów z Egiptu do ziemi obiecanej Kanaan; na górze Synaj oświadczył, że otrzymał od Jahwe spisane Prawo, Dziesięcioro Przykazań, wyryte na kamiennych tablicach; jemu przypisuje się autorstwo pierwszych 5 ksiąg Starego Testamentu (w judaizmie Tora)

Moliere - (Molier, właściwie Jean Baptiste Poquelin) 1622-1673. Komediopisarz francuski; jeden z założycieli Illustre Théatre (1643), stał się jego czołowym aktorem, a następnie dyrektorem; w 1655 napisał swoją pierwszą sztukę, L'Etourdi, a następnie Pocieszne wykwintnisie (1659); autor wybitnych komedii, granych do dziś, m.in.: Szkoła żon (1662), Mizantrop (1666), Mieszczanin szlachcicem (1670), Chory z urojenia (1673), Świętoszek (1644) - zakazany do 1697 za wyśmiewanie hipokryzji duchowieństwa, Skąpiec (1668), Don Juan (1665), Uczone białogłowy (1672

Mołdawia - Republika Mołdawska (Moldowa) powierzchnia: 33700 km kw. stolica: Chisinau (Kiszyniów) miasta: Tyraspol, Bielce, Bendery warunki naturalne: teren pagórkowaty, położony w większości pomiędzy rzeką Prut i Dniestr; północna część kraju obejmuje równiny i wyżyny; klimat ciepły i umiarkowanie kontynentalny głowa państwa: Mircea Snegur od 1989 szef rządu: Anderi Sangheli od 1992 system polityczny: rodząca się demokracja gospodarka: uprawa winorośli, tytoniu, przetwórstwo żywności ludność: 4400 tysięcy (1990), w tym Mołdawianie 64%, Ukraińcy 14%, Rosjanie 13%, Gagauzi 4%, Bułgarzy 2% język: mołdawski religia: prawosławie

Mołotowa koktajl - domowym sposobem przygotowana broń w postaci butelki z benzyną, zakorkowanej gałganem spełniającym rolę lontu, zapalana i rzucana jak granat;

Monachium - (z niemieckiego - München), miasto przemysłowe (przemysł browarniczy, drukarski, precyzyjny, maszynowy, elektryczny, tekstylny); stolica Bawarii (Niemcy) nad rzeką Izarą; ludność 1269400 (1986

Monet - Claude, 1840-1926. Malarz francuski, jeden z twórców impresjonizmu i gówny jego przedstawiciel; obraz Impresja - wschód słońca (1872) nadał nazwę całemu kierunkowi; w latach 70-tych XIX wieku zaczął malować te same przedmioty o różnych porach dnia dla zbadania efektów światła oddziałującego na kolor i formę, m.in. Stogi, Katedra w Rouen (namalowane w latach 90-tych); od 1899 malował serię Nenufary w ogrodzie swego domu w Giverny, Normandia (obecnie muzeum)

Mongolia - (Mongolia Zewnętrzna do 1924, Mongolska Republika Ludowa do 1991) powierzchnia: 1565 tysięcy km kw. stolica: Ułan Bator miasta: Darchan, Czojbałsan warunki naturalne: kraj wyżynno-górzysty z rozległymi kotlinami, na południowym wschodzie Gobi głowa państwa: Punsalmaagijn Oczirbat od 1990 głowa rządu: Puntsagijn Dżasraj od 1992 system polityczny: rodząca się demokracja gospodarka: eksport mięsa, skór, minerałów, wełny, żywego inwentarza, zbóż, cementu, drewna waluta: tugrik ludność: 2185 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,8%

Mongołowie - członkowie jednej z licznych grup etnicznych Azji Środkowej; zamieszkują Mongolię, Rosję, Mongolię Wewnętrzną (w Chinach), Tybet i Nepal; język mongolski należy do rodziny ałtajskiej, chociaż niektóre grupy etniczne pochodzenia mongolskiego posługują się językami rodziny chińsko-tybetańskiej

Monroe Marilyn - (właściwie Norma Jean Baker Mortenson) 1926-1962. Amerykańska aktorka filmowa, symbol seksu w latach 50-tych; role w filmach Mężczyźni wolą blondynki (1953), Jak poślubić milionera (1953), Przystanek autobusowy (1956), Pół żartem, pół serio (1959); drugim mężem Marilyn Monroe był gwiazdor baseballu Joe di Maggio, trzecim dramatopisarz Arthur Miller, autor scenariusza do filmu Skłóceni z życiem (1961), w którym zagrała po raz ostatni; popełniła samobójstwo, zażywając środki nasenne

Montaigne - Michel Eyquem de, 1533- 1592. Francuski pisarz, filozof i humanista, jeden z głównych przedstawicieli renesansu, twórca gatunku literackiego eseju; w 1580 opublikował pierwsze dwa tomy swoich Essais (Próby), trzeci tom ukazał się w 1588; Montaigne porusza wszystkie aspekty życia wewnętrznego: wrażenia, wątpliwości, wahania, refleksje; poprzez tłumaczenie Johna Florio w 1603 wywarł wpływ na Szekspira i innych pisarzy angielskich

Montana - stan w północno-zachodniej części USA, na granicy z Kanadą powierzchnia: 318100 km kw. stolica: Helena miasta: Billings, Great Falls, Butte warunki naturalne: na zachodzie Góry Skaliste, na wschodzie Wielkie Równiny gospodarka: uprawa pszenicy, hodowla bydła, wydobycie węgla, miedzi, ropy naftowej, gazu ziemnego; przemysł drzewny ludność: 799100 (1990) sławni ludzie: Gary Cooper, Myrna Loy

Montand - Yves, 1921-1991. Francuski aktor i piosenkarz; zdobył sławę rolą w filmie Cena strachu (1953) grał także w filmach amerykańskich, m.in. Pokochajmy się (1960, z Marilyn Monroe), Samotnik (1976), Jean de Florette (1986)

Moskwa - stolica Rosji i obwodu moskiewskiego, była stolica ZSRR (1922-91), leżąca nad rzeką Moskwą, 640 km na południowy-wschód od Sankt Petersburga; ludność 8815 tysięcy (1987); przemysł: produkcja maszyn, sprzętu elektrycznego, tkanin, środków chemicznych i wielu wyrobów spożywczych

Mozambik - Ludowa Republika Mozambiku (Republica Popular de Mocambique) powierzchnia: 799380 km kw. stolica: Maputo (także główny port) miasta: Beira, Nampula warunki naturalne: większość obszaru nizinna; góry na zachodzie głowa państwa i rządu: Joaquim Alberto Chissano od 1986 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport krewetek, nanercza, cukru, bawełny, kopry, produktów przeróbki ropy naftowej waluta: metical (do 1980 escudo) ludność: 14718 tysięcy (1990), w tym głównie rdzenna ludność Bantu, także Portugalczycy - 50 tysięcy; roczny przyrost naturalny 2,8%; prawie 1 milion uchodźców w Malawi język: portugalski, 16 języków afrykańskich

Mozart - Wolfgang Amadeus, 1756-1791. Kompozytor austriacki, jeden z 3 klasyków wiedeńskich; już jako dziecko wykazywał wybitne zdolności muzyczne; nauczycielem był jego ojciec, Leopold Mozart (1719- 1787); Mozart tworzył od wieku młodzieńczego, był bardzo płodnym kompozytorem: 27 koncertów fortepianowych, 23 koncerty smyczkowe, 35 sonat skrzypcowych, ponad 50 symfonii (m.in. Es-dur, b-moll, C-dur zwaną Jowiszową, 1788); główne opery: Idomeneo (1781), Wesele Figara (1786), Don Juan (1787), Cosi fan tutte (1790), Czarodziejski flet (1791); jeden z największych kompozytorów światowych

mumia - zwłoki zwierzęce lub ludzkie zachowane w sposób naturalny lub w wyniku zabiegów konserwujących; mumifikacja naturalna może nastąpić w wyniku zamrożenia (np. mamuty zamrożone w lodzie, pochodzące sprzed 25 tysięcy lat) lub wysuszenia; mumifikację sztuczną przeprowadzano m.in. przez balsamowanie zwłok (np. mumie starożytnego Egiptu)

Munch - Edvard, 1863-1944. Norweski malarz i grafik; studiował w Paryżu i Berlinie; główne jego prace powstały w Niemczech w 1892-1908; tematem obrazów Muncha są często stany neurotyczne; w latach 90-tych XIX wieku stworzył serię symbolicznych obrazów o silnym ładunku emocjonalnym, m.in. słynny Krzyk (1893); w późniejszym okresie zajął się także grafiką, zwłaszcza litografią i drzeworytem

Murcja - (Murcia), region autonomiczny w południowo-wschodniej Hiszpanii powierzchnia: 11300 km kw. ludność: 1014 tysięcy (1986) główne miasta: Murcja, Kartagena

Murmańsk - port morski w północno-zachodniej Rosji, nad Morzem Barentsa; ludność 432 tysięcy (1987); największe miasto w rejonie arktycznym; ważny port rybacki; baza marynarki i lodołamaczy odpowiedzialnych za żeglowność Przejścia Północno-Wschodniego

Murphy - Eddie, 1961-. Amerykański aktor filmowy; jego pierwszy film 48 godzin wprowadził typ komicznego bohatera, ulicznego włóczęgi, który później stał się specjalnością aktora; kolejne dwa filmy Murphego: Nieoczekiwana zmiana miejsc (1983) i Gliniarz z Beverly Hills (1984) uczyniły go jednym z najbardziej uwielbianych aktorów lat 80-tych

Mussolini - Benito, 1883-1945. Dyktator Włoch (1925-43), założyciel Narodowej Partii Faszystowskiej (<$faszyzm$$3668$>) w 1921; premier od 1922, zwany Duce (Wódz); w 1935-36 dokonał inwazji na Etiopię, poparł Franco w wojnie domowej w Hiszpanii (1936-39), podbił Albanię w 1939; w czerwcu 1940 wciągnął Włochy do drugiej wojny światowej po stronie Niemiec; w 1943 aresztowany i uwięziony w Abruzzach z rozkazu króla; w 1944-45 utworzył rząd faszystowski w północnej części Włoch; przy próbie ucieczki z kraju został schwytany i rozstrzelany

Nabokov - Vladimir, (Nabokow Władymir) 1899-1977. Pisarz amerykański; na emigracji od 1917; zaczął pisać w języku angielskim w latach 40-tych; najbardziej znaną z jego książek jest Lolita (1955), opowieść o namiętności mężczyzny w średnim wieku do dwunastoletniej, przedwcześnie dojrzałej dziewczynki; inne jego powieści to: Śmiech w ciemności (1938), Prawdziwe życie Sebastiana Knighta (1945), Pnin (1957) oraz wspomnienia Tamte brzegi (1947)

nacjonalizm - w polityce, postawa społeczno-polityczna i ideologia postulujące nadrzędność interesów własnego narodu, przejawiające się w egoizmie narodowym, w dyskryminowaniu innych narodów, wyolbrzymianiu własnych zalet narodowych oraz nietolerancji wobec innych; ruchy nacjonalistyczne stały się silnym czynnikiem w polityce europejskiej w XIX wieku; od 1900 nacjonalizm stał się wiodącą ideologią w Azji i Afryce, a w późnych latach 80-tych odrodził się w Europie

Nadrenia-Palatynat - kraj związkowy w zachodniej części Niemiec powierzchnia: 19800 km kw. stolica: Moguncja miasta: Ludwigshafen, Koblencja, Trewir, Wormacja warunki naturalne: góry porośnięte lasami, dolina Renu gospodarka: uprawa zbóż i winorośli, produkcja: wina, środków chemicznych, wyrobów garncarskich i skórzanych

Naga - stan w północno - wschodnich Indiach, graniczący na wschodzie z Birmą powierzchnia: 16721 km kw. stolica: Kohima gospodarka: uprawa ryżu, herbaty, kawy, przemysł papierniczy i cukierniczy ludność: 1215600 (1991)

Nagoja - miasto w Japonii na wyspie Honsiu; wielki morski port handlowy (samochody, tekstylia, zegary); ludność 2101 tysięcy (1989); w Nagoi znajduje się forteca szogunów z 1610 i słynna świątynia sinto, Atsuta-daijingu

Nairobi - stolica Kenii leżąca na wysokości 1660 m; ludność 1100 tysięcy (1985); przemysł lekki i przetwórstwo żywności; siedziba zarządu centralnego Programu do spraw Środowiska Narodów Zjednoczonych

Nałkowska - Zofia, 1884-1954. Pisarka polska; wybitna przedstawicielka realistycznej prozy psychologiczno-społecznej; analiza ludzkich charakterów, psychologii miłości i wewnętrznych przeżyć kobiety; autorka powieści, m.in. Romans Teresy Hennert (1924), Granica (1936), zbioru opowiadań Medaliony (1946), wstrząsającej relacji o zbrodniach hitlerowskich w okresie II wojny światowej, oraz dramatów, m.in. Dom kobiet (1930

Namibia - Republika Namibijska (dawniej Afryka Południowo-Zachodnia) powierzchnia: 824300 km kw. stolica: Windhuk miasta: Swakopmund, Rehoboth, Rundu warunki naturalne: tereny głównie pustynne głowa państwa: Sam Nujoma od 1990 szef rządu: Hage Gottfried Geingob system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport diamentów, uranu, miedzi, ołowiu, cynku waluta: rand RPA ludność: 1372 tysięcy (1990), w tym 85% czarnej ludności afrykańskiej, 6% Europejczyków język: afrikaans (używany przez 60% białej populacji), niemiecki, angielski (wszystkie urzędowe) religia: 51% luteranie, 19% katolicy, 6% kalwini, 6% anglikanie dochód narodowy: 1,6 miliardów dolarów (1988); 1300 dolarów na osobę

namorzyny - (mangrowe), krzewy i drzewa, zwłaszcza z rodziny Rhizophoraceae, rosnące na bagnistych wybrzeżach, osłoniętych zatokach i lagunach w strefie zwrotnikowej, tworzące niewysokie lasy; korzenie podporowe i oddechowe; drewno odporne na działanie słonej wody i szkodników; bagniste tereny porośnięte namorzyną stanowią doskonałe środowisko dla ryb i skorupiaków; w wielu krajach zanikają.

Napoleon I - (Napoleon Bonaparte) 1769-1821. Cesarz Francuzów (1804-14 i 1814-15), król Włoch (1805-14); generał od 1796; w 1799 obalił rządzący dyrektoriat rewolucja francuska i ogłosił się dyktatorem; od 1803 podbił większą część kontynentu europejskiego (wojny napoleońskie) i obsadził swych braci w roli marionetkowych królów Bonaparte; po odwrocie spod Moskwy w 1812 został zmuszony do abdykacji w 1814 i zesłany na Elbę; w marcu 1815 ponownie odzyskał władzę, ale został pokonany przez siły angielsko-pruskie w bitwie pod Waterloo i zesłany na Wyspę Świętej Heleny; efekty jego wewnętrznych reform administracyjnych i praw są wciąż widoczne we Francji

Narcyz - w mitologii greckiej, piękny młodzieniec, który odrzuciwszy uczucia nimfy Echo, został ukarany miłością do swego odbicia w wodzie; umarł, nie mogąc oderwać wzroku od swego wizerunku; po śmierci zamieniony przez bogów w kwiat nazwany jego imieniem

narcyzm - (autoerotyzm), w psychologii, stan przesadnego samouwielbienia i dbałości o siebie, który może doprowadzić do zaburzeń umysłowych, zwłaszcza w nerwicach, psychozach i psychopatiach.

narkomania - nawyk stałego używania narkotyków, doprowadzający do zmian chorobowych, zwłaszcza w układzie nerwowym, i wyniszczenia organizmu; środki odurzające można podzielić na następujące grupy: (1) bardzo niebezpieczne: heroina, morfina, opium i inne narkotyki; halucynogeny: meskalina, LSD oraz amfetamina dożylna (2) mniej niebezpieczne narkotyki: kodeina czy haszysz (ziele konopi indyjskich), środki pobudzające z grupy amfetamin, takie jak benzedryna czy barbiturany (3) najmniej niebezpieczne słabsze środki z grupy amfetamin; tzw. designer drugs, czyli ,,narkotyki projektanckie'', np. ecstasy, to najczęściej środki oparte na zmodyfikowanej cząsteczce amfetaminy - mogą być wielokrotnie silniejsze i niebezpieczniejsze; w latach 80-tych pojawił się crack, rodzaj kokainy do palenia

narkotyk - środek odurzający wywołujący zniesienie bólu i sen; podstawowe narkotyki powodują uzależnienie, np. opium, jego pochodne i związki syntetyczne (np. morfina i heroina), a także alkohole (np. etanol) oraz barbiturany.

Narutowicz - Gabriel, 1865-1922. Pierwszy prezydent RP, z wykształcenia inżynier konstruktor (zbudował wiele elektrowni wodnych w Europie); profesor politechniki w Zurychu; wybrany na prezydenta 9 grudnia 1922, 16 grudnia 1922 zamordowany w Zachęcie przez E. Niewiadomskiego

NASA - (z angielskiego - National Aeronautics and Space Administration), w USA organ rządowy (założony w 1958) do spraw lotów kosmicznych i badań aeronautycznych; siedziba zarządu mieści się w Waszyngtonie DC, a główna baza to Kennedy Space Center (ośrodek rakietowy i port kosmiczny) na Florydzie; wczesne programy NASA badań planetarnych i księżycowych obejmowały od 1958 program dla statku kosmicznego Pionier, który zebrał dane dla późniejszych misji załogowych; najsłynniejsza z nich zabrała na Księżyc pierwszych ludzi w statku Apollo 11 (16-24 lipca 1969

nasenne środki - leki (zwłaszcza barbiturany) zmniejszające aktywność mózgu i powodujące sen; zawierają sól lub ester kwasu barbituranowego C4H2O3N2; większość nasennych środków jest wysoce uzależniająca i znajduje się na liście leków kontrolowanych; w małych dawkach działają uspokajająco.

Nashville - miasto w USA, port nad rzeką Cumberland; stolica stanu Tennessee; ludność 488300 (1990); centrum handlowe i bankowe; przemysł poligraficzny, muzyczny (liczne studia nagrań

Natal - prowincja we wschodniej części RPA, granicząca z Oceanem Indyjskim powierzchnia: 91785 km kw. stolica: Pietermaritzburg miasto: Durban warunki naturalne: teren obniża się od Gór Smoczych na zachodzie do żyznej zwrotnikowej niziny nadbrzeżnej gospodarka: uprawa trzciny cukrowej, czarnej akacji, Acacia mollissima, kukurydzy, owoców cytrusowych, bawełny, herbaty, warzyw, tytoniu; wydobycie węgla

Navratilowa - Martina, 1956-. Tenisistka czeska, od 1981 obywatelka USA; najwybitniejsza zawodniczka tym sporcie w latach 80-tych; do 1991 55 razy zdobyła Wielkiego Szlema, w tym 18 razy w grze pojedynczej; mistrzyni Wimbledonu w grze pojedynczej rekordową ilość razy (9), w tym 6 razy pod rząd

Nazaret - miasto w Galilei, w północnej części Izraela, na południowy-wschód od Haify; ludność 64 tysiące (1981); wedługg Nowego Testamentu miejsce, gdzie Jezus spędził swoje dzieciństwo

nazizm - (narodowy socjalizm), ideologia oparta na rasizmie, nacjonalizmie i dominacji państwa nad jednostką; niemiecka partia hitlerowska, Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników), została utworzona z Niemieckiej Partii Robotniczej (założona w 1919) pod przywództwem Adolfa Hitlera

Neapol - (z włoskiego - Napoli), miasto w południowych Włoszech, port handlowy i pasażerski (budowa statków, samochody, tekstylia, papier, przetwórstwo żywności); stolica Kampanii nad Zatoką Neapolitańską nad Morzem Tyrreńskim; ludność 1201 tysięcy (1988); na południu leży wyspa Capri, a za portem wulkan Wezuwiusz, z ruinami Pompei u podnóża

Nebraska - stan w USA powierzchnia: 200400 km kw. stolica: Lincoln miasta: Omaha, Grand Island, North Platte ludność: 1578300 (1990) gospodarka: uprawa zboża, kukurydzy, hodowla bydła, przemysł spożywczy, produkcja nawozów, wydobycie ropy naftowej, gazu ziemnego sławni ludzie: Fred Astaire, William Jennings Bryan, Johnny Carson, Willa Cather, Henry Fonda, Harold Lloyd, Malcolm X

Nefretete - (Nefertiti), królowa Egiptu, panująca około 1372-1350 p.n.e.; żona faraona Amenhotepa IV Echnatona

Negri - Pola, (właściwie Apolonia Chałupiec) 1896-1987. Polska aktorka filmowa o międzynarodowej sławie; gwiazda filmu niemego (zwłaszcza niemieckiego i amerykańskiego); od 1938 w USA; role w filmach, m.in. Niewolnica zmysłów (1914), Madame Dubarry (1919

Nelson - Horatio, 1758-1805. Admirał angielski; we flocie wojennej od 1770; w wojnach morskich z Francją odnosił zwycięstwa - stracił przy tym prawe oko w 1794, a w 1797 prawe ramię; bohater narodowy; został kontradmirałem po zwycięstwie w pobliżu Przylądka Świętego Wincentego w Portugalii; w 1798 ścigał flotę francuską do zatoki Abu Kir i zniszczył ją